Almanac: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi |
2026-yil 19-noyabr, 19:50 dagi (joriy) koʻrinishi
```wiki

Almanax (tarixiy shakli almanack) — bir yoki bir nechta mavzu boʻyicha joriy maʼlumotlar muntazam ravishda jamlab nashr etiladigan nashr.[1]
Unda ob-havo prognozi, dehqonchilik uchun ekin ekish muddatlari, suv toshqini va qaytish vaqtlari, shuningdek, taqvim asosida joylashtirilgan boshqa jadval koʻrinishidagi maʼlumotlar keltiriladi. Almanaxlarda Quyosh va Oyning chiqish va botish vaqtlari, tutilishlar sanalari, suvning yuqori va past darajadagi vaqtlari hamda diniy bayramlar kabi astronomik maʼlumotlar ham berilishi mumkin.
Almanaxdagi maʼlumotlar muayyan oʻquvchilar guruhiga, masalan, dehqonlar, dengizchilar yoki astronomlarga moʻljallangan boʻlishi mumkin.
Kelib chiqishi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Almanax soʻzining kelib chiqishi aniq emas. Soʻzning hozirgi maʼnosiga yaqin boʻlgan eng qadimgi hujjatlashtirilgan qoʻllanishi 1267-yilda lotin tilida uchraydi. Rojer Bekon bu soʻzni Oy va boshqa osmon jismlarining harakatlarini koʻrsatuvchi jadvallar toʻplamini ifodalash uchun ishlatgan.
Soʻzning yunon tilidagi “taqvim” maʼnosini anglatuvchi soʻzdan kelib chiqqani taxmin qilingan. Biroq uning aniq etimologiyasi hanuzgacha bahsli hisoblanadi.
Tarixi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Qadimgi hemerologiyalar va parapegmalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Almanaxlarning dastlabki shakllariga oʻxshash matnlar Yaqin Sharqda miloddan avvalgi II ming yillikning oʻrtalariga oid manbalarda uchraydi. Ular odatda yunoncha hēmerologion — “taqvim” soʻzidan kelib chiqqan holda hemerologiyalar deb ataladi.
Ulardan biri Bobil almanaxi boʻlib, unda qulay va noqulay kunlar hamda har bir kunda bajarilishi yoki bajarilmasligi kerak boʻlgan ishlar haqida tavsiyalar berilgan.
Qadimgi Misrda ham kunning turli vaqtlarini omadli yoki omadsiz deb koʻrsatuvchi roʻyxatlar mavjud boʻlgan. Ushbu bashoratlarning koʻpchiligi osmon hodisalari bilan bogʻlangan.
Qadimgi Yunonistonda parapegma deb atalgan almanaxlar mavjud boʻlgan. Ular dastlab oy kunlari koʻrsatilgan va teshiklarga oʻrnatiladigan koʻchma qoziqlar yordamida tuzilgan tosh jadvallar shaklida boʻlgan.
Astronomik jadvallar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Almanaxlarning kelib chiqishini qadimgi Bobil astronomiyasi bilan bogʻlash mumkin. Bobilliklar Oy va sayyoralarning holatini oldindan aniqlash uchun astronomik jadvallar tuzganlar.
Keyinchalik islom astronomiyasi rivojlangan davrda zij deb atalgan shunga oʻxshash astronomik jadvallar yaratildi.
Zamonaviy maʼnodagi eng qadimgi maʼlum almanaxlardan biri 1088-yilda Abu Ishoq Ibrohim az-Zarqoliy tomonidan Toledoda tuzilgan Almanac of Azarqueil hisoblanadi. Unda 1088–1092-yillar oraligʻidagi toʻrt yil uchun Quyosh, Oy va sayyoralarning kunlik haqiqiy holatlari hamda boshqa astronomik jadvallar berilgan.
Ushbu asarning lotincha tarjimasi keyinchalik Toledo jadvallari va Alfonsin jadvallarining shakllanishiga taʼsir koʻrsatgan.
