Atrof-muhit koʻngillilari
Atrof-muhit koʻngillilari (Environmental volunteers) – bir qator faoliyat turlarini, jumladan, Atrof-muhit monitoringi (masalan, yovvoyi tabiatni kuzatish), ekologik qayta tiklash (masalan, oʻsimlik qoplamini tiklash va begona oʻtlarni tozalash) hamda boshqalarga tabiat haqida taʼlim berish ishlarini olib boradilar. Ular, shuningdek, mahalliy jamoat va tashrif buyuruvchilar manfaatini koʻzlab piyodalar yoʻlaklari, ochiq hududlar hamda mahalliy qulayliklarni yaxshilashga qaratilgan jamoat loyihalarida ham ishtirok etadilar. Atrof-muhit sohasidagi koʻngillilik faoliyatining ommalashishi qisman koʻngillilarning oʻzlari oladigan manfaatlar, masalan, Ijtimoiy tarmoqni yaxshilash va joyni his qilish tuygʻusini shakllantirish bilan bogʻliq[1].
Turlari
Atrof-muhit koʻngilliligi bir qancha shakllarda boʻlishi mumkin[2][3][4]:
- Amaliy: Atrof-muhit koʻngilliligining amaliy shakllari eng mashhur turlaridan biridir. Koʻngillilar tabiat va yashash muhitini boshqarish, oʻsimliklarni tartibga keltirish, bosqinchi turlarni yoʻq qilish va hokazolar bilan shugʻullanishlari mumkin.
- Mablagʻ yigʻish: Koʻplab atrof-muhitni muhofaza qilish tashkilotlari moliyaviy yordam uchun xayriyalarga tayanadi. Koʻngillilar joylarda mablagʻ yigʻish ishlarida qatnashishlari mumkin.
- Maʼmuriy: Yuridik yoki jamoatchilik bilan aloqalar (PR) boʻyicha kasbiy koʻnikmalarga ega koʻngillilar maʼmuriy yordam koʻrsatish orqali koʻngillilik faoliyatini olib borishlari mumkin.
- Tashviqot (advokasiya): Koʻngillilar lobbizm saʼy-harakatlariga koʻmaklashishlari mumkin, bunga mahalliy, milliy va xalqaro hokimiyat organlari hamda korporatsiyalar bilan ishlash kiradi.
Motivatsiya
Koʻngillilikning boshqa turlari kabi, atrof-muhit koʻngillilari ham turli omillar bilan ragʻbatlantiriladi, ularning baʼzilari altruistik, boshqalari esa shaxsiy manfaat va rivojlanish uchun xizmat qiladi[5]. Atrof-muhit koʻngilliligida ishtirok etishning asosiy motivi atrof-muhitni yaxshilashdir. Soʻrovnomalar shuni koʻrsatdiki, atrof-muhit koʻngilliligi bilan shugʻullanadiganlar tabiatga alohida gʻamxoʻrlik qiladilar va oʻzlari yashayotgan muhitni yaxshilashni xohlaydilar. Asosiy eʼtirof etilgan motivlar quyidagilardir:
- Jamiyatga oʻz hissasini qoʻshish
- Ijtimoiy muloqotni rivojlantirish
- Shaxsiy rivojlanish: Koʻngillilik ishga joylashish imkoniyatlarini oshirishga yordam beradi. Ish beruvchilar koʻpincha koʻngillilik faoliyatini ariza va rezyumelarning jozibadorligini oshiruvchi omil sifatida taʼkidlaydilar. Turli tadqiqotlar koʻngillilik bilan shugʻullanuvchi shaxslarning salomatligi yaxshilanishini koʻrsatgan. Xususan, koʻngillilik shaxsiy ruhiy farovonlikni oshiradi. Atrof-muhit koʻngilliligi jamoat jipsligini kuchaytiradi va jamiyatni rivojlantiradi. Bu xususan Buyuk Britaniyada hamda Devid Kemeron hukumati tomonidan ilgari surilgan „Katta jamiyat“ (Big Society) konsepsiyasida alohida eʼtirof etilgan[6].
- Tabiiy muhit haqida bilimlarni oshirish: Koʻngillilik atrof-muhit haqidagi bilimlarni targʻib qilish usuli sifatida koʻriladi.
