Al-Qohir: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
== Taxtga chiqishi == | == Taxtga chiqishi == | ||
Al-Qohir taxtga akasining kuchayib borayotgan bosh qoʻmondon [[Muʼnis al-Muzaffar]] bilan toʻqnashuvi doirasida kelgan{{sfn|Bonner|2010|p=351}}. Birinchi marta 929-yilning mart oyida | Al-Qohir taxtga akasining kuchayib borayotgan bosh qoʻmondon [[Muʼnis al-Muzaffar]] bilan toʻqnashuvi doirasida kelgan{{sfn|Bonner|2010|p=351}}. Birinchi marta 929-yilning mart oyida Muʼnis davlat toʻntarishi uyushtirib{{sfn|Sourdel|1978|p=423}}, al-Muqtadirni taxtdan agʻdarganida xalifa etib saylangan. Al-Muqtadir hokimiyati bir necha kundan keyin qayta tiklangan boʻlsa-da, Muʼnis Abbosiylar hukumati ustidan deyarli diktator hokimiyatiga ega boʻlgan edi{{sfn|Bowen|1993|p=575}}{{sfn|Bonner|2010|p=351}}. | ||
932-yilda al-Muqtadir bilan navbatdagi kelishmovchilikdan | 932-yilda al-Muqtadir bilan navbatdagi kelishmovchilikdan soʻng Munis [[Bagʻdod]]ga yurish qilgan. Al-Muqtadir unga qarshi chiqmoqchi boʻlib, jangda halok boʻlgan{{sfn|Bowen|1993|p=575}}{{sfn|Bonner|2010|p=351}}. Biroq, muhtaramlar majlisida Muʼnisning nomzodi al-Muqtadirning oʻgʻli Ahmad (boʻlajak [[ar-Radiy]]) | ||
al-Qohir foydasiga rad etilgan (932-yil 31-oktyabr){{sfn|Sourdel|1978|p=423}}{{sfn|Zetterstéen|1987|p=627}}. Al-Qohir bu vaqtda 35 yoshda edi{{sfn|Zetterstéen|1987|p=627}}. | al-Qohir foydasiga rad etilgan (932-yil 31-oktyabr){{sfn|Sourdel|1978|p=423}}{{sfn|Zetterstéen|1987|p=627}}. Al-Qohir bu vaqtda 35 yoshda edi{{sfn|Zetterstéen|1987|p=627}}. | ||
== Xalifaligi == | == Xalifaligi == | ||
Dominik Sourdelning soʻzlariga koʻra, yangi xalifa oʻziga xos „beqaror va qasoskor shaxsiyatga“ ega boʻlgan. Bu xislati taxtga oʻtirishidan koʻp oʻtmay yuzaga chiqqan. Jumladan, akasining | Dominik Sourdelning soʻzlariga koʻra, yangi xalifa oʻziga xos „beqaror va qasoskor shaxsiyatga“ ega boʻlgan. Bu xislati taxtga oʻtirishidan koʻp oʻtmay yuzaga chiqqan. Jumladan, akasining oʻgʻillari va amaldorlarini, shuningdek, al-Muqtadirning onasi [[Shagʻab]]ni boyliklarini tortib olish uchun qiynoqqa solgan{{sfn|Sourdel|1978|p=423}}{{sfn|Zetterstéen|1987|p=627}}. U al-Muqtadirga nisbatan koʻproq gʻayratli boʻlgan. Al-Muqtadir boshchiligidagi isrofgarchilik va bemaʼni hayotdan farqli oʻlaroq, oʻz saroyida tejamkorlik va puritanizm timsolini shakllantirgan boʻlsa-da, parda ortida u ham ichkilikka berilib ketgan{{sfn|Kennedy|2004|p=193}}. | ||