Oʻrta asrlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Almanaxlar paydo boʻlganidan keyin ham odamlar yulduzlar harakatini bashorat qilish bilan kelajakni folbinlik orqali bashorat qilish oʻrtasida katta farq koʻrmaganlar. Shu sababli dastlabki almanaxlarda astronomik va tabiiy maʼlumotlar bilan bir qatorda umumiy munajjimlik bashoratlari ham mavjud boʻlgan.
XIV–XV asrlarda Yevropada turli almanaxlar qoʻlyozma va bosma shaklda tarqala boshladi.
1457-yilda Mayns shahrida Yoxannes Gutenberg bosmaxonasida ilk bosma almanaxlardan biri nashr etilgan. 1497-yilda fransuz tilidan tarjima qilingan Sheapheard's Kalendar ingliz tilida bosilgan ilk almanaxlardan biriga aylandi.
Angliya
[tahrir | manbasini tahrirlash]XVI asrning ikkinchi yarmiga kelib Angliyada yillik almanaxlar muntazam nashr etila boshladi. XVII asrda ingliz almanaxlari Bibliyadan keyingi eng koʻp sotilgan nashrlar qatoriga kirgan.
Bu davrda almanaxlar nafaqat astronomik maʼlumotlar, balki ob-havo, qishloq xoʻjaligi, diniy bayramlar, tarixiy voqealar va turli bashoratlarni ham oʻz ichiga olgan.
Almanaxlarning mashhur satirik namunalaridan biri Poor Robin's Almanack boʻlgan.
Britaniya Amerikasi va AQSh
[tahrir | manbasini tahrirlash]Britaniya Amerikasi koloniyalarida bosilgan birinchi almanax 1639-yilda Uilyam Pirs tomonidan tayyorlangan An Almanac Calculated for New England hisoblanadi. Uni Stiven Dey Kembrijda nashr qilgan.
XVIII asrda almanaxlar Boston va Filadelfiya kabi shaharlarda keng tarqaldi.
Benjamin Franklin 1732–1758-yillarda Filadelfiyada har yili Poor Richard's Almanackni nashr etdi. Ushbu nashr AQShdagi eng mashhur almanaxlardan biriga aylandi.
Benjamin Banneker 1792–1797-yillar uchun bir qator almanaxlar tuzdi. U erkin afroamerikalik boʻlib, astronomiya va matematika bilan shugʻullangan.
Zamonaviy qoʻllanilishi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Zamonaviy almanaxlar tarixiy almanaxlarga qaraganda ancha keng mavzularni qamrab oladi. Ularda dunyo mamlakatlari haqidagi statistik va tavsifiy maʼlumotlar, dolzarb voqealar, tarixiy maʼlumotlar va turli sohalarga oid jadvallar berilishi mumkin.
Zamonaviy almanaxlarda quyidagi mavzular keng uchraydi:
- geografiya;
- hukumat va siyosiy tizimlar;
- demografiya;
- qishloq xoʻjaligi;
- iqtisodiyot va biznes;
- tibbiyot va sogʻliqni saqlash;
- din;
- ommaviy axborot vositalari;
- transport;
- fan va texnologiya;
- sport;
- mukofotlar va sovrinlar.
Mashhur zamonaviy almanaxlarga Whitaker's Almanack, World Almanac and Book of Facts, The Old Farmer's Almanac va Farmers' Almanac kiradi.
GPS tizimida ham “almanax” atamasi qoʻllanadi. GPS almanaxi barcha sunʼiy yoʻldoshlarning taxminiy orbital va holat maʼlumotlarini, ionosfera modeli hamda GPS vaqtini UTC bilan bogʻlashga oid maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi.
Shuningdek qarang
[tahrir | manbasini tahrirlash]Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ „Almanac Definition & Meaning“. Merriam-Webster (2024-yil 4-iyun). Qaraldi: 2024-yil 23-iyun.
```