Albrecht von Haller

Albrecht fon Haller (olmoncha: Albrecht von Haller  ; 1708 - 1777) - shveysariyalik anatom, fiziolog, tabiatshunos va shoir. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1739), Parij Fanlar akademiyasining xorijiy aʼzosi (1754), Sankt-Peterburg Fanlar akademiyasining xorijiy faxriy aʼzosi (1776).

Biografiya

Elementa physiologiae corporis humani VIII

Albrecht fon Haller 1708-yilda Bern shahrida patritsiyan oilasida tugʻilgan. 15-yoshidan boshlab, u tragediyalar va komediyalar yozgan va Shveysariya Ittifoqining boshlanishi haqida 4000 misradan iborat epik she'r yozgan. 1723-yilda u Tübingen universitetiga oʻqishga kirdi va u yerdan mashhur Boerhaaveni tinglash uchun Leydenga koʻchib oʻtdi. 19 yoshida u tibbiyot fanlari doktori darajasini oldi, shundan soʻng Angliya va Fransiya boʻylab sayohat qildi va Bazelda Iogan Bernoullidan oliy matematikani tingladi. 1728-yilda Gesner bilan birgalikda togʻlarga ekskursiya qildi va botanika boʻyicha katta ish uchun material toʻpladi va oʻzining mashhur "Alp togʻlari" tavsifiy she'rini koʻrib chiqdi. Bazelda ikkinchi boʻlib, u yerda anatomiya boʻyicha ma'ruzalar oʻqiganidan soʻng, Xaller 1729-yilda Bernga qaytib keldi va tez orada mashhur shifokorga aylandi. 1732-yilda Xallerning imzosisiz nashr etilgan, uning she'rlar kitobi ("Versuch schweiz. Gedichte") oʻsha paytda nemis she'riyatining bir nechta ixlosmandlarining e'tiborini unga qaratdi. Uning "Yovuzlikning kelib chiqishi toʻgʻrisida" didaktik she'ri koʻplab tillarga va, aytmoqchi, rus tiliga ikki marta tarjima qilingan (Karamzin tomonidan 1786-yilda nashrda va 1798-yilda Pyotr Bogdanov tomonidan she'rda). 1736-yilda u yangi ochilgan Gettingen universitetining tibbiyot va botanika kafedralariga professor unvoninoldi vava u yerda anatomik teatr va botanika bogʻiga asos soldi. 1742-yilda uning uzoq muddatli "Enumeratio methodica stirpium Helvetiae indigenarumdebrnomlangan asari i nashr etildi va 9 yildan soʻng u Qirollik fanlar jamiyatini (Socieät der Wissenschaftea) ochdi va uni doimiy prezidenti etib sayndadi. Gyottingenda Xaller oʻz tinglovchilarining hurmati va sevgisidan bahramand boʻldi va hamma joyda - dunyodagi birinchi olimlardan birining shon-sharafi; Imperator Frans I unga zodagonlikni berdi; ingliz qiroli uni davlat maslahatchisi va hayot shifokori qildi; Utrext, Oksford, Berlin, Halle va Sankt-Peterburgga chaqirilgan; lekin Bern uni buyuk kengash aʼzoligiga tanlaganida, oʻz yurtiga boʻlgan muhabbat uni barcha sharaf va unvonlardan voz kechib, vataniga qaytishga majbur qildi. Bernda, Albrecht tuz konlariga asos solgan, tibbiyot politsiyasini tashkil etgan, qishloq xoʻjaligini rivojlantirishga koʻmaklashgan va hokazo... Bu davrda oʻzining ilmiy ishlaridan: tuxumda embrion rivojlanishi, suyaklarning oʻsishi va ayniqsa, 8 -jildli kitobi- "Elementa physiologiae corporis humani" (Lozanna, 1755-66) ahamiyatga sazovordir. Bundan tashqari, u bir qator toʻplamlarni nashr etdi (Bibliotheca botanica, Tsyurix, 1771-2; Bibliotheca anatomica, oʻsha yerda, 1774-77; Bibl. chirurgica, Bazel, 1774-75 va tugallanmagan Bibl. medicinae.", 1776-87). Uning “De functionibus corporis humani praecipuarum partium” nomli keng qamrovli fiziologik monografiyasi fan tarixida katta ahamiyatga ega. U tomonidan asos solingan Göttingen "Gelehrten Anzeigen" da u 2000 tagacha sharhlarni joylashtirdi. Galler uchta axloqiy-siyosiy-tarixiy roman ("Usong", 1771; "Alfred", 1773 va "Fabius und Kato", 1774; "Alfred"ni 1788-yilda E. Runix rus tiliga tarjima qilgan; "Fabius va Katon" romanini yozgan. - P. Polonskiy 1793-yilda) yozdi, unda u boshqaruvning turli shakllari haqida oʻz fikrlarini bildiradi. Xoller qarigan chogʻida fransuz “ma’rifatparvar” adabiyotiga juda gʻamgin va dushman boʻlib qoldi.

U 1777 yilda vafot etdi.