Al-Qohir Munis va hukumatni boshqargan [[Vazir (Abbosiylar xalifaligi)|vazir]] [[Ibn Muqla]]ning taʼsiriga qarshi turish va oʻz mavqeini qayta tiklashga urinib{{sfn|Sourdel|1978|p=423}}, ushbu kuchlarga magʻlub boʻlgan saroy guruhi bilan [[Muhammad ibn Yoqut]] vositachiligida aloqalarni tiklagan{{sfn|Kennedy|2004|pp=193–194}}. Bu Munis va uning tarafdorlarini xavotirga solgan, biroq ular juda kech qolgan edi. 933-yil iyulda al-Qohir zarba bergan. Jumladan, palata aʼzosi [[Ibn Yalboq]]ning xalifani taxtdan agʻdarish rejalari barbod boʻlgach, u va Muʼnis hibsga olinib qatl qilingan. Ibn Muqla esa poytaxtni tark etishga majbur boʻlgan{{sfn|Sourdel|1978|pp=423–424}}{{sfn|Kennedy|2004|p=194}}. | Al-Qohir Munis va hukumatni boshqargan [[Vazir (Abbosiylar xalifaligi)|vazir]] [[Ibn Muqla]]ning taʼsiriga qarshi turish va oʻz mavqeini qayta tiklashga urinib{{sfn|Sourdel|1978|p=423}}, ushbu kuchlarga magʻlub boʻlgan saroy guruhi bilan [[Muhammad ibn Yoqut]] vositachiligida aloqalarni tiklagan{{sfn|Kennedy|2004|pp=193–194}}. Bu Munis va uning tarafdorlarini xavotirga solgan, biroq ular juda kech qolgan edi. 933-yil iyulda al-Qohir zarba bergan. Jumladan, palata aʼzosi [[Ibn Yalboq]]ning xalifani taxtdan agʻdarish rejalari barbod boʻlgach, u va Muʼnis hibsga olinib qatl qilingan. Ibn Muqla esa poytaxtni tark etishga majbur boʻlgan{{sfn|Sourdel|1978|pp=423–424}}{{sfn|Kennedy|2004|p=194}}. | ||
Al-Qohir [[Muhammad ibn al-Qosim ibn Ubaydulloh]]ni vazir etib tayinlagan. Al-Qohir shialarga qarshi qatʼiy siyosat olib borib, oʻzini „Iymon dushmanlarining qasoskori“ (al-muntaqim min aʼdaʼ din Alloh) deb eʼlon qilib, bu shiorni hatto tangalariga ham yozdirgan{{sfn|Sourdel|1978|p=424}}. Xalifaning shialarga qarshi siyosatini | Al-Qohir [[Muhammad ibn al-Qosim ibn Ubaydulloh]]ni vazir etib tayinlagan. Al-Qohir shialarga qarshi qatʼiy siyosat olib borib, oʻzini „Iymon dushmanlarining qasoskori“ (al-muntaqim min aʼdaʼ din Alloh) deb eʼlon qilib, bu shiorni hatto tangalariga ham yozdirgan{{sfn|Sourdel|1978|p=424}}. Xalifaning shialarga qarshi siyosatini qoʻllab-quvvatlashiga qaramay, Muhammad ibn al-Qosim tez orada [[Ahmad al-Xosibiy]] foydasiga lavozimidan chetlashtirilgan. Biroq, al-Xosibiy ham oʻzidan oldingi vazir kabi davlatning kuchayib borayotgan moliyaviy inqirozini yenga olmagan{{sfn|Sourdel|1978|p=424}}. | ||
Oʻsha davr Bagʻdod tarixchisi [[Masʼudiy]] oʻzining ''[[Muruj uzzahab va maʼodin aljavohir]]'' asarida „Xalifaning zoʻravon hujumlari oʻz fuqarolarining qoʻrquvi va dahshatiga olib keldi“, deb yozgan. Xalifa nayza bilan qurollanib, oʻzidan norozi boʻlganlarni oʻqqa tutgan. Biroq, „xulq-atvorining nomuvofiqligi va gʻazabidan kelib chiqqan dahshat“" xalqni ham, saroyni ham begonalashtirib, uning qulashi uchun zamin tayyorlagan{{sfn|Masudi|2010|p=386}}. | Oʻsha davr Bagʻdod tarixchisi [[Masʼudiy]] oʻzining ''[[Muruj uzzahab va maʼodin aljavohir]]'' asarida „Xalifaning zoʻravon hujumlari oʻz fuqarolarining qoʻrquvi va dahshatiga olib keldi“, deb yozgan. Xalifa nayza bilan qurollanib, oʻzidan norozi boʻlganlarni oʻqqa tutgan. Biroq, „xulq-atvorining nomuvofiqligi va gʻazabidan kelib chiqqan dahshat“" xalqni ham, saroyni ham begonalashtirib, uning qulashi uchun zamin tayyorlagan{{sfn|Masudi|2010|p=386}}. | ||
