Ar-Rabi ibn Yunus
Al-Rabi ibn Yunus ibn Abdulloh ibn Abu Farva (arabcha: الربيع بن يونس بن عبدالله بن أبي فروة; tax. 730 – 785/6) – ozod etilgan qul boʻlib, Abbosiylar xalifaligining ilk davrlarida yetakchi vazirlardan biriga aylangan. Xalifalar al-Mansur (h. 754–775), al-Mahdiy (h. 775–785) va al-Hodiylar (h. 785–786) davrida xizmat qilgan.
Al-Rabi’ milodiy 730-yil atrofida Madina yaqinida choʻri ayoldan tugʻilgan. Badavlat oilaga mansub otasi Yunus uning oʻgʻli ekanligini tan olmadi va chaqaloq boshqa oilaga, keyinchalik esa sahroda joylashgan mulkka yuborildi, u yerda oddiy xizmatkor darajasiga tushib qoldi. Biroq, uni Madina hokimi Ziyod ibn Abdulloh al-Xarisiy sotib oldi va oʻz navbatida birinchi Abbosiy xalifasi as-Saffohga sovgʻa qildi[1]. Al-Mansur uni adabiy bilimi va ayniqsa arab sheʼriyatidagi iqtidori tufayli eʼtirof etdi. Shundan soʻng Abbosiylar saroyida nufuzi oshib bordi va nihoyat hojib (saroy boshqaruvchisi) va keyinchalik vazir lavozimiga tayinlandi. Tarixiy manbalarda u xalifaga kirishni nazorat qiluvchi nufuzli shaxs va qobiliyatli boshqaruvchi sifatida koʻp tilga olinadi. U Bagʻdodning tashqi savdo mahallasi boʻlgan Karx, shuningdek, xalifalar qolishni maʼqul koʻrgan Abadiyat saroyi (Qasr al-Xuld) qurilishiga rahbarlik qilgan. Ar-Rabi’ al-Mansurdan yangi shaharning toʻrtdan bir qismini inʼom sifatida oldi va bu qism uning nomi bilan ataldi.
U al-Mahdiy va al-Hodiy hukmronligi davrida al-Hayzuranning ittifoqchisi edi. Al-Mahdiyning vorisligini taʼminlashda muhim rol oʻynagan boʻlsa-da, uning oʻrniga Abu Ubaydulloh vazir etib tayinlandi va oʻz oʻgʻli al-Fadl ibn ar-Rabi egallab turgan hadjiblik lavozimiga qaytdi. Abu Ubayd Alloh uni ziyorat chogʻida haqorat qilgach, ar-Rabi 779/780-yilda uning oʻgʻlini kofirlikda aybladi va buni isbotlab, Abu Ubayd Allohning qulashiga sabab boʻldi. Biroq, u faqat al-Hodiy hukmronligi davrida qisqa muddatga vazir, hojib va kanselyariya boshligʻi lavozimlarini egalladi. Tez orada u almashtirildi va faqat devon al-azimma (byudjet boʻlimi) boshqaruvini saqlab qoldi. U 785-yil boshida yoki 786-yil boshida vafot etdi. Uning oʻgʻli al-Fadl keyinchalik Horun ar-Rashid (h. 786–809) saroyida xuddi shunday nufuzli mavqega ega boʻldi.
Adabiyotlar
- Atiya, A.S. (1995). "Al-Rabīʾ b. Yūnus". in Bosworth, C. E.. Encyclopaedia of Islam. Volume VIII: Ned–Sam (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. 350–351 b. ISBN 978-90-04-09834-3. https://referenceworks.brillonline.com/search?s.q=Al-Rab%C4%AB%CA%BE+b.+Y%C5%ABnus&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&search-go=Search.
- Kennedy, Hugh. When Baghdad Ruled the Muslim World: The Rise and Fall of Islam's Greatest Dynasty. Cambridge, MA: Da Capo Press, 2006. ISBN 978-0-306814808.