Antarktika (qutb)

Antarktika — Yer sharining Janubiy qutb oblasti. Antarktikaga Antarktida materigi, Atlantika, Hind va Tinch okeanlarining shu materikka tutash qismlari, shuningdek Antarktida yaqinidagi orollar kiradi. Antarktika tabiiy-geografik chegarasi taxminan 50 — 60° janubiy kenglikdan oʻtadi. Antarktika maydoni 52,5 million kilometr². Antarktikada materik sayozligi boshqa materiklarga nisbatan chuqurroq (500 metr), tik materik yon bagʻri chuq. 4000 — 5000 metrli (eng chuquri 8428 metr, Janubiy Sandvich novida) keng botiq shaklida davom etadi. Botiqlar suv osti togʻ tizimlari bilan bulingan. Bu tizmalarning baʼzi choʻqqilari okean yuzasidan koʻtarilib, kichikroq orollarni hosil qilgan (Buve, Kroze, Kergelen, Xerd, Makuori; Janubiy Georgiya, Janubiy Sandvich, Janubiy Orkni o. guruhi). Antarktika antarktika va subantarktika mintaqasida joylashgan. Antarktika iqlimi uning yuqori kengliklarda joylashganligi, shuningdek okean ustidagi antitsiklonlarning oʻzaro munosabati bilan belgilanadi. Siklonlarning shimoliy qismida gʻarbiy shamollar, janubida esa sharqiy shamollar kuchli. Antarktika oblastining atmosfera sirkulyatsiyasi okean sirkulyatsiya tizimini yuzaga keltiradi. Antarktika shimoliy qismida kuchli Antarktika oqimi, janubida aylanma siklon oqimlari hukmron. Qitʼadan shimoliga tomon dengiz muzlari va aysberglar iliq suvlargacha oqib chiqadi va eriydi. Qishda dengiz muzliklari 1000 kilometr kenglikgacha ham tarqaladi, yezda esa qirgʻoq atroflarida harakatlanadi. Yiliga aysberglar koʻrinishida oʻrtacha 2000 kilometr³ chuchuk muzlar okeanga tushadi. A.ning ustki suvlari temperaturasi qishda — 1,8° dan 2° gacha, yozda 2° dan 3,5° gacha, shoʻrligi 34% atrofida. Antarktika suvlari jonli organizmga boy. Antarktika oʻsimlik va hayvonot dunyosi alohida Antarktika biogeografik oblastini tashkil etadi. Xalqaro-huquqiy shartnomaga asosan Antarktikadan butun dunyo mamlakatlari umumiy va teng miqyosda, faqat tinchlik maqsadida foydalanishlari mumkin. Harbiy tadbirlarning barchasi (harbiy bazalar qurish, harbiy mashqlar oʻtkazish, yadro qurollarini sinab koʻrish, radioaktiv moddalar tashlash) taqiqlanadi. Shartnoma tufayli bu yerda erkin ilmiy tadqiqot ishlari olib borish mumkin. Antarktika xalqaro boshqaruvdan xolis.

Adabiyotlar

• OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil