Al-Haysam ibn Adiy
Al-Haysam ibn Adiy | |
|---|---|
الهيثم بن عدي | |
| Shaxsiy maʼlumotlar | |
| Tavalludi | 734 hijriy |
| Vafoti |
822 hijriy |
| Dini | Islom |
| Millati | Abbosiy |
| Mashhur ish(lar)i | Tabaqot man ravo ʻan an-Nabiy, Kitob Tarix al-Ashrof |
| Tanilgan sohasi | Islom tarixshunosligi, axborni tasniflash |
| Kasbi | Tarixchi, olim |
Al-Haysam ibn Adiy (734–822) islom tarixchisi va olimi boʻlib, tarixiy rivoyatlar (axbor)ni tizimli tashkil etgani bilan tanilgan. Uning metodlari va tasniflari islom tarixshunosligi sohasiga katta taʼsir koʻrsatgan va keyingi tarixchilar – at-Tabariy hamda al-Balazuriy kabi mualliflarga ilhom manbai boʻlgan. Isnod (rivoyat zanjiri)dan foydalanishidagi ayrim kamchiliklari tanqid qilingan boʻlsa-da, Tabaqot man ravo ʻan an-Nabiy va Kitob Tarix al-Ashrof kabi asarlari tarixiy tadqiqotlarda muhim manba boʻlib qolmoqda. Al-Haysamning islom tarixini hujjatlashtirishdagi hissasi ilmiy doiralarda keng tan olingan.
Dastlabki hayoti va taʼlimi
Taxminan 734-yilda tugʻilgan Al-Haysam ibn Adiy mashhur islom tarixchisi va olimi sifatida tanilgan. U tarixiy maʼlumotlar (axbor)ni tartibga solish va rivoyat qilishdagi hissasi, shuningdek, islom tarixshunosligiga koʻrsatgan chuqur taʼsiri bilan eʼtirof etilgan[1].
Tarixiy hissasi
Al-Haysam ibn Adiy axborni muayyan tartibli tizim asosida tuzganligi bilan mashhur boʻlib, bu oʻz davrining tarixshunoslik metodologiyasida muhim yutuq sifatida qayd etiladi. U tarixiy rivoyatlarni ilk bor tizimli tasniflagan olimlardan biri boʻlib, keyingi tarixchilar uchun oʻrnak yaratgan[1].
U, shuningdek, faqihlar va hadis roviylari tabaqalari haqida muhim asarlar yozgan. Jumladan, roviylarni Paygʻambar (s.a.v.)dan rivoyat qilganlarga koʻra tasniflagan Tabaqot man ravo ʻan an-Nabiy asari shular jumlasidandir[2]. Uning baʼzan aniqlikdan chetga chiqishi va isnod (rivoyat zanjiri)dan sust foydalanishi tanqid qilingan boʻlsa-da, asarlari tarixiy tadqiqotlar uchun muhim manba hisoblanadi[3].
Muhim asarlari
- Tabaqot man ravo ʻan an-Nabiy: Ushbu asar hadis roviylari va faqihlarni tasniflab, islom fiqhi va hadis ilmidagi asosiy shaxslar haqida keng qamrovli maʼlumot beradi[2].
- Kitob Tarix al-Ashrof: Unga nisbat beriladigan yana bir muhim tarixiy matn boʻlib, unda mashhur tarixiy shaxslar va voqealar batafsil bayon qilingan[4].
Taʼsiri va merosi
Al-Haysam ibn Adiyning metodlari va tasniflari at-Tabariy va al-Balazuriy kabi mashhur tarixchilarga taʼsir koʻrsatgan, ularning asarlarida uning rivoyatlaridan tez-tez foydalanilgan[5]. Uning hissasi islom olamining tarixiy manzarasini shakllantirishda muhim rol oʻynagan va tarixni hujjatlashtirishda tartibli yondashuvni taʼminlagan[6].
Tarixiy rivoyatlarni tizimli tashkil etish bilan uygʻunlashtirgan oʻziga xos uslubi, baʼzi tanqidlarga qaramay, uni islom tarixshunosligining peshqadami sifatida tanitgan[7][8].
Vafoti
Al-Haysam ibn Adiy 822-yilda vafot etgan[9][10].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 Robinson, Chase F.. Islamic Historiography. Cambridge University Press, 2003. ISBN 978-0-521-62936-2.
- ↑ 2,0 2,1 Atiyeh, George Nicholas. The Book in the Islamic World: The Written Word and Communication in the Middle East. SUNY Press, January 1995. ISBN 978-0-7914-2473-5.
- ↑ Duri, Abd Al-Aziz. The Rise of Historical Writing Among the Arabs. Princeton University Press, 14 July 2014. ISBN 978-1-4008-5388-5.
- ↑ A History of Swahili Prose: 1. From Earliest Times to the End of the Nineteenth Century. BRILL, July 31, 2023. ISBN 978-90-04-65987-2.
- ↑ Duri, Abd Al-Aziz. The Rise of Historical Writing Among the Arabs. Princeton University Press, 14 July 2014. ISBN 978-1-4008-5388-5.
- ↑ Pomerantz, Maurice A.; Vitz, Evelyn Birge. In the Presence of Power: Court and Performance in the Pre-Modern Middle East. NYU Press, 5 December 2017. ISBN 978-1-4798-7936-6.
- ↑ Pomerantz, Maurice A.; Vitz, Evelyn Birge. In the Presence of Power: Court and Performance in the Pre-Modern Middle East. NYU Press, 5 December 2017. ISBN 978-1-4798-7936-6.
- ↑ Duri, Abd Al-Aziz. The Rise of Historical Writing Among the Arabs. Princeton University Press, 14 July 2014. ISBN 978-1-4008-5388-5.
- ↑ Robinson, Chase F.. Islamic Historiography. Cambridge University Press, 2003. ISBN 978-0-521-62936-2.
- ↑ Atiyeh, George Nicholas. The Book in the Islamic World: The Written Word and Communication in the Middle East. SUNY Press, January 1995. ISBN 978-0-7914-2473-5.