Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Ali Masjid jangi (1672)

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Ali Masjid jangi
Boburiylar — Afgʻon urushlari
Ali Masjid - Shrapnel
Ali Masjid qalʼasi
Sanalar 1672-yil 30-aprel
Urush yeri Ali Masjid, Landi Kotal yaqinida, Haybar dovoni (hozirgi Pokiston)
Natija Afgʻon qabilalarining gʻalabasi
Raqiblar
Afridiy qabilasi
Mohmand qabilasi
Shinvariy qabilasi
Boburiylar imperiyasi
Qoʻmondonlar
Aymal Xon Mohmand
Dorya Xon Afridiy
Muhammad Amin
Muhammad Riza †
Mirzo Abdulloh †
Mirzo Sulton †
Xushholxon Xattak
Kuchlar
10 000 40 000 otliq
200 000 piyoda
Jami: 240 000[1]
Yoʻqotishlar
Kam 40 000+ halok boʻlgan
20 000+ asir olingan

Ali Masjid jangi (shuningdek, Landi Kotal jangi va Haybar jangi nomlari bilan ham tanilgan) — 1672-yil 30-aprelda Boburiylar imperiyasi qoʻshinlari hamda afgʻon qabilalari ittifoqi oʻrtasida boʻlib oʻtgan jang. Muhammad Amin boshchiligidagi Boburiylar qoʻshini Xushholxon Xattak tomonidan ham qoʻllab-quvvatlangan. Aymal Xon Mohmand, Dorya Xon Afridiy va shinvari qabilalari vakillari boshchiligidagi afgʻon qabilalari ittifoqi jangda gʻalaba qozongan. Muhammad Amin boshchiligidagi 240 000 kishilik Boburiylar qoʻshini keskin magʻlubiyatga uchragan. Jangda 40 000 dan ortiq askar halok boʻlgan, 20 000 nafari esa asir olingan.

Tarixi

Pashtunlar yashaydigan chegara hududida muhim voqea yuz berdi: Boburiylar askarlari Safiy qabilasiga mansub bir qizning shaʼnini tahqirladi. Bu hodisa pashtunlarning qattiq gʻazabiga sabab boʻldi. Ushbu tahqir uchun qasos olish maqsadida Afridiylar, Shinvariylar, Mohmandlar va Safiy qabilasining lashkari ittifoq tuzdi. Ular dastlab jinoyat sodir etgan askarlarni jazoladilar, soʻngra Kunar hududidagi Boburiylar qoʻshinining faujdari Husayn Begni magʻlubiyatga uchratdilar. Bu magʻlubiyatdan qattiq ranjigan Muhammad Amin keng koʻlamli qasos olishga intildi[2].

Jang

1672-yil aprel oyida afgʻon yetakchisi Aymal Xon Mohmand Doryo Xon Afridiy koʻmagida Boburiylar imperiyasiga qarshi urush eʼlon qildi[3][4]. Kobuldagi Boburiylar noibi Muhammad Amin ixtiyorida 40 000 otliq va 200 000 piyoda askardan iborat qoʻshin mavjud boʻlib, u ushbu qoʻshin bilan Peshovar yaqinidagi togʻli hududlarning ichkarisiga yurish boshladi. Imperiya qoʻshini togʻli hududlarga kirib borgach, pashtunlar uning ortga chekinishi mumkin boʻlgan barcha yoʻllarini toʻsib qoʻydilar[5].

Tong otishidan oldin muvofiqlashtirilgan hujum uyushtirgan afgʻon jangchilari Boburiylar qarorgohi atrofidagi balandliklarni egallab oldilar. Ularning kutilmagan jangovar hayqiriqlari imperiya qoʻshinlari safida sarosima keltirib chiqardi. Shundan soʻng togʻlik jangchilar yalangʻoch qilichlar bilan sarosimaga tushgan Boburiylar askarlari ustiga tashlandilar. Vaziyatning umidsizligini anglagan Muhammad Amin sulh shartlarini muhokama qilish uchun Balxdan kelgan bir ruhoniyni elchi sifatida yubordi. U katta miqdorda tovon puli toʻlash va turli yon berishlarni taklif qildi. Biroq afgʻonlar barcha takliflarni rad etib, elchini oʻldirdilar va Boburiylar qoʻshinini butunlay tor-mor etdilar[6].

Oʻz hayotini saqlab qolish maqsadida Muhammad Amin kotibi Muhammad Rizoga oʻzining oʻrniga fil ustiga chiqishni buyurdi. Afgʻonlar Rizoni qoʻshin qoʻmondoni deb oʻylab, uni oʻldirdilar va boshini oʻlja sifatida olib ketdilar. Bu orada Muhammad Amin pashtunlar kiyimida niqoblanib, oʻz xizmatidagi afgʻon askarlari yordamida qorongʻulikdan foydalanib Peshovarga yoʻl oldi. Shaharga yetib kelganida ham ehtiyotkorlik bilan ish tutgan garnizon qoʻmondoni dastlab uni ichkariga kiritmadi. Darvozalarni ochishdan oldin uning shaxsini mashʼalalar yorugʻida tekshirishni talab qildi[6].

