Kontent qismiga oʻtish

Axmatjon Usmon

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

 

Ahmatjon Usmon (uygʻurcha: ئەخمەتجان ئوسمان‎‎ tjạn ạwsmạn ; 1964-yilda tugʻilgan), shuningdek , Ekhmetjan, Exmetjan yoki Ahmetjan deb ham xalq orasida tanilganuygʻur shoiri va uygʻur istiqlol faoli, uygʻur va arab tillarida mukammal yozadi [1]. 1980-yillarda “Uygʻur yangi sheʼriyati” ( gungga ) harakatining yetakchisi boʻlgan u "oʻz avlodining eng oldingi uygʻur shoirlaridan” biri boʻlgan[1] [2].Uning erkin she’riy vaznlardanfoydalanishi keyingi uygʻur poetikasida ham ta’sir koʻrsatdi. Uning she'riyati "muqaddas va falsafiy, ta'riflab boʻlmaydigan va oʻtkinchi narsalarni butunlay noyob lirik ovozda qoʻlga kiritishga" urinish sifatida tasvirlangan[1].

Yoshlik

U Shinjonning eng katta shahri Urumchida tugʻulib oʻsgan[1].Uning otasi Usmon Bey, koʻmir koni boshligʻi, "burjua kapitalisti"boʻlgani uchun Madaniy inqilob davrida olti yilga qamalgan[2].U ozodlikka chiqqanidan keyin yillar davomida umrini hastalanib kasalxonada va tashqarida oʻtkazdi va oʻpka kasalligidan vafot etdi[2] [3][4]. Onasi Jemile Xonim unga uygʻur xalq ertaklarini oʻrgatib, Ahmatjonning ikki ukasi bo‘lgan ularning oilasiga parvarish qilishgan[2].Otasining vafoti va onasining unga xalq she’rlarini kuylab berishi uning ijodiga katta ta’sir koʻrsatib ijodda iqtidorini yuzaga chiqarishda katta roʻl oʻynagan[2] [4]Ahmatjon she’r yozishni o‘n ikki-o‘n uch yoshida boshlagan[2] Uning ijodi ilk bor “nashr qilingan”. Uning uchta she’ri o‘n uch yoshida Ürümchidagi radio orqali efirda o‘qilgan[4].Urumchidagi mashhur eksperimental litseyga borganidan keyin 1981-yilda Shinjon universitetining til va adabiyot fakultetiga oʻqishga kirdi [2] Uning uygʻur tilidagi ilk sheʼriy toʻplami 1982-yilda nashr etilgan [5]

1982-yilda Suriya oliygohlariga hamda Damashq universitetlarigaarab dunyosining adabiyotini oʻrganish uchun ketgan[5] [6]..Arab adabiyoti boʻyicha bakalavr hamda magistraturani tugatgan[7]. U 1990-yili oʻzining tugʻulgan joyi Urumchiga qaytib keldi [7] U boshqa davlatdagi yani xorijlik boahqa uygʻur separatistlari bilan uchrashuvlari tufayli ish topishda qiynalgan[6].(1984-yilda Suriyada oʻqib yurgan paytlarida yashirincha Turkiyaning istanbul shahriga boradi va uygʻur separatistlari bilan yana uchrashadi[6] . Keyinroq Saudiya Arabistonga ham tashrif buyurib uygʻurlar bilan uchrashgan [6]) Ammo ushbu tashriflari va uchrashuvlari sabab ish topishda juda qiynalgan hatto oʻzi oʻqigan Shinjon universitetiga ham ishga kira olmadi[6]. Keyin u bir yil davomida uygʻur tadbirkor ayoli va Uygʻur Jahon Kongressining yuqori martabali vakili Rebiya Kadir bilan tarixdagi eski uylarni uylarni qayta oʻz holiga keltirish tashkilotlarda ish olib borgan[6]. U keyinchalik oʻzi sevgan kasb boʻlgan jurnalist sifatida ham ishlagan va yozuvchilikni ham davom etirgan[7] [4].U adabiyot bilimiga oid turli xil bahs munozarali maqolalar hikoya asarlar yozib katta shuhrat qozongan Uning asarlarinva bunmaqoloalari arab dunyosida katta etiborga sazovoz boʻlgan hamda koʻp shov-shuvlarga sabab boʻlgan[7].

