Amiens shartnomasi
Toʻliq nomi:
| |
|---|---|
.jpg) Amiens sulhi —Jules-Claude Ziegler, 1853-yil | |
| Turi | Tinchlik shartnomasi |
| Imzolangan sanasi | 1802-yil 25-mart |
| Imzolangan joyi | Amiens, Fransiya |
| Kuchga kirishi | 1802-yil 27-mart |
| Harakatlarning oxiri | 1803-yil 18-may |
| Imzolangan | |
| Tomonlar |
Fransiya Respublikasi Buyuk Britaniya va Irlandiya Qirolligi Ispaniya Qirolligi Bataviya Respublikasi |
| Tillari |
Ingliz tili Fransuz tili |
Amiens shartnomasi (fransuzcha: la paix d’Amiens, soʻzma-soʻz: „Amiens tinchligi“) Ikkinchi koalitsiya urushi yakunida Fransiya, Ispaniya imperiyasi va Birlashgan Qirollik oʻrtasidagi harbiy harakatlarni vaqtincha toʻxtatdi. U Fransiya inqilobiy urushlarining yakunlanishini belgilab berdi; qisqa muddatli tinchlikdan soʻng, u Napoleon urushlari uchun zamin yaratdi. Britaniya oʻzining soʻnggi bosqinlarining aksariyatidan voz kechdi; Fransiya esa Neapol va Misrni tark etishi kerak edi. Britaniya Seylon (Shri-Lanka) va Trinidadni oʻzida saqlab qoldi.
U 1802-yil 25-martda (fransuz inqilobiy taqvimiga koʻra 10-yilning 4-jerminali) Amiens shahar hokimiyatida (Hôtel de Ville) Joseph Bonaparte va Cornwallisning birinchi markizi Charles Cornwallis tomonidan „Yakuniy tinchlik shartnomasi“ sifatida imzolangan. Buning natijasida oʻrnatilgan tinchlik atigi bir yil (1803-yil 18-maygacha) davom etdi va bu 1793- va 1814-yillar oraligʻida Yevropadagi yagona umumiy tinchlik davri edi.
Shartnomaga koʻra, Britaniya Fransiya Respublikasini tan oldi. Lunéville shartnomasi (1801) bilan bir qatorda, Amiens shartnomasi 1798-yildagi Misr istilosidan buyon Inqilobiy Fransiyaga qarshi urush olib borgan Ikkinchi koalitsiyaning yakunlanishini belgilab berdi.
Milliy maqsadlar
Birlashgan Qirollik kontinental Yevropa bilan savdo aloqalarini qayta tiklash maqsadida tinchlik oʻrnatilishini istardi. U, shuningdek, boshqa davlatlardan yakkalanib qolishga chek qoʻyishni xohlardi va bunga Rossiya bilan yaqinlashish orqali erishdi; bu esa Fransiya bilan shartnoma boʻyicha muzokaralar olib borishga turtki berdi. Amiens shartnomasi, shuningdek, Parlamentdagi urushga qarshi boʻlgan Viglar muxolifatini ham tinchlantirdi[1].
Napoleon ushbu tanaffusdan Napoleon kodeksi asosida yangi huquqiy tizimning joriy etilishi, Konkordat orqali Vatikan bilan sulh tuzilishi va oʻziga umrbod boshqaruv huquqini beruvchi yangi konstitutsiyaning qabul qilinishi kabi yirik ichki islohotlarni amalga oshirishda foydalandi. Fransiya Shveysariya va Italiyada hududiy yutuqlarga erishdi. Biroq Napoleonning Shimoliy Amerikada imperiya barpo etish maqsadi Gaitida uning armiyasi magʻlubiyatga uchragach barbod boʻldi, shu sababli u bu niyatidan voz kechdi va Luiziana hududini Amerika Qoʻshma Shtatlariga sotdi[2].
Prezident Thomas Jeffersonning Demokratik-respublikachilar maʼmuriyati Luiziana xaridini moliyalashtirish uchun Britaniya banklaridan foydalandi, Amerika harbiy byudjetini qisqartirdi va Hamiltonning Federalistlar moliyaviy dasturini qisman bekor qildi. Shartnoma natijasida Fransiyaning Vest-Indiya hududlari oʻz mahsulotlarini Yevropaga tashish uchun Amerika kemalaridan foydalanishga boshqa ehtiyoj sezmay qoldi.
Garchi shartnoma shartlari uning mamlakati uchun manfaatli boʻlmasa-da, Britaniya Bosh vaziri Henry Addington bu tanaffusdan Britaniya qudratini tiklash uchun foydalandi, natijada 1803-yil bahorida janglar qayta boshlanganda Qirollik floti dengizlar ustidan nazoratni tezda qoʻlga kiritdi[3].
