Kontent qismiga oʻtish

Afgʻonistonda navroʻz

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Bu maqola Afgʻonistonda Navroʻz bayramining nishonlanishi haqidadir. asosiy maqola uchun Navroʻz sahifasiga qarang.
Navroʻz
Navroʻz
Mozori Sharif, Afgʻonistondagi Navroʻz bayrami (21-mart, 2011-yil)
Boshqa nomlari Dehqon kuni
Turi Madaniy
Sana 21-mart
Davomiyligi Ikki hafta
Chastotasi Har yili
Bogʻliqligi Navroʻz
UNESCO Nomoddiy madaniy merosi
Rasmiy nomi Navroʻz (Nawrouz, Novruz, Nowrouz, Nasryz...)
Davlatlar Afgʻoniston, Ozarbayjon, Hindiston, Eron, Iroq, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Pokiston, Tojikiston, Turkiya, Turkmaniston va Oʻzbekiston
Roʻyxat turi Insoniyat nomoddiy madaniy merosining reprezentativ roʻyxati
ID raqami 01161
Hudud APA (Osiyo va Tinch okeani)
Kiritilgan yili 2016-yil
Sessiya 11-sessiya

Navroʻz[a] — Afgʻonistonda bahorning boshlanishi va madaniy bayramdir.[1][2] Shuningdek, u butun dunyodagi Afgʻon diasporasining aksariyati tomonidan ham nishonlanadi.[3][4] Afgʻoniston Yangi yili bilan bir vaqtda boshlanadigan Dehqon kuni[5][6][7] Navroʻz bilan birga butun mamlakat boʻylab nishonlanadi va odatda ikki hafta davom etadi. Bayram davomida, jumladan, butun mamlakat boʻylab koʻchatlar va gullar ekiladi.[8][9]

Ayrim afgʻonlar,[10] jumladan, Tolibon aʼzolari va ularning tarafdorlari Navroʻz anʼanalariga amal qilmaydilar.[11] 1985-yilda Afgʻoniston radio va televideniyesi Navroʻzni nishonlash va targʻib qilish maqsadida fors tilidagi spektaklni efirga uzatgan.[12] 1990-yillardagi Tolibon hukmronligi davrida Navroʻz "oʻtxoʻrlikka asoslangan butparastlar bayrami deb hisoblangani uchun" taqiqlangan edi.[13][14] 2021-yilda Kobul qulaganidan soʻng, Afgʻoniston Islom Amirligi bayramni rasman bekor qildi, biroq odamlarning uni xususiy tartibda nishonlashiga toʻsqinlik qilmasligini bildirdi.[15]

Navroʻzga tayyorgarlik bir necha kun oldin, kamida yangi yil oldidan oxirgi chorshanba — Chorshanba Suridan keyin boshlanadi. Turli anʼanalar va urf-odatlar orasida eng muhimlari quyidagilardir:

