Anizositoz va poykilositoz

Anizotsitoz — qizil qon tanachalari (eritrotsitlar) oʻlchamining meʼyoriy holatdan oʻzgarishi. Poykilotsitoz — qizil qon tanachalari (eritrotsitlar)ning odatiy disksimon shaklining oʻzgarishi.

Eritrotsitlar

Eritrotsitlar (inglizcha: RBC — red blood cells; oʻzbekcha: qizil qon tanachalari) qon hujayralari boʻlib, kislorod tashish vazifasini bajaradi. Eritrotsitlar boshqa hujayralardan yadrosi va aksariyat organellalarining mavjud emasligi bilan farqlanadi. Ularning asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat:

• diametri — oʻrtacha 7,2 mkm (6,9–7,8 mkm);
• qalinligi — periferik qismida 2 mkm, markaziy qismida 1 mkm;
• yuzasi — 120–140 mkm²;
• hajmi — oʻrtacha 80 mkm³ (78–95 mkm³);
• shakli — sirkulyar, ikki tomoni botiq disk (bikonkav disk) yoki kulchasimon.

Ikki tomoni botiq disksimon shaklining afzalliklari

Eritrotsitlarning ikki tomoni botiq disksimon shakli ularning yuqori darajada egiluvchan boʻlishini taʼminlaydi. Bu xususiyat eritrotsitlarning diametri 3,5 mkm gacha boʻlgan ingichka kapillyarlar orqali erkin harakatlanishiga imkon beradi. Bundan tashqari, bunday shakl hujayra sirtining hajmga nisbatan kattaroq boʻlishini taʼminlaydi, natijada eritrotsitlar osmotik bosimdagi oʻzgarishlarga nisbatan chidamliroq boʻladi va gipotonik eritmalarda gemolizga kamroq uchraydi. Sirt maydonining kattaligi kislorod (O₂) va karbonat angidrid (CO₂) almashinuvining samarali kechishiga ham yordam beradi.

Meʼyoriy miqdori

Qondagi eritrotsitlar miqdori yosh va jinsga qarab farqlanadi. Ularning meʼyoriy soni quyidagicha:

• chaqaloqlarda — 6–7 mln/mm³;
• erkaklarda — oʻrtacha 5,5 mln/mm³ (5,0–6,5 mln/mm³);
• ayollarda — oʻrtacha 4,8 mln/mm³ (4,5–5,5 mln/mm³).

Klinik amaliyotda 5 mln/mm³ eritrotsit miqdori shartli ravishda 100% deb qabul qilinadi.

Anizositoz

Anizositoz — eritrotsitlar oʻlchamining meʼyoriy holatdan chetga chiqishidir. Anizositoz ikki turga boʻlinadi: mikrositoz va makrositoz.

Mikrositoz — eritrotsitlar oʻlchamining meʼyoriydan kichiklashishi. U temir tanqisligi anemiyasida, uzoq davom etuvchi majburiy nafas olish holatlarida hamda osmotik bosim oshganda kuzatilishi mumkin.

Makrositoz — eritrotsitlar oʻlchamining meʼyoriydan kattalashishi. U megaloblastik anemiyada, jismoniy zoʻriqish vaqtida hamda osmotik bosim pasayganda kuzatilishi mumkin.

Poykilotsitoz

Poykilotsitoz — eritrotsitlar shaklining oʻzgarishidir. U turli patologik holatlarda turli koʻrinishlarda namoyon boʻladi.

Poykilotsitozning asosiy shakllari:

• Bujmaygan eritrotsitlar — gipertonik eritmalarda kuzatiladi; bu holatda eritrotsitdan suv chiqishi natijasida hujayra qisqaradi.

• Sferotsitlar — shar shaklidagi eritrotsitlar. Ular irsiy sferotsitozda uchraydi. Bunday hujayralar nozik boʻlib, osmotik chidamliligi pasaygan boʻladi va koʻpincha gipotonik muhitda ham kuzatiladi.

• Elliptotsitlar — oval (ellips) shaklidagi eritrotsitlar boʻlib, ayrim anemiyalar va irsiy elliptotsitozda uchraydi.

• Oʻroqsimon hujayralar — yarim oy shaklidagi eritrotsitlar. Ular oʻroqsimon hujayrali anemiyada, gemoglobinning patologik shakli (HbS) mavjud boʻlganda kuzatiladi.

• Poykilotsitlar — turli xil (kolba, bolgʻa va boshqa) shaklga ega boʻlgan deformatsiyalangan eritrotsitlar boʻlib, hujayra membranasining buzilishi natijasida yuzaga keladi.