Kontent qismiga oʻtish

Atlas kapalagi

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Atlas kapalagi

erkak (yuqori) va ayol (pastki) Atlas kapalaklar
Ilmiy tasniflashUshbu tasnifni tahrirlash
Olam: Hayvonlar
Tip: Bo‘g‘imoyoqlilar
Sinf: Hasharotlar
Turkum: Tangachaqanotlilar
Oila: Saturniyadoshlar
Urugʻ: Attakuslar
Turlari: Atlas kapalagi
Binar nomi
Attakus atlas
(Linnaeus, 1758)

Atlas kapalagi yoki Attakus atlas — Osiyo oʻrmonlarida yashovchi Saturniyadoshlar oilasiga mansub eng yirik tungi kapalakdir. Bu turni birinchi marta Karl Linney 1758-yilda oʻzining „Systema Naturae“ asarining 10-nashrida tasvirlab bergan[1][2].

Yashash joyi

Bu kapalak asosan Janubi-Sharqiy Osiyoning tropik va subtropik oʻrmonlarida yashaydi. Uni Hindiston, Xitoy, Indoneziya, Malayziya va Tailand kabi mamlakatlarda uchratish mumkin[3].

Tavsif

Atlas kapalagi sayyoramizdagi eng katta kapalak hisoblanadi[4]. Qanot yozgandagi kengligi 25-30 sm ga yetadi. Qanotlarining rangi toʻq jigarrang, qizgʻish, sariq va oq naqshlar bilan qoplangan boʻlib, xaritani (atlasni) eslatadi. Eng qiziq jihati, kapalak qanotlarining yuqori chetlari xuddi ilon boshiga oʻxshaydi. Bu dushmanlarni (qushlar va kiyiklarni) choʻchitib, qochirishga xizmat qiladi. Shu sababli Tayvanda uni „ilon boshli kapalak“ ham deyishadi. Voyaga yetgan Atlas kapalaklari kuchsiz va havoda tekis ucha olmaydigan hasharotlardir. Energiyani tejash uchun ular kunduzi dam olib, tunda parvoz qiladilar[5].

Urgʻochi kapalak

Urgʻochi Atlas kapalagi

Urgʻochilari erkaklariga qaraganda anchagina yirikroq va ogʻirroq boʻladi. Ularning qorni tuxumlar bilan toʻla boʻlgani uchun tana qismi juda semiz va vazmin boʻladi. Urgʻochilar juftini jalb qilish uchun qorin qismining uchidagi bez orqali feromonlar yaʼni maxsus hidli moddalar ajratib chiqaradi[6]. Ular oʻzlari chiqib ketgan pilla yaqinida qolishni afzal koʻrishadi va havo oqimi feromonlarini eng yaxshi tarqata oladigan balandroq joyni qidirib topishadi. Shuningdek, ularning moʻylovlari ancha ingichka va torroq boʻladi, chunki ular uzoqdan hid qidirishga ehtiyoji yoʻq. Urgʻochi kapalaklar deyarli uchmaydi. Ular pilladan chiqqan joyidan uzoqlashmasdan, balandroq shoxga oʻtirib oladi va faqat hid tarqatib, erkak kapalakni kutadi. Faqat juftlashib boʻlgach, tuxum qoʻyish uchun biroz harakatlanishi mumkin[7].

Erkak kapalak

Erkak Atlas kapalagi

Erkaklari tanasi ancha kichik, ingichka va yengil boʻladi. Erkak kapalaklar oʻzlarining patsimon moʻylovlarida joylashgan xemoreseptorlar yordamida ayol kapalak tarqatadigan feromonlarni bir necha kilometr uzoqlikdan sezib, hid kelayotgan tomonga qarab ucha oladilar. Shuning uchun ularda juda keng, qalin va patsimon moʻylovlar mavjud. Erkak kapalaklar juda faol parvoz qiladi[8][9].

Hayot sikli

Tuxum

Atlas kapalagining urgʻochisi oziqlanadigan oʻsimlik barglarining ostiga diametri 2,5 mm boʻlgan 150 tadan 300 tagacha sharsimon tuxumlar qoʻyadi[10]. Urgʻochi kapalak qanchalik yirik va semiz boʻlsa, u shunchalik koʻp va yirikroq tuxum qoʻyadi. Tuxumlar bargga mahkam yopishib turishi va shamolda tushib ketmasligi uchun maxsus yopishqoq modda bilan qoplangan boʻladi. Bu tuxumlardan 8 kundan 14 kungacha boʻlgan muddatda (havo haroratiga qarab) jajji ipak qurtlari ochib chiqadi[11].

Lichinka

Taxminan ikki haftadan soʻng, tuxumlardan changsimon-yashil rangdagi qurtlar ochib chiqadi. Ular dastlab oʻz tuxumlarining poʻchogʻini, soʻngra sitrus mevalar, dolchin, guava va doimiy yashil daraxtlarning barglarini isteʼmol qiladi. Bu qurtlar uzunligi 11,5 sm gacha, yoʻgʻonligi esa 2,5 sm gacha oʻsishi mumkin[12]. Ularning orqa qismida oq, mumsimon va goʻshtdor tikansimon oʻsimtalar boʻlib, ular qurtning keyingi rivojlanish bosqichlarida yanada yaqqolroq koʻzga tashlanadi. Qurtning eng oxirgi qorin boʻgʻimida, soxta oyoqlari yonida olovrang halqa bilan oʻralgan yirik yashil dogʻ mavjud.

