Kontent qismiga oʻtish

Ardem Patapoutian

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Ardem Patapoutian
Tavalludi
Sohasi Molekulyar biologiya, nevrologiya
Ish joylari Scripps Research
Institutlar

Bayrutdagi Amerika universiteti Kaliforniya universiteti, Los-Anjeles (BS)

Kaliforniya texnologiya instituti (MS, PhD)
Tezis sarlavhasi Sichqonlar rivojlanishida MyoD oilasi genlarining oʻrni
Akademik rahbarlari Barbara Wold
Mukofotlari Tibbiyot boʻyicha Nobel mukofoti (2021)

Ardem Patapoutian (armancha: Արտեմ Փաթափութեան ; 1967-yilda tugʻilgan)[1] — arman-amerikalik molekulyar biolog, nevrolog va Nobel mukofoti laureati[2]. U bosim, mentol va haroratni aniqlaydigan PIEZO1, PIEZO2 va TRPM8 retseptorlarini tavsiflashdagi ishi bilan mashhur. Patapoutian — nevrologiya professori va Kaliforniyaning La Jolla shahridagi Scripps Research kompaniyasining Xovard Xyuz tibbiyot instituti tadqiqotchisi. 2021-yilda uDavid Julius bilan birga fiziologiya yoki tibbiyot boʻyicha Nobel mukofotini qoʻlga kiritdi[3].

Yoshlik

Patapoutian Livanning Bayrut shahrida arman oilasida tugʻilgan[2][4][5]. Uning otasi Sarkis Patapoutyan (yaxshiroq Sarkis Vahakn taxallusi bilan mashhur) shoir va hisobchi[6], onasi Haykuxi Axemyan esa Bayrutdagi arman maktabining direktori edi. Uning Ara ismli akasi va Houri ismli singlisi bor[7]. Uning ota-bobolari arman genotsididan omon qolgan[8]. U jurnalist va yozuvchi Vikken Cheterian bilan bolalikdagi doʻstdir[9]. U Bayrutdagi Demirdjian va Hovagimyan nomli arman maktablarida tahsil olgan[9] U 1986-yilda AQShga kelishidan oldin bir yil davomida Bayrutdagi Amerika universitetida oʻqigan[5][10]. U 1990-yilda Los-Anjelesdagi Kaliforniya universitetida hujayra va rivojlanish biologiyasi boʻyicha bakalavr darajasini va PhD darajasini oldi. 1996-yilda Barbara Wold rahbarligida Kaliforniya Texnologiya Institutida biologiya boʻyicha ilmiy daraja[5][11].

Patapoutian doktoranturadan keyingi tadqiqotchi sifatida Lui F. Reichardt bilan San-Fransiskodagi Kaliforniya universitetida ishlagan[12]. 2000-yilda u Skripps tadqiqot institutida dotsent boʻldi[13]. 2000 va 2014-yillar oraligʻida u Novartis tadqiqot fondida qoʻshimcha tadqiqot lavozimiga ega boʻlgan[14]. 2014-yildan beri Patapoutian Xovard Xyuz tibbiyot instituti (HHMI)da ishlab keladi[11]

Shaxsiy hayoti

Patapoutian, fuqarolikka qabul qilingan AQSh fuqarosi[5] Del Marda (Kaliforniya) rafiqasi Nensi Xong, venchur kapitalist va oʻgʻli Luka bilan yashaydi[15][16][17][18]..

Ardem Patapoutian 2022-yilda

Tadqiqot

Patapoutianning tadqiqoti harorat va bosim biologik retseptorlari haqida (nositseptsiya)[3] Uning ilmiy ishlari bir qator kasalliklar, jumladan, surunkali ogʻriqlar uchun davolash usullarini ishlab chiqish uchun ishlatiladi[19].. Bu kashfiyotlar issiqlik, sovuq va mexanik kuchlar nerv impulslarini qanday qoʻzgʻatayotganini tushunishga imkon berdi[19]

Patapoutian sensorlarning signal uzatilishini tadqiq qiladi. Patapoutian va uning hamkasblari faolsizlangan genlar[20] Shu tarzda ular hujayralarni teginishga befarq qiladigan genni aniqladilar[20]... Tegish hissi uchun kanal PIEZO1 deb nomlangan (tarjimasi „pressure“)[20] PIEZO1 ga oʻxshashligi tufayli ikkinchi gen topildi va PIEZO2 deb nomlandi[21].. Ikki mexanoreseptordan muhimroq boʻlgan bu ion kanali teginish hissi uchun zarurdir[21][22]. PIEZO1 va PIEZO2 kanallari qon bosimi, nafas olish va siydik pufagini nazorat qilish kabi qoʻshimcha muhim fiziologik jarayonlarni tartibga solishi koʻrsatilgan[21]

Patapoutian, shuningdek, harorat, mexanik kuchlar yoki hujayra hajmining oshishi bilan faollashtirilgan yangi ion kanallari va retseptorlarini aniqlashga katta hissa qoʻshdi[23][24].. Patapoutian va uning hamkasblari bu ion kanallari harorat hissi, teginish hissi, propriosepsiya,[25] ogʻriq hissi va qon tomir tonusini tartibga solishda ajoyib rol oʻynashini koʻrsatishga muvaffaq boʻldi. Eng soʻnggi ishlarda mexanik sezgir ion kanallarini (mexanotransduktsiya) aniqlash va tavsiflash uchun funktsional genomika usullari qoʻllanadi[13][26][27][28].