Afgʻonistonning Paktika viloyatida ot sporti oʻyinlari (21-mart, 2013-yil)
Haft Meva (Yetti meva)
  • Buzkashi (بزکشی (prs)): Boshqa anʼanaviy oʻyinlar qatori, Mozori Sharifdagi "Guli Surx" festivali va mamlakatning boshqa joylarida uloq-koʻpkari turniri oʻtkaziladi.[16]
  • Guli Surx festivali (ميلهٔ گل سرخ (prs); soʻzma-soʻz tarjimasi — „Qizil gul festivali“, qizil lola gullariga ishora qiladi) Navroʻzning asosiy festivalidir. U Mozori Sharifda yilning dastlabki 40 kunida, shahar atrofidagi tekisliklar va tepaliklarda lolalar ochilgan vaqtda nishonlanadi. Mamlakatning barcha burchaklaridan odamlar Navroʻz tantanalarida qatnashish uchun Mozori Sharifga kelishadi.
  • Afgʻonistonda odamlar Eronda keng tarqalgan "Haft sin" oʻrniga yoki unga qoʻshimcha ravishda Haft Meva (هفت میوه (prs); soʻzma-soʻz tarjimasi — „Yetti meva“) tayyorlaydilar. Haft Meva — bu oʻz sharbatida tortiladigan yetti xil quritilgan mevadan tayyorlangan mevali salatdir. Yetti quritilgan meva quyidagilardir: Mayiz, sanjid (turon jiyidasi), Pista, fındıq, turshak (quritilgan oʻrik), Yongʻoq va Bodom (yoki olxoʻrining boshqa turi).
  • Jahanda Bala (جهنده بالا (prs)) yangi yilning birinchi kunida (yaʼni Navroʻzda) nishonlanadi. Bu maʼlum masjidlarda oʻtkaziladigan oʻziga xos diniy marosimdir. Marosim ranglar majmuasi Dirafshi Koviyonni eslatuvchi maxsus bayroqni koʻtarish orqali amalga oshiriladi.[17] Bu Afgʻonistondagi eng yirik Navroʻz yigʻini boʻlib, unda 200 000 tagacha odam Mozori Sharifdagi Moviy masjid atrofidagi markaziy bogʻda bayroq koʻtarish ("Jahanda Bala") marosimini nishonlash uchun toʻplanadi.
  • Jashni Dehqon (جشن دهقان (prs); soʻzma-soʻz tarjimasi — „Dehqonlar festivali“) yilning birinchi kunida nishonlanadi, unda dehqonlar qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishini ragʻbatlantirish belgisi sifatida shaharlarda yurish qiladilar. Soʻnggi yillarda bu tadbir faqat Kobul va boshqa yirik shaharlarda oʻtkazilmoqda.
  • Kampirak (کمپیرک (prs)): Erondagi "Amu Navroʻz" kabi, u ham rang-barang kiyim kiygan, uzun qalpoqli va tasbehli, saxovatni hamda qish kuchlarini yengib kelayotgan tabiat qudratini ramziy ifodalovchi soqolli chol obrazidir. U oʻz guruhi bilan qishloqma-qishloq yurib, yigʻilgan xayriyalarni odamlarga tarqatadi va sheʼr oʻqish kabi tomoshalar koʻrsatadi. Bu anʼana markaziy viloyatlarda, ayniqsa Bomiyon va Daykundida saqlanib qolgan.[18]
  • Samanak (سمنک (prs)) — undirilgan bugʻdoydan tayyorlanadigan shirin taom boʻlib, odatda Navroʻz arafasida yoki bir necha kun oldin tayyorlanadi. Ayollar tun boʻyi u uchun maxsus bazm uyushtiradilar va kechqurundan tonggacha maxsus qoʻshiq aytib pishiradilar: "Samanak dar jush u mo kafcha zanem – Dukhtaron dar khob u mo dafcha zanem" (Sumalak qozonda qaynaydi, biz kapgir uramiz – Qizlar uyquda, biz daf chalamiz).
  • Sarsabil (Cercis) dalalariga sayohat: Kobul aholisi Istalif, Charikar yoki sarsabil (ayriq) gullari ochilgan boshqa koʻm-koʻk joylarga boradilar. Ular yangi yilning dastlabki ikki haftasida oilalari bilan piknikka chiqadilar.
  • Maxsus taomlar: Odamlar Navroʻz uchun, ayniqsa Navroʻz arafasida maxsus taomlar pishiradilar. Odatda guruch va ismaloqdan tayyorlanadigan Sabzi Chalaw pishiriladi. Bundan tashqari, novvoylarda faqat Navroʻz uchun yopiladigan Kulcha-e Nowruzī deb ataladigan maxsus pechenyelar tayyorlanadi. Navroʻz kunlarida koʻp tayyorlanadigan yana bir taom — Māhī wa Jelabī (Qovurilgan baliq va zolbiya) boʻlib, u pikniklardagi eng keng tarqalgan egulikdir. Afgʻonistonda unashtirilgan oilalar oʻrtasida kuyovning oilasi kelinning oilasiga ikki hayit, Navroʻz kabi maxsus kunlarda sovgʻalar yoki maxsus taomlar yuborishi odat tusiga kirgan. Shunday qilib, Navroʻz uchun yuboriladigan maxsus taom ham aynan baliq va zolbiya hisoblanadi.