Jang oqibatlari Boburiylar qarorgohidagi xizmatkorlar va qoʻmondon oilasi aʼzolari uchun ham ayanchli boʻldi. Ularning aksariyati asirga olindi. Muhammad Aminning oʻgʻli Mirzo Abdulloh asir ayollardan birini dushman qoʻliga tushishidan saqlab qolish maqsadida oʻldirdi. Keyinchalik uning oʻzi ham qoʻmondonning qaynisi Mirzo Sulton bilan birga halok boʻldi. Asirga olinganlar orasida Muhammad Aminning onasi, singlisi va qizi ham bor edi. Ilgarigi hukmdor Avrangzebning toʻrtinchi oʻgʻli Sulton Akbarga unashtirilgan qizning nikoh istiqbollari barbod boʻldi. Bunga hukmdor saroyining afgʻonlar tomonidan asirga olingan ayolga uylanish Boburiy shahzoda shaʼniga munosib emas, deb hisoblashi sabab boʻldi[6].

Jang paytidagi tartibsizliklar davomida Mir Jumlahning bevasiga tegishli eng qimmatbaho olmos va javohirlar saqlangan zargarlik qutisi yoʻqolib qoldi. Ayrim maʼlumotlarga koʻra, keyinchalik Kobul hokimi etib qayta tayinlangan Mahabatxon ushbu qimmatbaho buyumlarni topib olgan boʻlishi mumkin, biroq bu maʼlumot hech qachon tasdiqlanmagan.

Oxir-oqibat, Muhammad Amin Peshovardagi shaxsiy xazinasidan foydalanib, onasi, singlisi va qizini afgʻonlar asirligidan qaytarib oldi. Bu uning xizmat faoliyati davomida ancha katta shaxsiy boylik toʻplaganidan dalolat beradi[6]. Xushholxon Xattak qabilaviy pashtunlar hujumiga uchradi[7][8]. Jang 1672-yil 30-aprelda boʻlib oʻtdi. Afgʻon qoʻshinlariga Aymal Xon Mohmand, Doryo Xon Afridiy va Shinvari qabilalari vakillari boshchilik qildi. Xushholxon Xattak Boburiylar homiylari tomonida turib, afgʻon qoʻshinlariga qarshi jangga kirdi va katta qatʼiyat bilan kurashdi. U katta Boburiylar qoʻshini hamrohligida boʻlishiga qaramay, pashtun qabilalari jangchilari tomonidan keskin magʻlubiyatga uchratildi[9][10]. Jangda 40 000 dan ortiq Boburiylar askari halok boʻldi, 20 000 nafardan ziyodi esa asirga olindi[11][12].

Oqibatlari

Boburiylarning yuzlab zobitlari jangda halok boʻldi. Kobul hokimi esa tirik qolgan oz sonli askarlar bilan Peshovarga chekinishga majbur boʻldi[13]. Muhammad Aminning qizi, singlisi va onasi asirga olindi, biroq uning rafiqasi oʻz joniga qasd qildi[8]. Xushholxon Xattak afgʻonlar yoki Boburiylar tomonida turish masalasida hamon ikkilanayotgan edi. Biroq keyinchalik, 1673-yilda, u afgʻonlarning Boburiylarga qarshi qoʻzgʻoloniga qoʻshildi[8].

Manbalar

  1. ↑ „Storia do Mogor; or, Mogul India 1653–1708“ (1907).
  2. ↑ Yaqubi, Himayatullah. Mughal-Afghan relations in South Asia : history and developments, Internet Archive, Islamabad : National Institute of Historical and Cultural Research, Centre of Excellence, Quaid-i-Azam University, 2015 — 178-bet. ISBN 978-969-415-115-1. 
  3. ↑ Edwardes, Stephen Meredyth; Garrett, Herbert Leonard Offley. Mughal Rule in India (en). Atlantic Publishers & Dist, 1995 — 111-bet. ISBN 978-81-7156-551-1. 
  4. ↑ Khan, Mohammad Nawaz. Khyber: The Treasure Land of History (en), 2004 — 28-bet. 
  5. ↑ Manucci, Niccolo; Irvine, William. Storia do Mogor; or, Mogul India 1653-1708;, Robarts - University of Toronto, London, Murray, 1907 — 200-bet. 
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Manucci, Niccolo; Irvine, William. Storia do Mogor; or, Mogul India 1653-1708;, Robarts - University of Toronto, London, Murray, 1907 — 201-bet. 
  7. ↑ Sandhu, Gurcharn Singh. A Military History of Medieval India (en). Vision Books, 2003 — 627-bet. ISBN 978-81-7094-525-3. 
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 Shahbaz Khan & Himayatullah. Understanding the anti Mughal, 2020 — 71-bet. 
  9. ↑ Sinha, Narendra Krishna; Banerjee, Anil Chandra. History of India (en). A. Mukherjee, 1958 — 412-bet. 
  10. ↑ Rashid, Haroon. History of the Pathans: The Sarabani Pathans (en). Haroon Rashid, 2002 — 437-bet. 
  11. ↑ The Indian Historical Quarterly (en). Ramanand Vidya Bhawan, 1985 — 496-bet. 
  12. ↑ Agrawal, Ashvini. Studies in Mughal History (en). Motilal Banarsidass Publ., 1983 — 188-bet. ISBN 978-81-208-2326-6. 
  13. ↑ Ahmad, Laiq. The Prime Ministers of Aurangzeb (en). Chugh Publications, 1976 — 105-bet.