Mukofotlar va unvonlari

Fiziologiya yoki tibbiyot boʻyicha 2021-yilgi Nobel mukofoti: TRPV1 va PIEZO2 kashfiyoti

Patapoutian h-indeksi 2020-yil may holatiga koʻra Google Scholar maʼlumotlariga koʻra 68 ga va Scopus[29] maʼlumotlariga koʻra 63 ga ega. 2016-yildan Amerika Fanni Rivojlantirish Assotsiatsiyasi aʼzosi, 2017-yildan Milliy Fanlar Akademiyasi[30] va 2020-yildan Amerika Sanʼat va Fanlar Akademiyasi[31] aʼzosi.

2017-yilda Patapoutian V. Alden Spenser mukofotini,[32] 2019-yilda Rosenstiel mukofotini,[33] 2020-yilda Neyrologiya boʻyicha Kavli mukofotini,[34] va BBVA Jamgʻarmasining „Bilim chegaralari“ mukofoti oldi[35].

2021-yilda u harorat va bosim retseptorlarini kashf etgani uchun David Julius bilan birga fiziologiya yoki tibbiyot boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor boʻldi[3][36][37].

2021-yil oktyabr oyida Livan Prezidenti Mishel Aun Patapoutianni Livanning xizmatlari uchun ordeni bilan taqdirladi[38].

2021-yil dekabr oyida Patapoutian Amerika yutuqlari akademiyasining Mukofotlar kengashi aʼzosi Frensis Arnold tomonidan taqdim etilgan „Oltin plastinka“ mukofotini oldi[39].

Tanlangan nashrlar

PIEZO1 + PIEZO2

  • Coste, B.; Mathur, J.; Schmidt, M.; Earley, T. J.; Ranade, S.; Petrus, M. J.; Dubin, A. E.; Patapoutian, A. (2-sentabr 2010-yil). „Piezo1 and Piezo2 Are Essential Components of Distinct Mechanically Activated Cation Channels“. Science. 330-jild, № 6000. American Association for the Advancement of Science (AAAS). 55–60-bet. Bibcode:2010Sci...330...55C. doi:10.1126/science.1193270. ISSN 0036-8075. PMC 3062430. PMID 20813920.{{cite magazine}}: CS1 maint: date format ()[20]
  • Coste, Bertrand; Xiao, Bailong; Santos, Jose S.; Syeda, Ruhma; Grandl, Jörg; Spencer, Kathryn S.; Kim, Sung Eun; Schmidt, Manuela; Mathur, Jayanti (19-fevral 2012-yil). „Piezo proteins are pore-forming subunits of mechanically activated channels“. Nature. 483-jild, № 7388. Springer Science and Business Media LLC. 176–181-bet. Bibcode:2012Natur.483..176C. doi:10.1038/nature10812. ISSN 0028-0836. PMC 3297710. PMID 22343900.{{cite magazine}}: CS1 maint: date format ()
  • Kim, Sung Eun; Coste, Bertrand; Chadha, Abhishek; Cook, Boaz; Patapoutian, Ardem (19-fevral 2012-yil). „The role of Drosophila Piezo in mechanical nociception“. Nature. 483-jild, № 7388. Springer Science and Business Media LLC. 209–212-bet. Bibcode:2012Natur.483..209K. doi:10.1038/nature10801. ISSN 0028-0836. PMC 3297676. PMID 22343891.{{cite magazine}}: CS1 maint: date format ()

