Alvand

Alvand
Joylashuvi	Hamadon, Eron
Koordinatalar	34°39′51″N 48°29′12″E / 34.66417°N 48.48667°E
Togʻ tizmasi	Zagros
Balandligi	1654

Alvand – Eronning gʻarbida joylashgan Zagros togʻlarining kichik tizmasi boʻlib, Hamadon ustonidagi Hamadon shahridan 10 km (6.2 mi) janubda joylashgan. Uning eng baland choʻqqisi 3,580 m (11,750 ft) balandlikda^[1]. Alvand tizmasining asosiy qismi sharqdan gʻarbga 50 km ga choʻzilgan, shimol–janub boʻyicha esa maksimal 30 km kenglikka ega^[1]. Togʻlar soʻnggi Yura va ilk Boʻr davrida Zagros orogenezining bir qismi sifatida hosil boʻlgan boʻlib, atrofdagi tekisliklardan keskin koʻtarilib chiqadi va koʻplab chuqur vodiylar bilan kesilgan^[1]. Togʻlarning asosiy tarkibi intruziv tof jinslari – granit va dioritdan iborat^[1].

Hudud bir vaqtlar yengil eman oʻrmonlari bilan qoplangan edi^[1], ammo tarixiy davrlardagi keng koʻlamli oʻrmon kesishlar natijasida ular hozirgina vodiylarda saqlanib qolgan kichik maydonlargacha qisqargan^[2]. Bugungi kunda baland hududlarda siyrak oʻtlar oʻsadi, buloq va soylar atrofida esa oʻtlar ancha zich oʻsadi^[1]. Alvand vodiylarida keng tarqalgan muhim oʻsimliklardan biri – gavvar (yoki echki tikanlari) boʻlib, u sanoat va tibbiyotda ishlatiladigan tragakant yelimini beradi^[2].

Togʻlarning oʻzida doimiy aholi punktlari boʻlmasa-da, vodiylar va atrofdagi tekisliklar koʻplab qishloq va shaharlarga makon boʻlgan[2]. Alvand tizmasi etagida Hamadon, Maloyer va Tuyserkan kabi yirik shaharlar joylashgan^[1]. Bu aholi punktlari gʻoyat unumdor qishloq xoʻjaligi bazasi bilan taʼminlangan boʻlib, u bugʻdoy yetishtirish va chorvachilik (qoy, echki, sigir)ni oʻz ichiga oladi^[1]. Ushbu qishloq xoʻjaligi farovonligi togʻ iqlimining qulayligi va Alvand togʻlaridan oqib tushadigan moʻl suv bilan bogʻliq^[1].

Ahamoniylar davrida qoldirilgan uch tilda yozilgan bitiklar joylashgan tarixiy Ganjnoma tosh bitiklari Alvand togʻlari etagida, Hamadondan 10 km janubda joylashgan^[1]. Alvand tizmasi turk, kurd, fors va luri tillari oraligʻida til chegarasi vazifasini bajaradi^[1].

Etimologiyasi

Bir noilmiy veb-saytning daʼvo qilishicha, „Alvand“ nomi avestocha „Aurvañt“ soʻzidan olingan. Bu soʻz „tez, chaqqon, jasur; ot, juvonmard, jangchi“ maʼnolarini bildiradi^[3].

Iqlimi

Alvand togʻi bahor yogʻinlariga ega boʻlgan Oʻrta yer dengizi iqlim hududida joylashgan^{[manba kerak]}.

Gidrologiyasi

Alvand tizmasi Hamadon ustonidagi asosiy suvayirgʻich boʻlib, ustondagi daryolarning aksariyati Alvanddagi qorlarning erishidan hosil boʻladi va shimol yoki janubga oqadi[3]. Umuman olganda, togʻning shimoliy yonbagʻirlaridagi daryolar asosan mavsumiy boʻlsa, janubiy yonbagʻirdagilari yil boʻyi oqadi[3].