Biroq Amerika Qoʻshma Shtatlarining ham Britaniya, ham Fransiyaga nisbatan dushmanlik ruhidagi hamda Kongressdagi Federalistlar ozchiligi tomonidan keskin qarshilikka uchragan izolyatsionistik tashqi siyosati har tomondan kuchli bosim ostida qoldi[4].
Dastlabki diplomatiya
Ikkinchi koalitsiya urushi koalitsiya uchun Misr, Italiya va Germaniyadagi muvaffaqiyatlar bilan yaxshi boshlandi. Biroq, bu muvaffaqiyat qisqa muddatli boʻlib chiqdi; Fransiyaning Marengo va Hohenlinden janglaridagi gʻalabalaridan soʻng Avstriya, Rossiya va Neapol sulh soʻrashdi, yakunda Avstriya Lunevil shartnomasini imzoladi. Horatio Nelsonning 1801-yil 2-apreldagi Kopengagen jangidagi gʻalabasi Qurolli neytrallik ligasi tuzilishini toʻxtatdi va muzokaralar orqali oʻt ochishni toʻxtatish haqidagi kelishuvga olib keldi[5].
Fransiya birinchi konsuli Napoleon Bonapart 1799-yilning oʻzidayoq Britaniya tashqi ishlar vaziri Lord Grenvillega sulh tuzish takliflarini ilk bor ilgari surgan edi. Grenville va Bosh vazir William Pitt-kichikning qatʼiy pozitsiyasi, ularning Bonapartga boʻlgan ishonchsizligi hamda takliflardagi yaqqol kamchiliklar sababli bu takliflar darhol rad etildi. Biroq Pitt 1801-yil fevral oyida ichki muammolar tufayli isteʼfoga chiqdi va uning oʻrnini murosaga moyilroq Henry Addington egalladi. Oʻsha vaqtda Britaniyani Rossiya bilan urush xavfi shunday yoʻl tutishga undayotgan edi[6].
Manbalar
- ↑ Feldbæk, Ole, "The Anglo‐Russian Rapprochement of 1801: A prelude to the peace of Amiens." Scandinavian Journal of History 3.1–4 (1978): 205–227.
- ↑ Englund, Steven (2005). Napoleon: A Political Life, pp. 216–237.
- ↑ Johnson, David (2002). "Amiens 1802: the phoney peace". History Today, 52#9, pp. 20–26.
- ↑ DeConde, Alexander (1976). This affair of Louisiana.
- ↑ Grainger, John D. (2004). The Amiens Truce: Britain and Bonaparte, 1801–1803, chapter 1.
- ↑ Schroeder (1994), p. 217.
Qoʻshimcha oʻqish uchun
- Blok, Petrus Johannes. History of the People of the Netherlands. New York and London: G. P. Putnam's, 1912 — 341-bet. OCLC 1721795.
- Bryant, Arthur. The Years of Endurance 1793–1802, 1942.
- Annual Register, Volume 44. London: Longman and Greens, 1803. OCLC 191704722.
- Dorman, Robert Marcus Phipps. A history of the British empire in the nineteenth century, Volume 1. London: Kegan, Paul, Trench, and Trüber, 1902 — 281-bet. OCLC 633662790.
- Dwyer, Philip (2013). Citizen Emperor: Napoleon in Power.
- Emsley, Clive (2014). Napoleonic Europe. Routledge.
- Esdaile, Charles J. (2007). Napoleonʼs Wars: And International History: 1803–1815, pp. 110–153.
- Grainger, John D. The Amiens Truce: Britain and Bonaparte, 1801–1803 (2004). online review
- Hume, Mark Andrew Sharp. Modern Spain 1788–1898. New York: G. P. Putnam's, 1900 — 62-bet. OCLC 2946787.
- Kagan, Frederick W.. The End of the Old Order: Napoleon and Europe 1801–1805, paperback, Cambridge, MA: Da Capo Press, 2006 — 11–50-bet. ISBN 0-306-81137-5.
- Lokke, Carl Ludwig (1943). „Secret Negotiations to Maintain the Peace of Amiens.“ American Historical Review 49.1: 55–64. online
- Pocock, Tom. The Terror Before Trafalgar: Nelson, Napoleon, And The Secret War. Annapolis, MD: Naval Institute Press, 2005. ISBN 978-1-59114-681-0. OCLC 56419314.
- Schneid, Frederick C. Napoleon's Conquest of Europe: the War of the Third Coalition. Westport, CT: Greenwood Publishing Group, 2005. ISBN 978-0-275-98096-2. OCLC 57134421.
- Schroeder, Paul W. (1994). The transformation of European politics, 1763–1848. Oxford: Clarendon Press.
Havolalar
- Cobbett's Annual Register 1803 contains much of the correspondence, principally involving French or British participants
- Cobbett's Annual Register 1802 contains the treaty text
- Napoleon's British visitors contains accounts of British visits to France during the interlude
Vikiomborda „Amiens shartnomasi“ mavzusi boʻyicha mediafayllar bor.