PIEZO2

Manbalar

  1. ↑ „The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2021“. NobelPrize.org (10-yanvar 2022-yil). Qaraldi: 11-yanvar 2022-yil.
  2. ↑ 2,0 2,1 Ahlander. „Two Americans win Medicine Nobel for work on heat and touch“ (en). Reuters (4-oktyabr 2021-yil). 4-oktyabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 5-oktyabr 2021-yil.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 „The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2021“ (en-US). NobelPrize.org. 4-oktyabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 4-oktyabr 2021-yil.
  4. ↑ „Americans Julius and Patapoutian win 2021 Nobel Prize in Medicine“. The Indian Express (4-oktyabr 2021-yil). Qaraldi: 5-oktyabr 2021-yil.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 „Scripps Research neurobiologist Ardem Patapoutian elected to American Academy of Arts and Sciences“. Scripps Research (30-aprel 2020-yil). 10-mart 2021-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 5-oktyabr 2021-yil.
  6. ↑ Braidy, Nour. „Ardem Patapoutian: The journey of a boy from Beirut who won the Nobel Prize“. L'Orient-Le Jour (12-oktyabr 2021-yil). 6-noyabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlangan.
  7. ↑ „Նոբելյան մրցանակ է շնորհվել հայազգի գիտնական Արտեմ Փաթափությանին“ (hy). sci.am. National Academy of Sciences of Armenia (6-oktyabr 2021-yil). 28-oktyabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlangan.
  8. ↑ Patapoutian. „The Armenian Genocide is still denied and ignored by many but is commemorated by Armenians around the globe on April 24 (107th anniversary this year). Today I am thinking of my ancestors who perished and those who survived and started a new life in Lebanon.“. Twitter (24-aprel 2022-yil). 7-may 2022-yilda asl nusxadan arxivlangan.
  9. ↑ 9,0 9,1 Taryan. „Արտեմ Փաթափությանի մանկությունը՝ բասկետբոլի եւ պատերազմի արանքում“ (hy). mediamax.am (5-oktyabr 2021-yil). 8-noyabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlangan.
  10. ↑ „Nobel Prize for AUB alumnus and former student Ardem Patapoutian“. American University of Beirut (5-oktyabr 2021-yil). Qaraldi: 5-oktyabr 2021-yil.
  11. ↑ 11,0 11,1 „Ardem Patapoutian“. www.kavliprize.org (12-mart 2021-yil). 24-iyun 2021-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 23-iyun 2021-yil.
  12. ↑ „Scripps Research neuroscientist Ardem Patapoutian receives 2021 Nobel Prize in Physiology“. Scripps Research (4-oktyabr 2021-yil). Qaraldi: 5-oktyabr 2021-yil.
  13. ↑ 13,0 13,1 „Ardem Patapoutian“. Scripps Research. 2-fevral 2021-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 4-oktyabr 2021-yil.
  14. ↑ „Medizin-Nobelpreis für Entschlüsselung des Taststinns“ (de). tagesschau.de (4-oktyabr 2021-yil). Qaraldi: 6-oktyabr 2021-yil.
  15. ↑ Robbins, Gary. „Del Mar's Ardem Patapoutian receives Nobel Prize during special ceremony in Irvine“. Del Mar Times. The San Diego Union-Tribune (9-dekabr 2021-yil). 9-dekabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlangan.
  16. ↑ Robbins, Gary. „San Diegoʻs Ardem Patapoutian experiences the dizzying, fragile joy of winning the Nobel Prize“. The San Diego Union-Tribune (7-noyabr 2021-yil). 25-dekabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlangan. „...Patapoutian and his wife, venture capitalist Nancy Hong...“.
  17. ↑ „Nobel Prize Laureate Finds Out He Won While in Bed, Check Out Viral Picture Here“. The Quint (5-oktyabr 2021-yil). 5-oktyabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlangan.
  18. ↑ „New medicine laureate Ardem Patapoutian and his son Luca, watching the #NobelPrize press conference shortly after finding out the happy news“. Twitter. The Nobel Prize (4-oktyabr 2021-yil). 2021-yil 25-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 20-iyun.
  19. ↑ 19,0 19,1 „Medizin-Nobelpreis – US-Forscher David Julius und Ardem Patapoutian ausgezeichnet“ (de). Deutschlandfunk (15-aprel 2019-yil). 4-oktyabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 4-oktyabr 2021-yil.
  20. ↑ 20,0 20,1 20,2 20,3 „Nobel Prize in Medicine Awarded to David Julius and Ardem Patapoutian“. The New York Times (4-oktyabr 2021-yil). Qaraldi: 4-oktyabr 2021-yil.
  21. ↑ 21,0 21,1 21,2 „The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2021“. NobelPrize.org (4-oktyabr 2021-yil). Qaraldi: 4-oktyabr 2021-yil.
