Asena
 | |
| Namık İsmail tomonidan taklif etilgan, afsonaviy Asena boʻrisi tasviri tushirilgan Turkiya gerbi loyihasi |
Asena yoki Ashina — turkiylar mifologiyasida muhim rol oʻynaydigan afsonaviy urgʻochi boʻridan tugʻilgan oʻnta oʻgʻil boladan birining ismi[1][2][3][4]. Turkiyada esa bu nomning bevosita oʻsha urgʻochi boʻrining ismi ekanligiga ishoniladi[5]. Ziya Gökalp 1922-yilda Diyorbakirda chop etilgan „Küçük Mecmua“ jurnalidagi „Türk devletinin tekâmülü“ nomli maqolasida: „Asena xitoyliklarda ham „boʻri“ maʼnosini anglatadi“, deb yozadi[6]. Mifga koʻra, Koʻkturklarning ajdodi urgʻochi boʻri boʻlgan va bu haqida ikki xil „Boʻri qissasi“da tilga olingan boʻlsa-da, unda boʻrining ismi aynan keltirilmagan[7].
Boshqa bir afsonaga koʻra, Koʻkturk xoqonligining qadimgi hukmdorlari mansub boʻlgan hamda Ashina, Zena, Asen yoki Shunnu deb atalgan sulola aynan shu urgʻochi boʻridan tarqalgan deb hisoblanadi. Kelib chiqishi „Achina“ soʻziga borib taqaladi. Rus tarixchisi Vasiliy Radlov bir paytlar turkiylar ajdodlarining Bogdo-oʻla togʻida (Tyan-Shan) boʻlganini qayd etgan. Asena haqidagi afsonada urushdan omon qolgan yosh bola haqida hikoya qilinadi. Urgʻochi boʻri yarador bolani topib oladi va uni boqib, oyoqqa turgʻizadi. Yillar oʻtib shu boladan homilador boʻlgan urgʻochi boʻri dushmanlaridan qochish uchun Gʻarbiy dengizni kesib oʻtib, Qaraxoja Uygʻur qirolligi (Turfon) togʻlari va toxarlar shahriga yaqin boʻlgan bir gʻordan panoh topadi va u yerda yarim boʻri, yarim inson boʻlgan oʻnta oʻgʻil bolani dunyoga keltiradi. Ularning orasidan Yizhi Nishidu[8] yoʻlboshchi boʻladi va Koʻkturk hamda boshqa turkiy koʻchmanchi imperiyalarni boshqargan Ashina urugʻiga asos soladi[9][10].
Muayyan madaniy rivoyatlar va mifologik manbalarda urgʻochi boʻri bilan ramziy bogʻliqlikka ega boʻlgan Asena obrazi koʻp qirrali maʼnolarni oʻzida mujassam etgan muhim arxetip sifatida turkiy xalqlar orasida „Koʻk boʻri“ (turkchada „bozkurt“) nomi bilan ham yuritiladi[11].
Afsonaning manbalarga asoslangan eng eski shakli
Manbalar
- ↑ Chou Kitabı,
- ↑ Kuzey Hanedanlar Tarihi,
- ↑ Sui Kitabı,
- ↑ Bozkurt Destanı
- ↑ Ziya Gökalp, transcription: Şahin Filiz, "Türk devletinin tekâmülü 12: Hakanlık Teşkilatı",Küçük Mecmua -II-, Bu da Çinlilere göre (Asena=Kurt) manasındadır (turkcha)
- ↑ Ziya Gökalp, transcription: Şahin Filiz, "Türk devletinin tekâmülü 12: Hakanlık Teşkilatı",Küçük Mecmua -II-, s. 57.
- ↑ Golden, Peter B. (August 2018). "The Ethnogonic Tales of the Türks" in The Medieval History Journal, 21(2). 21 (2): 291–327
- ↑ Hongen, Niu; 牛鴻恩. Xin yi Yi Zhou shu, 袁宏., Di 1 ban, Taibei Shi: 三民書局, 2015. ISBN 9789571460192. OCLC 913445355.
- ↑ Findley, Carter Vaughin. The Turks in World History. Oxford University Press, 2005. ISBN 0-19-517726-6. Page 38.
- ↑ Roxburgh, D. J. (ed.) Turks, A Journey of a Thousand Years. Royal Academy of Arts, London, 2005. Page 20.
- ↑ Koto, Koray „Börü: The Wolf in Turkic Mythology“ (en-US). ULUKAYIN English (2023-yil 21-iyul). Qaraldi: 2023-yil 24-iyul.