• 
  Albrecht fon Hallerdan ekslibris. Fondazione BEIC
• 
  Albrecht fon Hallerdan ekslibris. Fondazione BEIC
• 
  Albrecht fon Hallerning qoʻlyozma eslatmalari. Fondazione BEIC
• 
  Albrecht fon Hallerdan mis oʻyma ekslibris. Fondazione BEIC

Adabiyotdagi xizmatlari

Galler ajoyib she'riy iste'dodga ega emas edi, ammo uning ijodining tarixiy va adabiy ahamiyati juda katta. Uning she’rlarida samimiyat koʻp, birorta ham ortiqcha soʻz yoʻq; Alp togʻlarida u koʻrganlarini shu qadar aniqlik bilan tasvirlaydiki, hatto oʻsha paytdagi nemis nashri ham bunga erisha olmadi. Toʻgʻri, bu ta’riflar ba’zan haddan tashqari mufassal va ilmiy boʻlib, uning sof lirik asarlarida samimiy tuygʻulardan kelib chiqqan boʻlsa ham, sovuq aql koʻpincha oʻzini juda aniq namoyon qiladi; lekin boshqa tomondan, ularda mardlik kuchini eshitish mumkin, ayniqsa oldingi avlod nemis shoirlarining noaniqligbir edi.i. Xollerning xizmati shundaki, u she'riyat uchun baland ovozli qofiyalar bilan quloqni quvontirishdan koʻra yuqoriroq vazifani koʻrsatdi. Uning she'rlarining keng tarjimai holi bilan tanqidiy nashri L. Xirzel (Frauenfeld, 188 bir.). U haqida monografi ham borya: "Haller und seine Bedeutung für die deutsche Kultur", Lissauer (Berlin, 1873).

Fandagi xizmatlari

Fon Xallerning portreti

Hallerning anatomiya va fiziologiyadagi xizmatlari juda muhimdir. U dastlab kichik maqolalar shaklida anatomiya masalalari boʻyicha koʻplab tuzatish va qoʻshimchalarni nashr etdi, keyin ularni anatomiya boʻyicha ikkita asosiy asarida toʻpladi: "Opuscula anatomica minora" (Lozanna, 1765) va yuqorida aytib oʻtilgan "Icones anatomicae". U oʻzining "Opuscula patological" asarida patologik anatomiyani oʻrgangan (1755); u hayvonlar ustidagi anatomik ishlari bilan zootomiyaga yoʻl ochdi; embriologiya - tuxumdagi embrionning rivojlanishini kuzatish ham shuning jumlasidandir. Fiziologiyada u Xarvining qon aylanish nazariyasidagi boʻshliqlarini toʻldirdi va eng nozik tomirlardagi qon oqimiga nisbatan hozir ham oʻz qiymatini saqlab qolgan qarashlarni oʻrnatdi. Nafas olishning mexanik va kimyoviy jihatlari boʻyicha u "Derespiratione experimenta anatomica" (Gyottingen, 1746 va 1749), "Memoires sur la respiration" va "Opera minora"ning ikkinchi jildida ham toʻgʻriroq qarashlarni oʻrnatdi. Xallerning ayniqsa muhim xizmati uning nervlar va mushaklar faoliyati boʻyicha eksperimental tadqiqotlaridir. U birinchi boʻlib mushak tolalarining uchta xususiyatini toʻgʻri ajratdi: elastiklik, asab qoʻzgʻatuvchilariga javob berish qobiliyati va mexanik va kimyoviy ogohlantirishlarga mustaqil javob berish qobiliyati. U asabiylashish deb atagan oxirgi xususiyat; bu kontseptsiya boʻyicha, u umumlashtirilib, nervlarga, shilliq pardalarga, bezlarga va boshqalarga oʻtkazilgandan soʻng. h.k., keyinchalik butun patologik tizimlar ajratilgan. Haller Karl Linneyning 1735-yilda nashr etilgan jinsiy oʻsimliklar tasnifi tizimini keskin tanqid qildi (va unchalik yaxshi bahslashmagan). " De metodico studio studio botanices absque praeceptore" (Göttingen, 1736) botanika asarida Haller oʻsimliklarning tashqi koʻrinishi va ularning tabiiy munosabatlari va urugʻlanish organlarining oʻzaro bogʻliqligi asosida qurilgan tabiiy tizimning asoslarini berdi. Keyinchalik Haller oʻzining 15 yoshli oʻgʻli Gottlib Emanuel nomidan Karl Linneyning yozuvlarini keskin tanqid qildi: Dubia ex Linnei fundamentis hausta (Göttingen, 1751). Avstriyalik fan tarixchisi Jozef Shultes 1817-yilda Xaller haqida yozgan edi: u "oʻz davrining eng buyuk odami va undan keyin yashaganlar orasida hali ham tengsiz". Shult, Xallerning Linneyni tanqid qilganligi munosabati bilan, "Haller insoniyat bilimining har bir sohasida Linney faqat tabiiy tarix sohasida qanday boʻlsa," deb yozgan. Shultes Xallerning “Shveysariya florasi” asarini alohida qadrlab, uni oʻlmas asar deb atadi.

Adabiyotlar

• Галлер, Халлер (Haller) Альбрехт // Газлифт — Гоголево. — М. : Советская энциклопедия, 1971. — С. 69. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 6).
• Кирпичников А. И. Галлер, Альбрехт // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
• Лебедев Д. В.. Очерки по ботанической историографии (XIX — начало XX в.). Л.: Наука, 1986.  Архивная копия от 15 марта 2016 на Wayback Machine
• Меркулов В. Л. Альбрехт Галлер — Л.: Наука, 1981. — 183 с.