== Taxtdan qulashi va vafoti == | == Taxtdan qulashi va vafoti == | ||
Surgundagi vazir Ibn Muqla Qohirga qarshi fitnani davom ettirgan. Vazir 934-yil 24-aprelda davlat | Surgundagi vazir Ibn Muqla Qohirga qarshi fitnani davom ettirgan. Vazir 934-yil 24-aprelda davlat toʻntarishi uyushtirib, [[Hujariyya (Abbosiylar qoʻshinlari)|xalifa gvardiyasi]] ustidan gʻalaba qozongan va xalifani mast holda asirga olgan{{sfn|Kennedy|2004|p=194}}{{sfn|Sourdel|1978|p=424}}. | ||
Ar-Radiy ({{hukmronlik|932|940}}) foydasiga taxtdan voz kechishni rad etgach, koʻzi koʻr qilinib, qamoqqa tashlangan{{sfn|Zetterstéen|1987|p=627}}{{sfn|Sourdel|1978|p=424}}. Masʼudiyning soʻzlariga koʻra, ar-Radiy „u haqidagi maʼlumotlarni yashirgan“, shuning uchun tarix sahnasidan gʻoyib boʻlgan{{sfn|Masudi|2010|p=386}}. Al-Qohir oʻn bir yildan soʻng, al-Mustakfiy ({{hukmronlik|944|946}}) taxtga kelib, uni saroyning chekka bir xonasida qamalgan holda koʻrgach, ozod qilingan{{sfn|Sourdel|1978|p=424}}{{sfn|Masudi|2010|p=386}}. Umrining qolgan qismini tilanchilikda oʻtkazib, 950-yil oktyabr oyida vafot etgan{{sfn|Zetterstéen|1987|p=627}}{{sfn|Sourdel|1978|p=424}}. | Ar-Radiy ({{hukmronlik|932|940}}) foydasiga taxtdan voz kechishni rad etgach, koʻzi koʻr qilinib, qamoqqa tashlangan{{sfn|Zetterstéen|1987|p=627}}{{sfn|Sourdel|1978|p=424}}. Masʼudiyning soʻzlariga koʻra, ar-Radiy „u haqidagi maʼlumotlarni yashirgan“, shuning uchun tarix sahnasidan gʻoyib boʻlgan{{sfn|Masudi|2010|p=386}}. Al-Qohir oʻn bir yildan soʻng, al-Mustakfiy ({{hukmronlik|944|946}}) taxtga kelib, uni saroyning chekka bir xonasida qamalgan holda koʻrgach, ozod qilingan{{sfn|Sourdel|1978|p=424}}{{sfn|Masudi|2010|p=386}}. Umrining qolgan qismini tilanchilikda oʻtkazib, 950-yil oktyabr oyida vafot etgan{{sfn|Zetterstéen|1987|p=627}}{{sfn|Sourdel|1978|p=424}}. | ||
* {{The Prophet and the Age of the Caliphates | edition = Second}} | * {{The Prophet and the Age of the Caliphates | edition = Second}} | ||
* {{cite book | author = Masudi | author-link = al-Masudi | title = The Meadows of Gold: The Abbasids | translator = Paul Lunde and Caroline Stone | publisher = Routledge | location = London and New York | year = 2010 | orig-year = 1989 | isbn = 978-0-7103-0246-5 | url = {{Google Books|_5MrBgAAQBAJ|plainurl=y}}}} | * {{cite book | author = Masudi | author-link = al-Masudi | title = The Meadows of Gold: The Abbasids | translator = Paul Lunde and Caroline Stone | publisher = Routledge | location = London and New York | year = 2010 | orig-year = 1989 | isbn = 978-0-7103-0246-5 | url = {{Google Books|_5MrBgAAQBAJ|plainurl=y}}}} | ||
