Kontent qismiga oʻtish

Artavazd Peleshyan

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Artavazd Peleshyan
Արտավազդ Փելեշյան

Peleshyan 2008-yilda
Tavalludi
Artavazd (Artur) Peleshyan

1938-yil 22-fevral (1938-02-22) (88 yosh)
Leninakan, Shirak viloyati, Armaniston SSR, Sovet Ittifoqi
Taʼlimi Butunittifoq davlat kinematografiya instituti
Kasbi Kino rejissyor, hujjatli film yaratuvchisi, ssenariy muallifi, kino nazariyotchisi
Faoliyat yillari 1964–hozirgacha
Mashhur ishlari Yil fasllari
Turmush oʻrtogʻi Aida Galstyan
Mukofotlari Armaniston SSR xizmat koʻrsatgan artisti (1979), Rossiya Federatsiyasida xizmat ko‘rsatgan artist (1995)

Artavazd Peleshyan (Արտավազդ (Արթուր) Փելեշյան (arman tili); Pelechian, Peleshian shakllarida ham yoziladi; 1938-yil 22-fevralda tugʻilgan) — arman kino rejissyori, hujjatli filmlar yaratuvchisi, ssenariy muallifi va kino nazariyotchisi[1]. U kinematografik tasvirning masofaviy montaj deb ataladigan oʻziga xos uslubini rivojlantirgani bilan mashhur. Bu usul tasvir chuqurligi va tomoshabinga qarab yaqinlashayotgan mavjudotlar, masalan, yugurayotgan antilopalar toʻdasi yoki odamlar olomonini birlashtiradi. Rejissyor Sergey Paradjanov Peleshyanni „kino olamidagi kam sonli chinakam daholardan biri“ deb atagan. Peleshyanga 1979-yilda Armaniston SSRning xizmat koʻrsatgan artisti, 1995-yilda esa Rossiya Federatsiyasida xizmat ko‘rsatgan artist unvoni berilgan[2].

Uning filmlari hujjatli va badiiy film oʻrtasidagi chegarada turuvchi asarlar sifatida taʼriflangan. Ular anʼanaviy hujjatli filmlardan koʻra Bryus Konner kabi avangard kinoijodkorlarning ishlarini eslatadi. Biroq uning ijodi, Maya Deren asarlaridan farqli ravishda, toʻliq avangard yoʻnalishiga mansub emasligi va absurdlikni tadqiq etishga urinmasligi ham qayd etilgan. Peleshyan filmlari „hayotning film tasmasiga koʻchirilgan sheʼriy talqini“ sifatida umumlashtirilgan.

U arxiv tasvirlaridan keng foydalangan va oʻzining eng mashhur filmi — Mikhail Vartanov tomonidan suratga olingan Yil fasllari filmida ilk bor faqat original tasvirlardan foydalangan. Odamlarning kundalik yumushlar bilan shugʻullanayotgan holatlarini tabiiy tarzda tasvirga olish uchun koʻpincha teleobyektivlardan foydalanilgan.

Peleshyanning aksariyat filmlari qisqa boʻlib, 6 daqiqadan taxminan 60 daqiqagacha davom etadi va ularda dialog mavjud emas. Biroq musiqa va tovush effektlari uning filmlarida badiiy yaxlitlikni yaratishda tasviriy obrazlar kabi deyarli muhim oʻrin tutadi. Uning filmlarining deyarli barchasi oq-qora tasvirda suratga olingan.

2020-yilda Fondation Cartier pour l’art contemporain Artavazd Peleshyan: La Nature nomli yirik koʻrgazmani taqdim etdi. Koʻrgazmada Peleshyanning 25 yildan ortiq vaqt ichida suratga olgan ilk yangi filmi — Nature namoyish etildi hamda uning hujjatli va tajribaviy kino sanʼatiga uzoq davom etgan taʼsiri yoritildi[3].

Asarlari

Peleshyanning dastlabki filmlari u hali VGIK talabasi boʻlgan davrda suratga olingan va bir nechta mukofotlarga sazovor boʻlgan. Peleshyanning oʻn ikki filmi mavjudligi maʼlum. The Beginning (Սկիզբը (arman tili) Skizbe) (1967) — 1917-yilgi Oktyabr inqilobi haqida yaratilgan kinematografik esse. Ushbu filmda qoʻllangan oʻziga xos tasviriy usullardan biri film parchasini bitta kadrda ushlab turish, soʻngra uni bir-ikki soniyaga oldinga siljitib, yana boshqa kadrda toʻxtatish orqali hosil qilingan. Natijada tasvirda uzilib-uzilib harakatlanish taassuroti paydo boʻladi.

Peleshyan anʼanaviy chiziqli montajdan voz kechib, yanada yaxlit va ritmik birlikni maqsad qiluvchi masofaviy montaj yoki uzoq montaj deb ataladigan oʻziga xos kino uslubini rivojlantirgani bilan mashhur. Bu usul montajni alohida kadrlar zanjiridan butun film atrofidagi „magnit maydon“ga aylantiradi[4].

Uning boshqa muhim filmlari qatoriga We (Մենք (arman tili) Menq) (1967) — Armaniston va uning xalqi tarixini sheʼriy usulda hikoya qiluvchi film hamda Inhabitants (Обитатели (rus tili) Obitateli) (1970) — yovvoyi tabiat va insonlar oʻrtasidagi munosabatlarni aks ettiruvchi film kiradi.