Shimol tomondagi asosiy daryolar Talvar va Qurichay (yoki Siyoh Rud) hisoblanadi^[2]. Talvar shimoli-gʻarbdagi Koʻhi Safiddan boshlanib, oxir-oqibat Eronning eng uzun daryosi boʻlgan Sefidrudga qoʻshiladi va u Kaspiy dengiziga oqadi^[2]. Qurichay esa Hamadon va Malayyer oraligʻidagi balandliklardan boshlanadi^[2], shimoliy Alvand hududlaridan oqib oʻtadi va oxirida Qum koʻliga quyiladi^[2].

Janub tomondagi asosiy daryolar Gamasiab va Qelqelrud (Gamasiabning irmogʻi) hisoblanadi^[2]. Gamasiab yuqori oqimida Kerxe daryosining nomi bilan ham tanilgan[3]. Uning manbalari – Sarobi Gamasiab – Nahavandning janubi-sharqida joylashgan^[2]. Daryo Nahavand tekisligidan oqib oʻtadi va unga Malayer daryosi hamda Qelqelrud qoʻshiladi^[2].

Yana bir daryo tizimi – Abshineh Rud – Alvandning sharqiy yonbagʻirlaridan boshlanadi^[4]. U shimolga qarab Qum kaviriga yoʻl oladi, biroq sugʻorish uchun suvning katta qismi ishlatilgani sababli, faqat juda nam qishlardan keyin kavirga yetib boradi^[4]. Eng yuqori oqim mart va aprel oylarida kuzatiladi, yozda esa deyarli butunlay qurib qoladi^[4].

Koʻchmanchilik

Alvand balandliklari bir qancha koʻchmanchi qabilalarning anʼanaviy yaylovlaridir^[1]. Laki tilida soʻzlashuvchi torkeshvandlar yozgi yaylov sifatida Alvandning gʻarbiy yonbagʻirlarini, yarimtogʻlu esa sharqiy yonbagʻirlarini foydalanadi^[1]. Shahseven ittifoqiga mansub yana bir guruh ham sharqiy tomonga keladi, biroq ularning soni kam^[1]. XX asrdan boshlab esa oʻtroq dehqonchilik va chorvachilik avvallari koʻchmanchilarga tegishli boʻlgan hududlarning katta qismini egallab bormoqda^[1].

Galereya

Alvand sammiti, 2006-yil yoz
Kalagh yoʻli (qargʻa uyasi)
Sammit qishi
Alvand sammiti, Hamadon, Eron
Sammit

Manbalar

↑ ^1,00 ^1,01 ^1,02 ^1,03 ^1,04 ^1,05 ^1,06 ^1,07 ^1,08 ^1,09 ^1,10 ^1,11 ^1,12 ^1,13 ^1,14 Ehlers, E. „ALVAND KŪH“. Encyclopaedia Iranica. Qaraldi: 2022-yil 12-oktyabr.
↑ ^2,0 ^2,1 ^2,2 ^2,3 ^2,4 ^2,5 ^2,6 ^2,7 ^2,8 Adka'i, Parviz „HAMADĀN i. GEOGRAPHY“. Encyclopaedia Iranica. Qaraldi: 2022-yil 12-oktyabr.
↑ „Avesta“.
↑ ^4,0 ^4,1 ^4,2 Ehlers, E. „ĀBŠĪNA HAMADĀN RŪD“. Encyclopaedia Iranica. Qaraldi: 2022-yil 12-oktyabr.

Havolalar

[Ehlers_1989-1] 1,00 ^1,01 ^1,02 ^1,03 ^1,04 ^1,05 ^1,06 ^1,07 ^1,08 ^1,09 ^1,10 ^1,11 ^1,12 ^1,13 ^1,14 Ehlers, E. „ALVAND KŪH“. Encyclopaedia Iranica. Qaraldi: 2022-yil 12-oktyabr.

[Adka'i_2003-2] 2,0 ^2,1 ^2,2 ^2,3 ^2,4 ^2,5 ^2,6 ^2,7 ^2,8 Adka'i, Parviz „HAMADĀN i. GEOGRAPHY“. Encyclopaedia Iranica. Qaraldi: 2022-yil 12-oktyabr.

[3] „Avesta“.

[Ehlers_1983-4] 4,0 ^4,1 ^4,2 Ehlers, E. „ĀBŠĪNA HAMADĀN RŪD“. Encyclopaedia Iranica. Qaraldi: 2022-yil 12-oktyabr.

[1]

[2]

[3]

[4]