Pilla

Qurtlar taxminan 11,5 sm uzunlikka yetgach, pillaga aylanish jarayonini boshlaydi. Ular uzunligi 7–8 sm boʻlgan, quruq barglar bilan oʻralgan mustahkam va qogʻozsimon ipak pilla toʻqiydi va uni ipak iplar yordamida daraxt shoxlariga mahkamlab qoʻyadi. Atrof-muhit omillari va ob-havoga qarab, voyaga yetgan yirik kapalaklar bu pilladan taxminan 4 haftadan keyin yorib chiqadi. Qurgʻoqchilik mavsumida esa pillalarning qurib qolmasligi va omon qolishi uchun bu bosqich 1,5–2 oygacha ham choʻzilishi mumkin[13].

Xususiyati

Erkak kapalakning moʻylovi

Atlas kapalagi voyaga yetgan davrida umuman ovqatlanmaydi. Ularning ogʻiz apparati va hazm qilish tizimi rivojlanmagan[14]. Ular bor-yoʻgʻi 1-2 hafta yashashadi. Bu qisqa umri davomida faqat lichinka davrida yigʻgan energiya hisobiga yashaydi va uning yagona maqsadi koʻpayish hisoblanadi. Voyaga yetgan kapalaklarni yil davomida uchratish mumkin boʻlsa-da, ular eng koʻp noyabrdan yanvargacha boʻlgan davrda faol uchishadi[15].


Galereya

tuxumlar Lichinka Pilla ichidagi kapalak Pilladan yorib chiqishi Imago


Tashqi havolalar

Vikiomborda „Atlas kapalagi“ mavzusi boʻyicha mediafayllar bor.
Vikiturlarda Atlas kapalagi bilan bog‘liq ma’lumotlar mavjud.


Manbalar

  1. ↑ „Attacus atlas“ (en-US). Cambridge Butterfly Conservatory. Qaraldi: 2026-yil 22-mart.
  2. ↑ Capinera, John L. Encyclopedia of Entomology, 2004 — 2493-bet. ISBN 978-1402062421. 
  3. ↑ „StackPath“. australianbutterflies.com (2018-yil 26-oktyabr).
  4. ↑ Robert G. Foottit & Peter H. Adler. 2009. Insect Biodiversity: Science and Society. Blackwell Publishing Ltd. ISBN 978-1-405-15142-9
  5. ↑ Robinson, G. S., Ackery, P. R., Kitching, I. J., Beccaloni, G. W. & Hernández, L. M. (2001). Hostplants of the Moth and Butterfly Caterpillars of the Oriental Region. Southdene Sdn. Bhd., Kuala Lumpur & The Natural History Museum, London. 744 pp. ISBN 983-40053-3-4
  6. ↑ Gosse, Philip Henry (1879). "The great Atlas moth of Asia (Attacus atlas, Linn.)". West, Newman & Company. https://i-share.carli.illinois.edu/vf-uic/Record/UICdb.3654360. 
  7. ↑ Nath, Chidananda; Bordoloi, Prasanta Kr; Chutia, Bhuban Ch; Gogoi, Lalit; Goswami, Biva (2016). "A new record of six larval instars in Attacus atlas L. (Saturniidae) from North Eastern India" (en). Journal of Entomology and Zoology Studies 4 (3): 399–401. ISSN 2320-7078. https://www.entomoljournal.com/archives/?year=2016&vol=4&issue=3&ArticleId=1011. 
  8. ↑ „Spotlight: the atlas moth“ (en). www.nhm.ac.uk. Qaraldi: 2019-yil 21-avgust.
  9. ↑ Holloway, J. D. (1987). The Moths of Borneo, part 3: Lasiocampidae, Eupteroptidae, Bombycidae, Brahmaeidae, Saturniidae, Sphingidae. Southdene Sdn. Bhd., Kuala Lumpur
  10. ↑ Jolly, M. S., Sen, S. K., Sonwalkar, T. N. & Prasad, G. S. (1979). Non-mulberry silks. Food & Agriculture Organisation. United Nations, Serv. Bull. 29. Rome. xvii + 178pp
  11. ↑ Reddy, Narendra; Zhao, Yi; Yang, Yigi (2013). "Structure and properties of cocoons and silk fibers produced by Attacus atlas". Journal of Polymers and the Environment 21 (1): 16–23. doi:10.1007/s10924-012-0549-8. https://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1031&context=textiles_facpub. 
  12. ↑ Mary, P. P.; Kammar, Vasudev; Rani, A. T.; Yathish, K. R. (2016), „Giant Moths and Their Conservation“, in Chakravarthy, Akshay Kumar; Sridhara, Shakunthala (muh.), Arthropod Diversity and Conservation in the Tropics and Sub-tropics (inglizcha), Singapore: Springer, 315–325-bet, doi:10.1007/978-981-10-1518-2_19, ISBN 978-981-10-1518-2, qaraldi: 2026-03-18
  13. ↑ Braby, M. F.; Nielsen, J. (2011-08-01). "Review of the conservation status of the Atlas Moth, Attacus wardi Rothschild, 1910 (Lepidoptera: Saturniidae) from Australia" (en). Journal of Insect Conservation 15 (4): 603–608. doi:10.1007/s10841-011-9402-y. ISSN 1572-9753. https://doi.org/10.1007/s10841-011-9402-y. 
  14. ↑ Moore, Frederic. The Lepidoptera of Ceylon. Vol. II. London: L. Reeve & co., 1880 — 124–125-bet. 
  15. ↑ Savela, Markku „Attacus atlas (Linnaeus, 1758)“. Lepidoptera and Some Other Life Forms. Qaraldi: 2018-yil 10-noyabr. 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Atlas_kapalagi&oldid=1036319" dan olindi