* {{EI2 | last = Sourdel | first = Dominique | title = al-Ḳāhir | * {{EI2 | last = Sourdel | first = Dominique | title = al-Ḳāhir Biʼllāh | url = https://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_SIM_3786 | volume = 4 | pages = 423–424 }} | ||
* {{cite encyclopedia | last = Zetterstéen | first = K. V. | author-link = Karl Vilhelm Zetterstéen | title = al-Ḳāhir Bi 'llāh | encyclopedia = E.J. Brill's first encyclopaedia of Islam, 1913–1936, Volume IV: 'Itk–Kwaṭṭa | editor-first = Martijn Theodoor | editor-last = Houtsma | publisher = Brill| location = Leiden | year = 1987 | isbn = 978-90-04-08265-6 | page = 627| doi = 10.1163/2214-871X_ei1_SIM_3803 }} | * {{cite encyclopedia | last = Zetterstéen | first = K. V. | author-link = Karl Vilhelm Zetterstéen | title = al-Ḳāhir Bi 'llāh | encyclopedia = E.J. Brill's first encyclopaedia of Islam, 1913–1936, Volume IV: 'Itk–Kwaṭṭa | editor-first = Martijn Theodoor | editor-last = Houtsma | publisher = Brill| location = Leiden | year = 1987 | isbn = 978-90-04-08265-6 | page = 627| doi = 10.1163/2214-871X_ei1_SIM_3803 }} | ||
2026-yil 19-noyabr, 19:21 dagi (joriy) koʻrinishi
| al-Qohir القاهر | |
|---|---|
| Xalifa Moʻminlar amiri | |
|
al-Qohirning oltin dinori | |
| Abbosiylar xalifaligining 19-xalifasi | |
| Saltanat | 929-yil 1-mart — 929-yil 2-mart (1-hukmronlik) |
| Oʻtmishdoshi | al-Muqtadir |
| Davomchisi | al-Muqtadir |
| Saltanat | 932-yil 31-oktyabr — 934-yil 24-aprel |
| Oʻtmishdoshi | al-Muqtadir |
| Davomchisi | ar-Radiy |
| Tugʻilishi |
899 Bagʻdod, Iroq |
| Vafoti |
950 (yoshi 50–51) Bagʻdod |
| Turmush oʻrtogʻi | Ummu al-Mansur |
| Farzandlari | Mansur |
| Sulola | Abbosiy |
| Otasi | Muʼtazid |
| Onasi | Fitna |
| Dini | Sunniylik |
Abu Mansur Muhammad ibn Ahmad al-Muʼtazid (arabcha: أبو المنصور محمد بن أحمد المعتضد), hukmdorlik nomi al-Qohir billoh (arabcha: القاهر بالله) bilan mashhur, Abbosiylar xalifaligining 932—934-yillarda hukmronlik qilgan oʻn toʻqqizinchi xalifasi. Hijriy 286-yilda (milodiy 899) tugʻilib, hijriy 339-yilda (milodiy 950) vafot etgan.
Yoshlik davri
[tahrir | manbasini tahrirlash]Al-Qohir 16-Abbosiy xalifa, al-Mutazidning (h. 892–902) oʻgʻli va 18-xalifa al-Muqtadirning (h. 908–932) ukasi boʻlgan[1]. Al-Qohirning onasi Fitna ismli kanizak boʻlgan[2][3]. Toʻliq ismi Muhammad ibn Ahmad al-Muʼtazid al-Qohir billoh, kunyasi esa Abu Mansur boʻlgan.
