Ali Suavi
| Ali Suavi | |
|---|---|
 | |
| Tavalludi |
1839-yil 8-dekabr |
| Vafoti |
1878-yil 20-may Istanbul, Usmoniylar imperiyasi |
Ali Suaviy (1839-yil 8-dekabr – 1878-yil 20-may) – Usmoniy turk siyosiy faoli, jurnalist, maʼrifatchi, ilohiyotshunos va islohotchi. Sulton Abdulazizga qarshi yozgan maqolalari tufayli Kastamonuga surgun qilingan. Usmoniylar davrida birinchi panturkistlardan biri hisoblanadi[1][2].
Hayoti
Ali Suaviy Bursada boshlangʻich maktabda dars bergan, Istanbuldagi Shahzoda masjidida vaʼz qilgan, Filip afandining Muhbir gazetasida ishlagan, Simav, Plovdiv va Sofiya shaharlarida turli lavozimlarda faoliyat yuritgan. U Yosh usmoniylar harakatining aʼzosi boʻlgan va uning rasmiy nashrida muharrirlik qilgan. Shuningdek, pan-islomchi Basiret gazetasining mualliflaridan biri edi[3].
1867-yilda Ali Suaviy sud taʼqibidan qochib, hamfikr yosh usmoniylar Namık Kemal va Zioa posho bilan birga Parijga qochgan. 1876-yilda Sulton Abdulaziz taxtdan agʻdarilgunga qadar oʻsha yerda yashagan[4]. Jurnalistika sohasidagi tajribasi tufayli Suaviy Yevropada chiqqan Yosh usmoniylarning birinchi gazetasi – Muhbir nashrini boshqargan. Biroq bu gazeta keyinchalik Yosh usmoniylarga noqulayliklar tugʻdirib, ular Suaviydan bu nashr bilan bogʻliq harakatlarini toʻxtatishni soʻrashgan. Shundan soʻng Suaviy Yevropaning turli shaharlarida yashab, harakatdan norozi boʻlgan va mustaqil ravishda nashrlar chiqargan. U, shuningdek, oʻzi yozgan va tahrir qilgan "Ulum gazetesi" (Ilmlar gazetasi) ham nashr qildirgan[5]. U ham respublikachi Yosh usmoniylarni, ham monarxiyani qoʻllovchi sulton hukumatini xalq dushmanlari sifatida keskin tanqid qilgan. Biroq u sultonlik institutiga hurmat bilan qarar, uni xalq manfaati yoʻlida eng yaxshi yoʻl bilan boshqarishi mumkin boʻlgan maʼrifatli mutlaq monarx tarafdori edi.
Konservativ Abdulhamid II taxtga chiqqach, Suaviy 1878-yilda Chiragan voqeasi nomi bilan tanilgan davlat toʻntarishini amalga oshirishga urindi. Uning maqsadi ortib borayotgan avtoritarizmni tugatish va liberal qarashli Sulton Murod V ni taxtga qaytarish edi. Ammo bu urinish muvaffaqiyatsizlik bilan tugadi va Ali Suaviy toʻntarish paytida oʻldirildi. Ingliz Said poshoning[6]ning yozishicha, Suaviy oʻlimidan sal oldin Sulton Murodning qoʻlidan ushlab: „Ey janobimiz, keling, bizni Moskoflardan qutqaring“ („Aman efendimiz, kel bizi Moskoflardan xalos et.“) degan[7].
Asarlari
- A Propos de L’Herzegovine (Gersegovina haqida, Parij, 1876)
- Ali poshoning siyosati (1908)
- Daftar-i aʼmol-i Ali posho (Parij)
- Davlat 116,5 million qarzdan qutulmoqda (Parij, 1875)
- Xiva (Parij, 1874; Istanbul, 1910)
- Hukuku’ş-Şevari (Gazoliydan tarjima, 1808)
- Chernogoriya (Parij, 1876)
- Nesayih-i Abu Hanifa – Qomus ul-uloom va maʼrif (Ilm va taʼlim lugʻati, 1870)
- Saydu’l mefqud (Yoʻqolgan oʻlja, 2 jild)
- Taharriyat-i Suavi ala tarix-i turk (Turk tarixi boʻyicha Suavi tadqiqotlari)
- Usul-i fiqh nom risolaning tarjimasi (London, 1868)
Manbalar
- ↑ „Ali̇ Suâvi̇“.[sayt ishlamaydi]
- ↑ Ali Suâviʼning Turkchilik gʻoyalari, Ismoil Hami Danişmend · Vakit Matbaası, 1942
- ↑ Murat Cankara (2015). "Usmoniylararo madaniy uchrashuvlarni qayta o‘ylash: turklar va arman alifbosi". Middle Eastern Studies 51 (1): 6. doi:10.1080/00263206.2014.951038.
- ↑ Erimtan, Can. Usmoniylar G‘arbga qaraydi?: Lole davrining kelib chiqishi va uning zamonaviy Turkiyadagi rivojlanishi. Bloomsbury Academic, 30 Mart 2008 — 106-bet. ISBN 978-1-84511-491-6.
- ↑ Tekin, Kenan. „Chegarasiz ilm jurnali: Ali Suavining Ulûm gazetesi.“ In International Perspectives on Publishing Platforms, 178-182. Routledge, 2019.
- ↑ U aslida ingliz emas edi; bu laqab unga ingliz tilida ravon soʻzlashgani va tashqi siyosatda Britaniyaparast boʻlgani uchun berilgan.
- ↑ Çağlar, Burhan. Ingliz Said posho va uning kundaligi (Jurnal). Istanbul: Arı Sanat, 2010 — 143-bet. ISBN 9944742252.
Adabiyotlar
- Johnson, Aaron S. (2012-yil iyun). [Inqilobiy) Yosh usmonli. [http://digitool.library.mcgill.ca./thesisfile110365.pdf. – Islom tadqiqotlari instituti, McGill universiteti dissertatsiyasi.
- Deniz, Numan (2022). "Kech Usmoniy imperiyasidagi “islomchi” ziyoli: Ali Suavi". Middle Eastern Studies 58 (6): 875–889. doi:10.1080/00263206.2022.2027369.
.png) | Usmonlilar imperiyasiga oid shaxslar haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, ZiyoSferaga yordam berishingiz mumkin. |