Aydın Reis
Aydin Rais (1535-yilda vafot etgan) – Usmoniylar imperiyasi admirali, ispanlar orasida „Cachidiablo“, italyanlar orasida esa „Cacciadiavolo“ nomi bilan tanilgan[1].
Boshlangʻich yillari
Aydin Reis turk millatiga mansub boʻlib, Markaziy Anadolu mintaqasining Qayseri shahridan boʻlgan. XV asr oxirlarida Aydin Kemal Raisning shogirdi boʻlgan, Kemal Rais sulton Boyazid II hukmronligi davrida Usmoniylar imperiyasining eng muhim dengizchisi edi. U Usmoniylar imperiyasida kapitan sifatida faoliyat olib borgan. Keyinchalik Misrda Mamluklar davlati hukmronligi ostida xizmat qilgan, 1511-yilda Kemal Raisning vafotidan soʻng Varvar qirg‘oqlariga suzib borib, Oruç Reis qoʻshinlariga qoʻshilgan. Aydin Reis 1516-yilda Jazoirning egallab olinishi bilan bogʻliq urushda ishtirok etgan. 1518-yilda Oruç Reisning vafotidan soʻng, Oruçning akasi Xayriddin Barbarossa oʻz ixtiyori bilan sulton Salim I ning suzerenitetini qabul qilgan. Shu sababli Aydin Rais Usmoniylar xizmatiga qaytgan[2].
Formentera jangi
XVI asr boshlarida Ispaniyadagi soʻnggi mustahkam Arab qal’asi Isabella I tomonidan ishgʻol etilgach, eski Al-Andalus hududlaridagi baʼzi musulmonlar va yahudiylarni xavfsiz joylarga koʻchirish va ularni yangi hududlarga joylashtirish Usmoniylar imperiyasining eng muhim harakatlaridan biri edi. Aydin Rais ushbu loyihada ishtirok etgan va 1529-yilda Salah Rais bilan hamkorlikda musulmonlarni Ispaniyaning sharqiy qismidagi Oliva portidan Usmoniylar hududlariga koʻchira boshlagan. Ammo ispan floti ularni taʼqib qilgan. Shu sababli Aydin Rais yoʻlovchilarni Balear orollariga tushirgan va Formentera oroli yaqinida ispan flotiga qarshi jang qilgan. Ushbu jangda ispan floti magʻlub boʻlgan va ularning qoʻmondoni Rodrigo Portuondo halok boʻlgan. Tarixiy manbalarda Aydin Raisning kichik floti Ispaniyaning sakkizta yirik jangovor kemasiga qarshi kurashib, ularni magʻlub qilgani haqida maʼlumotlar kam (Ernle Bradford, „The Sultanʼs Admiral“).
Hayotining keyingi davri
Formentera jangidan soʻng sulton Sulaymon Aydin Raisni mukofotlash uchun uni Konstantinopolga chaqirgan. Xayriddin Barbarossa Usmoniylar floti admirali etib tayinlanganidan soʻng Aydin Rais Jazoirdagi flot qoʻmondoni lavozimiga koʻtarilgan. U 1534-yilda Tunisning fath etilishida ishtirok etgan. Aydin Rais 1535-yilda Boneda (hozirgi Annoba, Jazoir) tabiiy sabablar bilan vafot etgan.