Koʻplab tanqidchilar Artavazd Peleshyanning eng muhim filmi sifatida Mikhail Vartanov tomonidan suratga olingan Yil fasllari (Տարվա եղանակները (arman tili) Tarva yeghanaknere) (1975) filmini koʻrsatadilar[5][6][7]. Film inson va tabiat oʻrtasidagi ziddiyat hamda uygʻunlikni tasvirlaydi. Shuningdek, u Armanistonning ikki eng muhim hujjatli kino ijodkori — Peleshyan va Vartanovning soʻnggi hamkorlikdagi filmi boʻlgan. Ular bundan avval The Autumn Pastoral (Աշնանային հովվերգություն (arman tili) Ashnanayin hovvergutyun) (1971) filmida birga ishlagan[8].

Peleshyan 1988-yilda nashr etilgan My Cinema (Моё кино (rus tili) Moyo kino) kitobi kabi bir qator nazariy asarlar muallifi hamdir.

Xalqaro miqyosda muhim kino doiralaridan uzoqda joylashgan mamlakat vakili boʻlgani sababli, Peleshyanning ijodi dastlab jahon kinosi tanqidchilari tomonidan yetarlicha eʼtirof etilmagan. Sovet Ittifoqining parchalanishidan keyin u yana ikkita qisqa film — Life (Կյանք (arman tili) Kyanq) (1993) va The End (1994)ni suratga oldi. Hozirda u Moskvada yashaydi. Uning eng soʻnggi filmi Nature (La nature (fransuz tili)) 2005–2006-yillarda ZKM | Karlsruhe Film institutida montaj qilingan va 2020-yilda ilk bor namoyish etilgan.

Filmografiyasi

Rejissyor sifatida

  • Mountain Vigil (1964)
  • Earth of People (1966)
  • The Beginning (1967)
  • Dream (1968)
  • We (1969)
  • Inhabitants (1970)
  • Stellar Minute (1972)
  • Yil fasllari (1975)
  • Our Century (1982)
  • God in Russia (1984)
  • The End (1992)
  • Life (1993)
  • Nature (2020)[9]

Ssenariy muallifi sifatida

Aktyor sifatida

Manbalar

  1. ↑ Peter Rollberg. Historical Dictionary of Russian and Soviet Cinema. Rowman & Littlefield, 2009 — 523–524-bet. 
  2. ↑ „Famous Armenian Filmmaker Turns 73 Today“. epress.com. Independent Journalists’ Network NGO (2011-yil 22-fevral). Qaraldi: 2016-yil 28-may.
  3. ↑ „Artavazd Pelechian — Fondation Cartier pour l'art contemporain“ (en). Fondation Cartier. Qaraldi: 2025-yil 26-noyabr.
  4. ↑ Minimalen „Artavazd Peleshyan: Retrospective and Masterclass“. www.minimalen.com. Qaraldi: 2025-yil 26-noyabr.
  5. ↑ IDFA — Amsterdam xalqaro hujjatli filmlar kinofestivali
  6. ↑ Parajanov-Vartanov instituti
  7. ↑ ArtReview jurnali
  8. ↑ Peleshyan va Vartanov haqidagi Parajanov-Vartanov instituti sahifasi
  9. ↑ Gray, Carmen „The Visionary Cinema of Artavazd Pelechian“. ArtReview (2020-yil 25-noyabr). 2021-yil 25-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 22-may.
  10. ↑ Peleshyanning Vartanovga yozgan maktubi

Adabiyotlar

  • Mikhail Vartanov. „Artavazd Peleshyan“, Garun jurnali, Armaniston, 1971.
  • Peleshian, Artavazd. Moyo Kino, Sovetakan grokh, Armaniston, 1988.
  • Peleshyan, Artavazd. Remote montage and cinema by Artavazd Peleshyan — italyan tilida. Italiyada nashr etilgan, 1989.
  • Peleshyan, Artavazd. OUR CENTURY — nemis va ingliz tillarida. Avstriya va Germaniyada nashr etilgan, 2004.
  • Peleshyan, Artavazd. Remote montage and distance theory — ispan va ingliz tillarida. Meksikada nashr etilgan, 2011.
  • Peleshyan, Artavazd. Matter and Space — Films by Artavazd Peleshyan — ispan va fransuz tillarida. Kolumbiya va Fransiyada nashr etilgan, 2011.
  • Peleshyan, Artavazd. Remote montage by Artavazd Peleshyan — chex tilida. Chexiyada nashr etilgan, 2016.
  • Peleshyan, Artavazd. Capturing time // articles, essays, press conferences, master classes, creative meetings, film theory, unrealized projects / a collection of materials from two parts — Yerevan: Tigran Mets, 2016.
  • Peleshyan, Artavazd. Peace Symphony — fransuz tilida. Fransiyada nashr etilgan, 2017.
  • Peleshyan, Artavazd. My universe and unified field theory — rus tilida. Armanistonda nashr etilgan, 2017.
  • Peleshyan, Artavazd. My universe and unified field theory — ingliz tilida. Armanistonda nashr etilgan, 2018.
  • Artavazd Peleschian, Gerald Matt, Angela Stief, Ursula Blickle Stiftung. Our age. Bielefeld: Kerber; New York, Vena: Distributed Art Publishers, Kunsthalle, 2004.

Havolalar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Artavazd_Peleshyan&oldid=1032661" dan olindi