Surgun

1994-yilda bu yozuvchi Xitoy hukumati tomonidan ikki oyga hibsga olingan va keyin Suriyaga qochib ketgan[6] [2].Suriyada boʻlganida u oʻzini arab sheʼriyatiga yoʻnaltirdi va vaqti-vaqti bilan "Ozod Osiyo" radiosining uygʻur tilidagi xizmatiga hissa qoʻshdi[2] [8].Suriyada boʻlganida u suriyalik alaviy ayolga uylangan [6].

2004-yilda Xitoy hukumati bosimi ostida Suriyadan surgun qilingan. Uning haydalganidan xabar topgach, arab she’riyati olamining 270 nafar namoyandasi (jumladan, mashhur suriyalik shoir Adunis) petitsiyaga imzo chekib, surgun qilish qaroriga qarshi bosh koʻtarishadi[8]. Bu namoyish koʻp gazetalarda shuningdek London va Livandagi xalqaro arab gazetalari tomonidan qoralangan[8].U Turkiyaga joʻnab ketadi va u yerda bir necha kun boʻldi, biroq Xitoy hukumati bosimi tufayli yana surgun qilindi[2].Nihoyat u Kanadada boshpana oldi va u yerda 2004-yilning oktyabridan beri yashamoqda[5][2].U yerda u oziq-ovqat doʻkonida, qahva fabrikasida va omborda yuk koʻtaruvchi operator sifatida ish topdi[4].

Faollik

Ahmatjon Suriyada kollej talabasi sifatida Turkiyadagi uygʻur boʻlginchilari bilan uchrashgan va keyinchalik Saudiya Arabistoniga koʻp marta tashrif buyurgan[6].

U 2015-yil noyabridan 2018-yilning oktabrigacha Sharqiy Turkiston Hukumatining surgundagi hukumati prezidenti lavozimida ishlagan, shu paytda Sharqiy Turkiston hukumati surgun konstitutsiyasini va qarorini buzgani uchun ishdan boʻshatilgan[9][10].

Uygʻur istiqlol harakatida ishtirok etganiga qaramay, Ahmatjon siyosat haqida ochiq-oydin sheʼr yozmagan. Uning she'rlarida muayyan siyosiy mafkura da'vosi yoʻq[11].

She'riyat

Axmatjon Shinjonda boʻlgan vaqtlarida onasi, Qurbon Barot va Bogʻda Abddulla kabi oldingi avlod uygʻur shoirlari, XVIII asr soʻfiy shoiri Shoh Meshrep kabi uygʻur klassik shoirlari va uning onasi kuylagan uygʻur xalq sheʼriyatidan taʼsirlangan. uygʻur tiliga tarjimalarda: "Tang" sheʼriy toʻplamlari va Lao Zi, mandarin tilida yozgan zamonaviy Tumanli shoirlar, 19-asr boshlari ingliz va rus romantik sheʼriyati va rus sotsial realizmining asoschisilaridan biri boʻlgan tanqidshunos Vissarion Belinskiyning insholari. 1840-yillar[4][12]Keyinchalik u Pol Selan, Stefan Mallarme va Artur Rimbaud kabi modernistlarni oldi[12].