Taxtga chiqishi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Al-Qohir taxtga akasining kuchayib borayotgan bosh qoʻmondon Muʼnis al-Muzaffar bilan toʻqnashuvi doirasida kelgan[4]. Birinchi marta 929-yilning mart oyida Muʼnis davlat toʻntarishi uyushtirib[1], al-Muqtadirni taxtdan agʻdarganida xalifa etib saylangan. Al-Muqtadir hokimiyati bir necha kundan keyin qayta tiklangan boʻlsa-da, Muʼnis Abbosiylar hukumati ustidan deyarli diktator hokimiyatiga ega boʻlgan edi[5][4].
932-yilda al-Muqtadir bilan navbatdagi kelishmovchilikdan soʻng Munis Bagʻdodga yurish qilgan. Al-Muqtadir unga qarshi chiqmoqchi boʻlib, jangda halok boʻlgan[5][4]. Biroq, muhtaramlar majlisida Muʼnisning nomzodi al-Muqtadirning oʻgʻli Ahmad (boʻlajak ar-Radiy) al-Qohir foydasiga rad etilgan (932-yil 31-oktyabr)[1][6]. Al-Qohir bu vaqtda 35 yoshda edi[6].
Xalifaligi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Dominik Sourdelning soʻzlariga koʻra, yangi xalifa oʻziga xos „beqaror va qasoskor shaxsiyatga“ ega boʻlgan. Bu xislati taxtga oʻtirishidan koʻp oʻtmay yuzaga chiqqan. Jumladan, akasining oʻgʻillari va amaldorlarini, shuningdek, al-Muqtadirning onasi Shagʻabni boyliklarini tortib olish uchun qiynoqqa solgan[1][6]. U al-Muqtadirga nisbatan koʻproq gʻayratli boʻlgan. Al-Muqtadir boshchiligidagi isrofgarchilik va bemaʼni hayotdan farqli oʻlaroq, oʻz saroyida tejamkorlik va puritanizm timsolini shakllantirgan boʻlsa-da, parda ortida u ham ichkilikka berilib ketgan[7].
Al-Qohir Munis va hukumatni boshqargan vazir Ibn Muqlaning taʼsiriga qarshi turish va oʻz mavqeini qayta tiklashga urinib[1], ushbu kuchlarga magʻlub boʻlgan saroy guruhi bilan Muhammad ibn Yoqut vositachiligida aloqalarni tiklagan[8]. Bu Munis va uning tarafdorlarini xavotirga solgan, biroq ular juda kech qolgan edi. 933-yil iyulda al-Qohir zarba bergan. Jumladan, palata aʼzosi Ibn Yalboqning xalifani taxtdan agʻdarish rejalari barbod boʻlgach, u va Muʼnis hibsga olinib qatl qilingan. Ibn Muqla esa poytaxtni tark etishga majbur boʻlgan[9][10].
Al-Qohir Muhammad ibn al-Qosim ibn Ubaydullohni vazir etib tayinlagan. Al-Qohir shialarga qarshi qatʼiy siyosat olib borib, oʻzini „Iymon dushmanlarining qasoskori“ (al-muntaqim min aʼdaʼ din Alloh) deb eʼlon qilib, bu shiorni hatto tangalariga ham yozdirgan[11]. Xalifaning shialarga qarshi siyosatini qoʻllab-quvvatlashiga qaramay, Muhammad ibn al-Qosim tez orada Ahmad al-Xosibiy foydasiga lavozimidan chetlashtirilgan. Biroq, al-Xosibiy ham oʻzidan oldingi vazir kabi davlatning kuchayib borayotgan moliyaviy inqirozini yenga olmagan[11].
