Amrak xoqon

Amrak xoqon
Amrak xoqon
Turk xoqonligi xoqoni
Saltanat	581-yil
Oʻtmishdoshi	Taspar
Davomchisi	Abruy (Buxoroda) ; Ishbara Xoqon (Sharqda) ; Qorachoʻrin (Gʻarbda)
Uy	Ashina
Otasi	Taspar
Dini	Tangrichilik

Amrak xoqon yoki Ashina Anlo (xitoycha: 阿史那菴羅) — Turk xoqonligining beshinchi hukmdori^[1]^[2]^[3], VI asrda hukmronlik qilgan. Hukmdorlik unvoni xitoy manbalarda qayd etilmagan.

Ismi

Ismi borasida turli qarashlar mavjud. Sui kitobi va Tundianda uning ismi Anlo (xitoycha: 菴羅) shaklida qayd etilgan, Sji chji Tun szyanda esa shunga oʻxshash Anlo (xitoycha: 庵羅) varianti uchraydi. Se fu yuan guy da har ikkala shakl ham berilgan. Lev Gumilyov Anlo nomining turkiy tiklanishi sifatida Amraq (qadimgi turkiycha: 𐰢𐰺𐰴‎ „sevimli“^[4]) shaklini taklif qilgan^[5]. Ismi Bugut bitiktoshida sugʻ. 𐼍𐼄𐼁 𐼇𐼍𐼎𐼁 𐼉𐼒𐼄𐼒𐼎 shaklida yozilgan. Turk olimi Hayrettin İhsan Erkoç esa „Umna“ shaklini toʻgʻriroq tiklanma deb hisoblaydi^[6].

Hukmronligi

Xitoy manbalariga koʻra, Amrak xoqon 581-yilda otasi Taspar xoqon vafotidan soʻng taxtga oʻtirgan. Biroq tez orada amakivachchasi Abruy (Mugʻonning oʻgʻli) oʻz daʼvosini ilgari surib, Taspar taxtni unga vasiyat qilganini aytgan. Xitoy manbalarida qayd etilishicha, Amrakning onasi zodagon, Abruyning onasi esa oddiy tabaqadan boʻlgani uchun Abruyning daʼvosi maʼqullanmagan.

Yana bir amakivachchasi Ishbara (Issiq xoqonning oʻgʻli) Anluni qoʻllab-quvvatlab, agar taxt Abruyga berilsa, qoʻzgʻolon koʻtarishini bildirgan. Shu bilan birga Abruy Amrakni bosim ostiga olib, uni taxtdan voz kechishga majburlash uchun elchilar yuborgan^[6].

Uch daʼvogar ichida eng zaifi boʻlgan Amrak oxir-oqibat taxtdan voz kechib, uni Ishbaraga topshirgan. Evaziga Ishbara uni Tuul daryosi vodiysida (hozirgi Moʻgʻuliston hududi) „Ikkinchi xoqon“ (xitoycha: 第二可汗) etib tayinlagan^[7].

Manbalar

↑ Tekin, Talat. (1993) "Irk Bitig (The Book of Omens)" Turcologia 18. Wiesbaden: Harrasowitz Verlag. p. 47
↑ Erdal, Marcel. (2004) A Grammar of Old Turkic Leiden: Brill. p. 108
↑ Bauer, Susan Wise. The History of the Medieval World: From the Conversion of Constantine to the First Crusade. W. W. Norton & Company, 2010 — 238-bet. ISBN 978-0-393-05975-5.
↑ "The Book of Omens" Line 66 at Türik Bitig (Wayback Machine saytida 2021-04-29 sanasida arxivlangan)
↑ Gumilev, Lev. Древние тюрки. История образования и расцвета Великого тюркского каганата (VI-VIII вв. н.э.) (ru). Kristall, 2003 — 69-bet. ISBN 5-306-00313-3.
↑ ^6,0 ^6,1 Erkoç, Hayrettin İhsan (2016). "Batı Göktürk Kağanlığı'nın Kuruluşu" (tr). Journal of Faculty of Letters (Hacettepe University) 33 (1): 49–50. https://www.researchgate.net/publication/309859492.
↑ Liu, Mao-tsʻai; Liu, Mau-Tsai. Die chinesischen Nachrichten zur Geschichte der Ost-Türken (T'u-küe). (de). O. Harrassowitz, 1958 — 522-bet.

[1] Tekin, Talat. (1993) "Irk Bitig (The Book of Omens)" Turcologia 18. Wiesbaden: Harrasowitz Verlag. p. 47

[2] Erdal, Marcel. (2004) A Grammar of Old Turkic Leiden: Brill. p. 108

[3] Bauer, Susan Wise. The History of the Medieval World: From the Conversion of Constantine to the First Crusade. W. W. Norton & Company, 2010 — 238-bet. ISBN 978-0-393-05975-5.

[4] "The Book of Omens" Line 66 at Türik Bitig (Wayback Machine saytida 2021-04-29 sanasida arxivlangan)

[5] Gumilev, Lev. Древние тюрки. История образования и расцвета Великого тюркского каганата (VI-VIII вв. н.э.) (ru). Kristall, 2003 — 69-bet. ISBN 5-306-00313-3.

[:0-6] 6,0 ^6,1 Erkoç, Hayrettin İhsan (2016). "Batı Göktürk Kağanlığı'nın Kuruluşu" (tr). Journal of Faculty of Letters (Hacettepe University) 33 (1): 49–50. https://www.researchgate.net/publication/309859492.

[7] Liu, Mao-tsʻai; Liu, Mau-Tsai. Die chinesischen Nachrichten zur Geschichte der Ost-Türken (T'u-küe). (de). O. Harrassowitz, 1958 — 522-bet.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]