Keyinchalik u Damashqda arab adabiyotiga qiziqib ketdi, suriyalik aduniylar kabi nufuzli shoirlarni hayoti va ijodini oʻrgandi[12] [13].Tanqidchi Andre Naffis-Sahelining soʻzlariga koʻra, Adunis Axmatjon ijodiga sezilarli ta'sir koʻrsatdi: "Axmatjonning koʻp she'rlari insonning metafizik savollarga muhtojligi bilan tabiiy dunyoning lirik tasvirlarini uygʻunlashtiradi" va u "Adunisdan foydalanishni qabul qilgan koʻrinadi. qit'a (yoki parcha) uning poetikasi uchun asosiy idishlardan biri sifatida olingan edi.Rasm va tasvirlarni yonma-yon qoʻyish, har doim xom tuygʻuga aylanib ketadigan manzaralar, tovushlar va gʻoyalar girdobini yaratish"[3].Oʻz navbatida Adunis Ahmatjon arab she’riyatining ilk muxlislaridan biri edi[13].

Uygʻur yangi she'riyati harakati (gungga )

1980-yillarda Ahmatjan uygʻur tilida gungga (tuman, noaniq yoki noaniq) nomi bilan tanilgan "Uygʻur yangi she'riyati" harakatining mashhur va ilgʻor yetakchilaridan biri edi[2]. Ushbu harakatga ta'sir oʻkazuvchi bir nechta ta'sirlar mavjud edi. Simvolik va syurrealizm 1950-yillarda boshlanib 1980-yillargacha uzoq davom etgan izolyatsiyadan so‘ng Shinjonga endigina kirib kelgan edi[2].Oʻsha davrdagi siyosiy qatagʻon tajribasi ham ularni koʻproq bilvosita ifoda vositalariga undadi[2]. Biroq, toʻgʻridan-toʻgʻri ilhom 1970-yillarning oxiri va 1980-yillarning boshidagi Tumanli shoirlar guruhidan kelgan (gungga mandarin tilidagi menglong, "noaniq", "tuman" yoki "tuman" soʻzlarining toʻgʻridan-toʻgʻri tarjimasi edi[4].)Harakat "oʻsha innovatsion harakatning qarashlari va estetik qarashlar adabiy unsurlari orqali mutlaqo boshqacha koʻrinishga edi[4]".

Gungga harakatining asarlari oʻsha paytda uygʻur she'riyatida hukmron boʻlgan aruz yoki heceli metrik vaznlar emas, balki erkin she'rlarda edi[2].Ular toʻgʻridan-toʻgʻri ifodalash vositalari oʻrniga metafora, kontrast, tasvir va belgilar usulidan iborat boʻlar edi[2].Ularning sarlavhalari she'rlarning tanasiga bevosita bogʻliq emas edi[2] Ahmatjon odatda sherlarida va maqolalarida uy, millat, sog‘inchini ifodalar edi[2].

U “ Xain Daglar ” (“Xiyonatkor togʻlar”) sheʼrining Ürümchi shahrida joylashgan mashhur “Tangritagh” nomli mashhur adabiy jurnalida chop etilganidan keyin tanqidiy eʼtiborni qozondi[2].Shundan so‘ng u harakat markaziga aylangan jurnalda o‘z she’rlarini muntazam chop etib bordi[2] [4].

Ahmatjon va "Tangritaga"gazetasi muharriri Ablikim Baqining soʻzlariga koʻra, gungga “anʼanaviy shakl va mazmunning ochilishini, “ijtimoiy qadriyat” mavzudagi har qanday yashirin xabarga toʻsqinlik qilmaydigan sanʼatni namoyish etdi va uygʻur sheʼriyatining fransuz sheʼriyati bilan uygʻunlashgan yangi tasavvurini taqdim etdi. simvolistlar Bodler va Mallarme, surrealistlar Breton va Aragon, shuningdek, manixiy yozuvlari va soʻfiy shoirlar Shoh Meshrep va Ali-Shir Navoiyga[4].Bu qarashlar maochilarning “proletar inqilobiy utilitarizmi” sifatidagi sanʼat gʻoyalaridan chetga chiqish va Gʻarb modernizmining “psixologizatsiya, subyektiv, baʼzan syurreal sanʼat”ga nazar tashlashigayaqinroq edi [14].

