Altruizm: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi |
2026-yil 19-noyabr, 19:53 dagi (joriy) koʻrinishi
Bu maqolada manbalar <ref></ref> teglariga olinmagan yoki umuman koʻrsatilmagan. |
Bu maqola vikilashtirilishi kerak. |
Altruizm (lotincha: „alter“ – boshqa, boshqalar) — boshqalarning farovonligi uchun begʻaraz gʻamxorlik bilan bogʻliq faoliyatni anglatuvchi tushunchadir. Fidoyilik yaʼni oʻz manfaatini boshqa birovning manfaati uchun qurbon qilish bilan bogʻliq.
Shaxs, boshqa odamlar yoki umuman olganda umumiy manfaatlar uchun „altruizm“ atamasi faylasuf Auguste Comte tomonidan ilmiy muomalaga kiritilgan. Uning fikricha, altruizm „boshqalar uchun yashash“ meʼyorining timsolidir, insoniyat jamiyatini yanada insonparvarlashtirish sari oʻzgartirishning harakatlantiruvchi kuchidir. Shu bilan birga, Auguste Comte altruizmga asoslangan axloqni, xristian axloqiga qarama-qarshi qoʻygan. Uning fikricha, najotga intilish xudbinlikning namoyon boʻlishi hisoblanadi.
Auguste Comte altruizmning ikki turini ajratib koʻrsatadi:
- hayvonlarga xos (instinktiv altruizm);
- insonga xos boʻlgan, tamaddun taʼsirida rivojlangan va goʻyoki tugʻma xususiyatga aylangan altruizm.
Comtedan ancha oldin, altruizm axloqiy tamoyil sifatida mavjud boʻlgan. Masalan, Suqrot shaxsning xudbinligini jilovlaydigan axloq qonunining asosi “olish emas, balki berish” ekanini taʼkidlab, boshqalarga foyda keltirish istagi insonda kuchliroq, deb hisoblagan. Axloqiy ong shakli sifatida altruizm tushunchasi Shaftesberi, Adam Smith, Deyvid Yum, Gottfried Leibniz, Immanuel Kant, Ludwig Andreas Feuerbach, shuningdek, J.-J. Russo kabi mutafakkirlar tomonidan rivojlantirilgan. Altruizm fenomenining turli ilmiy taʼriflari muallifning qaysi fan sohasiga mansubligiga bogʻliq. Falsafa va axloqda altruizm odamlar jamoasiga xos boʻlgan oʻzaro tabiiy moyillikni tan olishga asoslangan axloqiy talab shakli sifatida qaraladi. Sotsiologiyaning asoschilaridan biri Émile Durkheim altruizmni shaxsning jamiyat tomonidan toʻliq oʻzlashtirishi, yaʼni uning shaxsiy intilishlari jamiyat talablariga moslashib, jamiyat meʼyorlarini toʻliq qabul qilishi sifatida izohlaydi. Psixologik nuqtai nazardan, altruizm koʻpincha sadoqat, hamdardlik, rahm-shafqatga asoslangan boshqalarga begʻaraz xizmat koʻrsatish sifatida talqin etiladi. Bunda altruist oʻz xohish-istaklaridan voz kechishi, hatto oʻz farovonligini qurbon qilishi mumkin. Psixologiyada altruizm baʼzan prosotsial xatti-harakatlarning bir qismi sifatida ham qaraladi. Ayrim hollarda altruizmni xudbinlik bilan solishtirish mumkin. Baʼzi tadqiqotchilar empatiya boshqa odamga yordam berish ehtiyojini oshirish yoki kamaytirishga bevosita taʼsir qilishiga asoslanib, altruizm va empatik yordamni ajratadilar.
Shu nuqtai nazardan, hayajonlanish holatidan chiqish va empatiya natijasida yuzaga keladigan rahm-shafqatning kamayishi shaxsiy noqulaylikni kamaytirishga oʻxshab, egoistik impuls sifatida talqin qilinadi. Biroq, Martin Xoffmanga koʻra, bunday qarash harakat maqsadi va uning oqibatlari oʻrtasidagi farqni eʼtibordan chetda qoldiradi: inson biror harakatdan keyin qoniqish hissini his qilishi, u aynan shu tuygʻuni boshdan kechirish uchun harakat qilganini anglatmaydi. Heinz Heckhausenning fikriga koʻra, qoniqish hissi har qanday niyat amalga oshirilgandan keyin paydo boʻlishi mumkin. Shu sababli, uni har qanday, jumladan, xudbin motivatsiya uchun mezon sifatida qabul qilish maʼnosizdir.Xristianlikda harakatga turtki boʻlgan altruizm Iso Masihning „Oʻz yaqiningni oʻzing kabi sev“ (Mat. 22:39, Mark 12:31, Luqo 10:27) daʼvatida aks ettirilgan.