- Atrof-muhitga nisbatan umumiy gʻamxoʻrlik etikasi
Usullari
Fuqarolik fani
Amaliyotlar
Amaliyotlar (stajirovkalar) odatda atrof-muhit sohasida ishlash uchun zaruriy tajribaga ega boʻlishni xohlaydigan bitiruvchilarga moʻljallangan uzoq muddatli koʻngillilik dasturlaridir. Amaliyotlar odatda 3–6 oy davom etadi, ammo bir yilgacha ham choʻzilishi mumkin. Amaliyotchilar koʻpincha toʻliq ish kunida muayyan bir loyiha ustida ishlaydilar. Amaliyotlar koʻpincha shartnomalar va aniq belgilangan xizmat vazifalari bilan rasmiylashtiriladi.
Amaliyotlar bitiruvchilar uchun atrof-muhit sohasida ishlashga kerakli ish tajribasini orttirish usuli sifatida koʻriladi. Biroq, umuman olganda, haq toʻlanmaydigan amaliyotlar boʻyicha xavotirlar ortib bormoqda. Mehnat amaliyotiga bagʻishlangan Teylor hisoboti (Taylor Report) haq toʻlanmaydigan amaliyotlarni taqiqlashni ilgari surdi, chunki ular ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli past boʻlgan qatlam vakillarining kasbga kirib kelishida toʻsiq sifatida baholangan edi.
Atrof-muhit sohasidagi amaliyotlar bilan bogʻliq xavotirlar, asosan, boshlangʻich darajadagi ish oʻrinlari sonining kamayishi va past malakali ishlar uchun mehnatni ekspluatatsiya qilish holatlari bilan bogʻliq[7].
Tozalash ishlari
Taʼlimiy targʻibot va advokasiya
Taʼlimiy targʻibot va advokasiya saʼy-harakatlari turli shakllarda namoyon boʻladi hamda koʻpincha jamoatchilikning xabardorligini oshirish, ekologik qadriyatlarni shakllantirish va xulq-atvorni oʻzgartirishga taʼsir koʻrsatishni oʻz ichiga oladi. Koʻngillilar tabiat qoʻynida sayrlar tashkil qilish, maktablarda ekologik treninglar oʻtkazish yoki ommaviy tadbirlarda barqarorlik, tabiatni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi haqida maʼlumot tarqatish orqali ishtirok etishlari mumkin. Baʼzi dasturlar notijorat tashkilotlar yoki davlat idoralari tomonidan tashkil etiladi, masalan, AQSh Milliy parklar xizmatining Volunteers-In-Parks (Bogʻlardagi koʻngillilar) dasturi koʻngillilarni bogʻ tashrifchilariga ekologik muammolar va bogʻni asrab-avaylash boʻyicha taʼlim berishga tayyorlaydi[8].
Manbalar
- ↑ Gooch M. (2005) ‘Voices of the volunteers: an exploration of the experiences of catchment volunteers in coastal Queensland, Australia’, Local Environment 10(1), pp. 5-19.
- ↑ „Easy Ways to Become an Environmental Volunteer“. Rainforest Alliance (2024-yil 19-aprel). Qaraldi: 2025-yil 28-aprel.
- ↑ „Environmental volunteering: what can we do for the Environment?“. EDP. Qaraldi: 2025-yil 28-aprel.
- ↑ „8 Ways to Help the Environment Through Volunteering“. Rosterfly (2021-yil 31-oktyabr). Qaraldi: 2025-yil 28-aprel.
- ↑ Bruyere, B. and Rappe, S. (2007) Identifying the motivations of environmental volunteers. Journal of Environmental Planning and Management 1, 50(4): 503-16.
- ↑ „Building the Big Society“ (en). GOV.UK. Qaraldi: 2023-yil 24-avgust.
- ↑ Walker, Mark D. (2018-01-01). "'Own Transport Preferred': Potential problems with long-term volunteering and internships". Ecos. https://www.academia.edu/38023758.
- ↑ „Volunteer with Us (U.S. National Park Service)“ (en). www.nps.gov. Qaraldi: 2025-yil 10-may.