Harakat uygʻur harflaridagi an'ana va haqiqiylik atrofida qizgʻin bahs-munozaralarni boshladi[7].Harakat tanqidchilarining aytishicha, gungga shoirlarida mumtoz uygʻur she’riyatining qat’iy metrik shakllarini yaratish mahorati yetishmagan[7].Maktab tarafdorlari eksperimentning uygʻur she'riyatining hayotiyligi va dolzarbligi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanligiga qarshi chiqdilar[7].

Axmatjon 1994-yilda Suriyaga koʻchib ketganidan soʻng, arab sheʼriyatiga yoʻnaltirilganidan soʻng bu harakat pasaydi[2] Biroq Perhat Tursun, Tohir Hamut kabi zamondoshlari va uyg‘ur shoirlarining keyingi avlodida erkin she’r yozishda davom etgan iz qoldirdi.

Ahmatjon Usmon ijodining tarjimalari

U Rumiy, Oktavio Paz, Pol Selan, Fernando Pessoa va Adunis kabi yozuvchilarning ijodini uygʻur tiliga tarjima qilgan[1] [4].Uning sakkizta sheʼriy toʻplami mavjud boʻlib (oltisi arab va ikkitasi uygʻur tilida) Suriya va Shinjonda nashr etilgan[1] [5].

Ahmatjon bir necha yillar davomida bir vaqtning o‘zida ham arab va uygʻur tillarida she’r yaratgan[4].

Jeffri Yang 2015-yilda Uyg"uristonda Ahmatjonning arab va uygʻur sheʼriyati tarjimalari toʻplamini nashr ettirdi. Bu uygʻur she'riyatining ingliz tiliga tarjima qilingan birinchi toʻplami edi[4] [12] .Tarjima uzoq vaqtdan beri tarjimada she'riyat uchun PEN mukofoti roʻyxatiga kiritilgan edi[15].Axmatjon ijodi Andre Naffis-Saheli tahriri ostidagi surgun adabiyotlari to‘plami "Begonalarning yuragi" da ham antologiyaga kiritilgan[16].

Ishlar

She'riy toʻplamlar

  • As-Suqut al-Soniy ( Ikkinchi qulash yoki Ikkinchi qoqilish, arab), 1988 [11] [7]
  • Lugʻz al-a'raas ( Toʻylar siri, arab), 1990 [4]
  • Uygʻur Qizi Lerikisi ( Uygʻur qiziga qasida yoki uygʻur qizi lirikasi, uygʻurcha), 1992 [4] [17]
  • Roh Pesli ( Marokash ruhi yoki Marokash ruhi ), 1996-yil
  • Al-vasiy Ala Al-thaat ( Oʻz-oʻzini qoʻriqchisi ), 1997 [4]
  • Ka'an ( Garchi boʻlsa ham ), 1998 [4]
  • Fiy Atlaar Somar Haythu Oqiym ( Men yashayotgan Shumer xarobalarida, arab), 2003 [4] [17]
  • Hissatiy Min Al-layl ( Mening tun qismim yoki mening tundagi ulushim, arabcha), 2007 [11] [4]
  • Ruh fasli [17]

Ahmatjon Usmon ijodining tarjimalari

  • Uygʻur yurti, eng uzoq surgun, ingliz tiliga Jeffri Yang tomonidan tarjima qilingan, 2015 [12] [4]
  • Mukai Dice va Makoto Kavayi tomonidan yapon tiliga tarjima qilingan, 2015 [18][19]