Oʻsha davr Bagʻdod tarixchisi Masʼudiy oʻzining Muruj uzzahab va maʼodin aljavohir asarida „Xalifaning zoʻravon hujumlari oʻz fuqarolarining qoʻrquvi va dahshatiga olib keldi“, deb yozgan. Xalifa nayza bilan qurollanib, oʻzidan norozi boʻlganlarni oʻqqa tutgan. Biroq, „xulq-atvorining nomuvofiqligi va gʻazabidan kelib chiqqan dahshat“" xalqni ham, saroyni ham begonalashtirib, uning qulashi uchun zamin tayyorlagan[12].
Taxtdan qulashi va vafoti
[tahrir | manbasini tahrirlash]Surgundagi vazir Ibn Muqla Qohirga qarshi fitnani davom ettirgan. Vazir 934-yil 24-aprelda davlat toʻntarishi uyushtirib, xalifa gvardiyasi ustidan gʻalaba qozongan va xalifani mast holda asirga olgan[10][11].
Ar-Radiy (h. 932–940) foydasiga taxtdan voz kechishni rad etgach, koʻzi koʻr qilinib, qamoqqa tashlangan[6][11]. Masʼudiyning soʻzlariga koʻra, ar-Radiy „u haqidagi maʼlumotlarni yashirgan“, shuning uchun tarix sahnasidan gʻoyib boʻlgan[12]. Al-Qohir oʻn bir yildan soʻng, al-Mustakfiy (h. 944–946) taxtga kelib, uni saroyning chekka bir xonasida qamalgan holda koʻrgach, ozod qilingan[11][12]. Umrining qolgan qismini tilanchilikda oʻtkazib, 950-yil oktyabr oyida vafot etgan[6][11].
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Sourdel 1978, s. 423.
- ↑ Hasan, M.. History of Islam: Classical period, 571-1258 C.E, History of Islam. Islamic Publications, 1998 — 255-bet.
- ↑ Rizvi, Sayyid Saeed Akhtar; Shou, Salman. Utumwa: Mtazamo wa Kiislamu na wa Nchi za Magharibi. Al-Itrah Foundation, 2005 — 63-bet. ISBN 978-9987-9022-4-8.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Bonner 2010, s. 351.
- ↑ 5,0 5,1 Bowen 1993, s. 575.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Zetterstéen 1987, s. 627.
- ↑ Kennedy 2004, s. 193.
- ↑ Kennedy 2004, ss. 193–194.
- ↑ Sourdel 1978, ss. 423–424.
- ↑ 10,0 10,1 Kennedy 2004, s. 194.
- ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 Sourdel 1978, s. 424.
- ↑ 12,0 12,1 12,2 Masudi 2010, s. 386.
Adabiyotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Bonner, Michael „The waning of empire, 861–945“, . The New Cambridge History of Islam, Volume 1: The Formation of the Islamic World, Sixth to Eleventh Centuries. Cambridge: Cambridge University Press, 2010 — 305–359-bet. ISBN 978-0-521-83823-8.
- Bowen, H. (1993). "Muʾnis al-Muẓaffar". in Bosworth, C. E.. Encyclopaedia of Islam. Volume VII: Mif–Naz (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. p. 575. ISBN 978-90-04-09419-2. https://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_SIM_5520.
- Kennedy, Hugh. The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century, Second, Harlow: Longman, 2004. ISBN 978-0-582-40525-7.
- Masudi. The Meadows of Gold: The Abbasids. London and New York: Routledge, 2010. ISBN 978-0-7103-0246-5.
- Sourdel, Dominique (1978). "al-Ḳāhir Biʼllāh". in van Donzel, E.. Encyclopaedia of Islam. Volume IV: Iran–Kha (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. 423–424 b. OCLC 758278456. https://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_SIM_3786.
- Zetterstéen, K. V. (1987). "al-Ḳāhir Bi 'llāh". in Houtsma, Martijn Theodoor. E.J. Brill's first encyclopaedia of Islam, 1913–1936, Volume IV: 'Itk–Kwaṭṭa. Leiden: Brill. p. 627. doi:10.1163/2214-871X_ei1_SIM_3803. ISBN 978-90-04-08265-6.