  22. ↑ 22,0 22,1 „Medizin-Nobelpreis: Wie Nervenzellen Temperaturen und Berührungen erkennen“ (de). Deutsches Ärzteblatt (4-oktyabr 2021-yil). Qaraldi: 5-oktyabr 2021-yil.
  23. ↑ Syeda, Ruhma; Qiu, Zhaozhu; Dubin, Adrienne E.; Murthy, Swetha E.; Florendo, Maria N.; Mason, Daniel E.; Mathur, Jayanti; Cahalan, Stuart M.; Peters, Eric C. (28-yanvar 2016-yil). „LRRC8 Proteins Form Volume-Regulated Anion Channels that Sense Ionic Strength“. Cell. 164-jild, № 3. 499–511-bet. doi:10.1016/j.cell.2015.12.031. ISSN 1097-4172. PMC 4733249. PMID 26824658.{{cite magazine}}: CS1 maint: date format ()
  24. ↑ Qiu, Zhaozhu; Dubin, Adrienne E.; Mathur, Jayanti; Tu, Buu; Reddy, Kritika; Miraglia, Loren J.; Reinhardt, Jürgen; Orth, Anthony P.; Patapoutian, Ardem (2014). „SWELL1, a Plasma Membrane Protein, Is an Essential Component of Volume-Regulated Anion Channel“. Cell. 157-jild, № 2. Elsevier BV. 447–458-bet. doi:10.1016/j.cell.2014.03.024. ISSN 0092-8674. PMC 4023864. PMID 24725410.
  25. ↑ Woo, Seung-Hyun; Lukacs, Viktor; de Nooij, Joriene C; Zaytseva, Dasha; Criddle, Connor R; Francisco, Allain; Jessell, Thomas M; Wilkinson, Katherine A; Patapoutian, Ardem (9-noyabr 2015-yil). „Piezo2 is the principal mechanotransduction channel for proprioception“. Nature Neuroscience. 18-jild, № 12. Springer Science and Business Media LLC. 1756–1762-bet. doi:10.1038/nn.4162. ISSN 1097-6256. PMC 4661126. PMID 26551544.{{cite magazine}}: CS1 maint: date format ()
  26. ↑ „Piezo channels in mechanotransduction: Sensory biology to disease – Ardem Patapoutian“. Wu Tsai Neurosciences Institute (17-dekabr 2019-yil). 4-oktyabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 4-oktyabr 2021-yil.
  27. ↑ Syeda, Ruhma; Xu, Jie; Dubin, Adrienne E; Coste, Bertrand; Mathur, Jayanti; Huynh, Truc; Matzen, Jason; Lao, Jianmin; Tully, David C (22-may 2015-yil). „Chemical activation of the mechanotransduction channel Piezo1“. eLife. 4-jild. eLife Sciences Publications, Ltd. doi:10.7554/elife.07369. ISSN 2050-084X. PMC 4456433. PMID 26001275.{{cite magazine}}: CS1 maint: date format ()
  28. ↑ Murthy, Swetha E.; Dubin, Adrienne E.; Patapoutian, Ardem (4-oktyabr 2017-yil). „Piezos thrive under pressure: mechanically activated ion channels in health and disease“. Nature Reviews Molecular Cell Biology. 18-jild, № 12. Springer Science and Business Media LLC. 771–783-bet. doi:10.1038/nrm.2017.92. ISSN 1471-0072. PMID 28974772.{{cite magazine}}: CS1 maint: date format ()
  29. ↑ „Patapoutian, Ardem“ (en). scopus.com. Scopus. 4-oktyabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlangan.
  30. ↑ „Ardem Patapoutian“. www.nasonline.org. 3-iyun 2020-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 30-yanvar 2021-yil.
  31. ↑ „Members Elected in 2020“. American Academy of Arts & Sciences. 22-yanvar 2021-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 30-yanvar 2021-yil.
  32. ↑ „The Thirty-Ninth Annual W. Alden Spencer Award and Lecture“. Kavli Institute for Brain Science (4-iyun 2020-yil). 27-dekabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 30-yanvar 2021-yil.
  33. ↑ „Lewis S. Rosenstiel Award for Distinguished Work in Basic Medical Research“. www.brandeis.edu. 15-iyun 2021-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 30-yanvar 2021-yil.
  34. ↑ „2020 Kavli Prize in Neuroscience“. www.kavliprize.org (12-mart 2021-yil). 24-iyun 2021-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 23-iyun 2021-yil.
  35. ↑ „Fundación BBVA“. FBBVA. 30-yanvar 2021-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 30-yanvar 2021-yil.
  36. ↑ „Armenian President congratulates Ardem Patapoutian on winning the Nobel Prize in Medicine“. Public Radio of Armenia (4-oktyabr 2021-yil). Qaraldi: 5-oktyabr 2021-yil.
  37. ↑ „Armenian President congratulates Ardem Patapoutian on winning the Nobel Prize in Medicine“ (en-US). Public Radio of Armenia. Qaraldi: 2021-yil 15-oktyabr.
  38. ↑ „Nobel prize winner Ardem Patapoutian awarded Lebanese Order of Merit“. The National (6-oktyabr 2021-yil). 8-oktyabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlangan.
  39. ↑ „Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement“. www.achievement.org. American Academy of Achievement.

Havolalar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Ardem_Patapoutian&oldid=293913" dan olindi