Antologiyalar, jumladan, Ahmatjon Usmon she’rlari

  • Begonalarning yuragi, Andre Naffis-Saheli tomonidan tahrirlangan, 2020 [16]
  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 „Ahmatjan Osman“. deepvellum.org. Qaraldi: 2020-yil 16-avgust.
  2. ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 2,17 2,18 2,19 2,20 Hasancan, Abdulvahit (September 2017). "The Poems of Modernist Uyghur Poet Ahmetjan Osman and New Poetry Movement "Gungga"". Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi 2017/9. 
  3. ↑ 3,0 3,1 Foundation. „Mother Tongues by André Naffis-Sahely“ (en). Poetry Magazine (2020-yil 18-avgust). Qaraldi: 2020-yil 18-avgust.
  4. ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 4,16 4,17 4,18 4,19 Osman, Ahmatjan. Uyghurland : the farthest exile : selected poems, Yang, Jeffrey, First, Los Angeles, May 2014. ISBN 978-1-939419-12-5. OCLC 910719787. 
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 „Ahmatjan Osman“ (en-US). Center for the Art of Translation | Two Lines Press. Qaraldi: 2020-yil 16-avgust.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 6,8 „Ahmatjan Osman: Why You Can't Be Muslim in China“ (en-US). Clarion Project (2016-yil 15-noyabr). Qaraldi: 2020-yil 16-avgust.[sayt ishlamaydi]
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 7,7 Freeman. „Three Poems by Exmetjan Osman | Sinoturcica“. www.sinoturcica.org (2011-yil 30-noyabr). Qaraldi: 2020-yil 23-avgust.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 „UYGHUR POET EXPELLED BY SYRIA SEEKS REFUGEE STATUS“ (en). Radio Free Asia. Qaraldi: 2020-yil 23-avgust.
  9. ↑ „The 7th Parliamentary General election of East Turkistan Government- In-Exile was Held at Tokyo“ (en). Uyghuristan Info (2015-yil 24-noyabr). 2017-yil 4-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 16-avgust.
  10. ↑ „Doğu Türkistanlılar cumhurbaşkanını Muğla'da seçti Doğu Türkistan Sürgün Hükümeti 8. dönem toplantısı Muğla'da gerçekleştirildi Yeni Cumhurbaşkanı Gulam Osman Yağmaoğlu yemin ederek görevine başladı“. Haber Turk (2018-yil 30-oktyabr). Qaraldi: 2020-yil 18-avgust.
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 Letellier, Bénédicte. "Displacement in the Poetry of 'Exiliance': Three Refugee Poets from the Indian Ocean and Asia". Cosmopolis: A Journal of Cosmopolitics 2019-1-2. 
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 „Uyghurland“. deepvellum.org. Qaraldi: 2020-yil 16-avgust.
  13. ↑ 13,0 13,1 „Introduction to Uyghur Poetry“ (en-US). Center for the Art of Translation | Two Lines Press. Qaraldi: 2020-yil 23-avgust.[sayt ishlamaydi]
  14. ↑ Out of the howling storm : the new Chinese poetry : poems by Bei Dao [and others], Beidao, 1949-, Barnstone, Tony., [Middletown, Conn.]: Wesleyan University Press, 1993 — 5-bet. ISBN 0-8195-2207-4. OCLC 27186182. 
  15. ↑ „2016 PEN Literary Awards Longlists“ (en). PEN America (2015-yil 1-dekabr). Qaraldi: 2020-yil 17-avgust.
  16. ↑ 16,0 16,1 The heart of a stranger : an anthology of exile literature, Naffis-Sahely, André, London, 14 January 2020. ISBN 978-1-78227-426-1. OCLC 1129128898. 
  17. ↑ 17,0 17,1 17,2 Osman. „The Nights Passing Endlessly through Scheherazade's Mouth“. Words Without Borders. 2020-yil 22-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 6-sentyabr.
  18. ↑ „ああ、ウイグルの大地 | 左右社“. sayusha.com. 2019-yil 25-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 18-avgust.
  19. ↑ Osman, Ahmatjan.. Ā uiguru no daichi, Mukaidaisu., Kawai, Makoto., ムカイダイス., 河合真., Tōkyō: Sayūsha, 2015. ISBN 978-4-86528-111-8. OCLC 908015228.  
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Axmatjon_Usmon&oldid=304642" dan olindi