Shuningdek qarang

Eslatmalar

  1. ↑
    • نوروز (prs), kirillchada: Наврӯз
    • نورځ / نوی کال (pashto tili)

Manbalar

  1. ↑ Simran Sethi.. „Nowruz is banned in Afghanistan, but families continue to celebrate“. NPR (2022-yil 21-mart). Qaraldi: 2023-yil 6-yanvar.
  2. ↑ Lynzy Billing.. „'One day to enjoy': Economy woes dampen Afghan Nowruz celebration“. Al Jazeera (2022-yil 21-mart). Qaraldi: 2023-yil 6-yanvar.
  3. ↑ Daniel Walters.. „Spokane's Afghan population brings the Nowruz and Haft mewa to town“. Inlander (newspaper) (2022-yil 14-mart). Qaraldi: 2023-yil 6-yanvar.
  4. ↑ Naz Deravian.. „For Afghans Abroad, Nowruz Is a Chance to Reflect“. The New York Times (2022-yil 14-mart). Qaraldi: 2023-yil 6-yanvar.
  5. ↑ Zhang Dongmiao. „National Farmer's Day Marks in Afghanistan“. Xinhua News Agency (2017-yil 22-mart). Qaraldi: 2023-yil 6-yanvar.
  6. ↑ „National Farmer's Day Marks in Afghanistan“. Ariana News Network (2017-yil 22-mart). 2025-yil 11-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 6-yanvar.
  7. ↑ Lt. j.g. Keith Goodsell. „Key Afghan, US leadership plant trees for Farmer's Day“. U.S. Central Command (2011-yil 7-mart). Qaraldi: 2012-yil 3-dekabr.
  8. ↑ „Paktia begins planting 2.2m pine nuts, walnuts trees“. Pajhwok Afghan News (2019-yil 24-mart). Qaraldi: 2024-yil 21-mart.
  9. ↑ „2 million trees to be planted in Kabul city in spring“. Pajhwok Afghan News (2024-yil 9-mart). Qaraldi: 2024-yil 21-mart.
  10. ↑ „'Abdul Does Not Celebrate Norouz': Anti-Norouz Campaign Prompts Backlash In Afghanistan“. Radio Free Europe/Radio Liberty (2018-yil 14-mart). Qaraldi: 2023-yil 6-yanvar.
  11. ↑ Najibullah Lalzoy.. „Taliban announced not to hinder people celebrating New Year“. Khaama Press (2022-yil 20-mart). Qaraldi: 2023-yil 6-yanvar. „BBC bilan suhbatda Zabihulloh Mujohid Islomda Navro'z bayrami yo'qligini, shuning uchun ular bu kunni nishonlamasliklarini aytdi.“.
  12. ↑ RTA Play on Naw Roz from 1980s (Afghanistan TV Theater) فیلم افغان نوروز.
  13. ↑ Petty Officer 1st Class Richard Wolff. „Nowruz celebrated in Mazar-e Sharif“. Defense Visual Information Distribution Service (2012-yil 22-mart). Qaraldi: 2023-yil 6-yanvar.
  14. ↑ „Bush Sends Nowruz Greetings to Afghans“. USembassy-Israel.org (2002-yil 20-mart). 2010-yil 2-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 6-aprel.
  15. ↑ Charlotte Greenfield.. „Taliban cancel public holiday for Nowruz but say celebrations allowed“. Reuters (2022-yil 20-mart). Qaraldi: 2022-yil 3-may.
  16. ↑ „The pain and gain in the Afghan game of buzkashi“. Al Jazeera (2024-yil 18-mart). Qaraldi: 2024-yil 21-mart.
  17. ↑ „Jahanda Bala Ceremony Takes Place in Kabul on New Year's First Day“. Tolonews (2024-yil 20-mart). Qaraldi: 2024-yil 21-mart.
  18. ↑ Arvin, Ayub. „نوروز و چالش‌های سیاسی و مذهبی در افغانستان“. BBC Persian (2010-yil 21-mart). Qaraldi: 2010-yil 23-mart.

Havolalar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Afgʻonistonda_navroʻz&oldid=1226686" dan olindi