Al-Asvoniy
Abu Muhammad Abdulloh ibn Ahmad ibn Salim (yoki ibn Sulaym) al-Asvoniy (arabcha: أبو محمد عبد الله ابن احمد ابن سليم الأسواني) oʻninchi asr misrlik diplomati va shia musulmon doiy (missioner) boʻlib, Fotimiylar xizmatida boʻlgan.
Fotimiylarning Misrni zabt etishidan soʻng u Fotimiylar noibi Johar as-Siḳilliy tomonidan Nubiyaga yuborilgan. Uning missiyasi aniq qaysi yili va qancha davom etgani nomaʼlum. U, ehtimol, xalifa al-Muizz 973-yilda mamlakatga kelishidan oldin, Joharning Misr ustidan hukmronligi davrida (969–973) yuborilgan boʻlishi mumkin, biroq asar xalifa al-Azizga bagʻishlangan, u 975-yilda al-Muizzdan soʻng taxtga oʻtirgan[1][2]. U oʻz missiyasi haqida yozma hisobot qoldirgan – Kitāb Axbār an-Nūba va-l-Muqarra va Alva va-l-Buja va-n-Nīl („Nubiya, Maqurya, Alodiya, Baja va Nil haqidagi xabarlar kitobi“) asari[3]. Bu oʻrta asr Nubiyasi haqida koʻrgan-bilganiga asoslangan yagona batafsil tasvir boʻlib, bundan tashqari faqat Ibn Havqal yozuvlaridagi juda qisqa maʼlumotlar mavjud[2].
Misrni Fotimiylar tomonidan zabt etilishida qatnashgan Johar, ayniqsa Misrdagi Fotimiylar hokimiyatining hanuz mustahkam emasligi, qoʻzgʻolonlar va Bahrayn qarmatiylarining bosqini xavfi borligini inobatga olib, janubdagi Nubiya qirolliklari bilan tinch munosabatlar oʻrnatishga intilgan[4][5]. Missiya, shuningdek, Nubiya podshohlarining islomni qabul qilishini talab qilgan maktubni yetkazishni ham koʻzda tutgan edi. Heinz Halm bu talabni shunchaki ramziy qadam, deb hisoblagan boʻlsa-da[6], Johar ilgari islomlashuvga qarshilik koʻrsatgan nubiyaliklar Ismoilizmni – Fotimiylar himoya qilgan islomiy taʼlimotni – qabul qilishga koʻndirilishi mumkin, deb oʻylagan[2]. Johar oʻzining elchisi sifatida Asvonlik (nisba sifatida ishlatilgan al-Asvaniy „asvonlik“ degani) Abdulloh ibn Ahmad ibn Salim (yoki Sulaym)ni tanlagan, chunki Asvon Misrning Nubiya bilan chegarasida joylashgan boʻlgan va shuning uchun Abdullohning mamlakat bilan maʼlum darajada tanishligi taxmin qilingan. Al-Asvoniyning kelib chiqishi va uning avvalgi tarjimai holi boshqa jihatdan mutlaqo nomaʼlum[2][7].
Al-Asvoniy katta hamrohlari bilan birga Quyi Nubiyaning katta qismidan oʻtib safar qilgan. U taxminan oltmish nafar boshqa musulmon bilan birga Qurbon hayitini nishonlagan[2]. U Dongolada, Maquriyaning poytaxtida bir necha oy turgan. U yerda u podsho George II ni nubiyaliklar milodiy yettinchi asrdan beri Misrning musulmon hukmdorlariga toʻlab kelgan yillik xiroj baqt ni qayta toʻlashni tiklashga koʻndirgan. Biroq u garchi saroyda bahs-munozarada qatnashgan boʻlsa-da, podshohni islomni qabul qilishga koʻndira olmagan. U, shuningdek, janubdagi Alodiya qirolligiga borgan va uning poytaxti Sobani Kitāb Axbār an-Nūbada tasvirlab bergan. Ammo u, aftidan, Bajaning oʻziga bormagan va bu mamlakat haqidagi tasvirlari ikkinchi qoʻl maʼlumotlarga asoslangan[3][8]. Al-Asvoniy Oq Nil va Koʻk Nil hamda ularning Xartumdagi qoʻshilish joyini tasvirlab, ikki daryoning suvlari darhol bir-biriga aralashib ketmasligiga eʼtibor qaratadi, shu tariqa al-Asvoniy Nilning ikki yirik irmogʻining qoʻshilishini koʻrgan birinchi misrlik sayyoh boʻlgan. Bunday manzarani undan oldin faqat Rim imperatori Neron (h. 50–66) oʻzining ikki senturionini shunga oʻxshash missiyaga yuborilgan paytda kuzatgan edi[9].
Al-Asvoniyning sayohati haqidagi yozuvi faqatgina al-Maqriziy (vaf. 1442) va al-Manufiy (vaf. 1527) asarlaridagi parchalar koʻrinishida saqlangan[2]. Halmning fikricha, al-Maqriziy oʻsha asr haqida yozar ekan, al-Asvoniyning asariga tayanishga majbur boʻlgani, orada Misrdan shunga oʻxshash safarlar amalga oshirilmaganidan dalolat beradi[1]. Al-Maqriziy keltirgan parchalar keyinchalik Ibn Iyos (vaf. 1522/1524) tomonidan keltirilgan va qisqartirilgan. Asarning asl, toʻliq nusxasi yoʻqolgan[3]. Tarixchi Yusuf Faḍl Hasan fikricha, Kitob avval ancha keng tarqalgan, chunki u bir necha asarlarda, masalan, Abu al-Makarim asarida manba sifatida berilgan[3]. Aksincha, Halmning fikricha, al-Asvoniyning asari avvalgi mualliflar tomonidan tilga olinmagan, bu esa uni dastlabki asrlarda ommaviy tarzda tarqatmasdan, Qohiradagi saroy arxivlarida saqlab kelinganidan dalolat beradi[7]. Kitob hanuz oʻrta asr Nubiyasi boʻyicha eng muhim manbalardan biri hisoblanadi. U bilod as-Sudonning geografiyasi, tarixi va oʻsha davrdagi siyosiy ahvolini tasvirlaydi. U markazlashgan va farovon Maquriya davlatini ham tasvirlab beradi. Koʻplab boshqa arab mualliflaridan farqli oʻlaroq, u xristian qirolliklariga nisbatan ijobiy munosabat bildirayotgandek koʻrinadi[3].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 Halm 2003, s. 54.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Adams (1991).
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Faḍl Ḥasan (1971).
- ↑ Halm 2003, ss. 49–50, 111.
- ↑ Halm 2003, ss. 95–97.
- ↑ Halm 2003, s. 112.
- ↑ 7,0 7,1 Halm 2003, s. 50.
- ↑ Adams (1991) doubts that he visited Alodia, since his mission was to the court of Makuria and would have had no reason to travel on to Alodia.
- ↑ Halm 2003, s. 53.
Adabiyotlar
- Adams, William Y. (1991). "Ibn Salim al-Asvaniy". in Aziz Suryal Atiya. Koptik ensiklopediya. 4. Macmillan. 1271a–1272a b. http://ccdl.libraries.claremont.edu/cdm/ref/collection/cce/id/1016.
- Faḍl Ḥasan, Yūsuf (1971). "Ibn Sulaym al-Asvānī". in Lewis, B.. Encyclopaedia of Islam. Volume III: H–Iram (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. p. 949. OCLC 495469525. https://referenceworks.brillonline.com/search?s.q=Ibn+Sulaym+al-Asv%C4%81n%C4%AB&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&search-go=Search.
- Kheir, El-Hag H. M. (1989). "Matn bilan bogʻliq muammoga hissa: Ibn Sulaym al-Asvoniyning Kitāb Axbār an-Nūba va-l-Maqurra va-l-Beja va-l-Nīl asari haqida". Arabica 36 (1): 36–80. doi:10.1163/157005889X00223.