Abulqosim al-Husayn ibn Ali al-Magʻribiy
| Abulqosim al-Husayn ibn Ali al-Magʻribiy | |
|---|---|
| Tavalludi |
981-yil may Halab, Hamdoniylar davlati |
| Vafoti |
1027-yil Mayyafariqin, Marvoniylar amirligi |
| Kasbi | shoir, davlat arbobi |
| Ijod qilgan tillari | arab |
Abulqosim al-Husayn ibn Ali al-Magʻribiy (arabcha: أبو القاسم المغربي; 981-yil may, Halab – 1027-yil, Mayyafariqin), shuningdek, al-vazir al-Magʻribiy („gʻarblik vazir“) va al-Komil Zul-Vizaratayn („Ikki vazirlikning mukammal egasi“)[1], X va XI asr boshlarida Oʻrta Sharqdagi bir qancha musulmon saroylarida xizmat qilgan davlat arboblari oilasi – Banu al-Magʻribiy aʼzosi. Hamdoniylarning Halab shahrida tugʻilgan, otasi bilan Fotimiylar Misriga qochib, u yerda davlat byurokratiyasida ishlay boshlagan. Otasi qatl etilgandan soʻng, Falastinga qochib ketib, u yerda mahalliy badaviylar yetakchisi Mufarrij ibn Dagʻfalni Fotimiylarga qarshi isyonga undagan (1011—1013-yillar). Qoʻzgʻolon bostirila boshlangach, Iroqqa qochib, u yerda Bagʻdoddagi Buvayhiy amirlari xizmatiga kirgan. Koʻp oʻtmay, Jaziraga koʻchib oʻtgan hamda u yerda Mosul Uqayliylari va nihoyat Mayyafariqin Marvoniylari xizmatiga kirgan. Abulqosim nafaqat shoir, balki bir qator risolalar muallifi ham boʻlib, ular orasida „shahzodalar uchun koʻzgu“ asari ham bor.
Hayoti
Yoshlik davri hamda Fotimiylar saroyidagi faoliyati
Abulqosim al-Husayn Abulhusayn Ali ibn al-Husayn al-Magʻribiyning oʻgʻli hamda oila asoschisi Abu al-Hasan Ali ibn Muhammad al-Magʻribiyning nabirasi boʻlgan. Abulhasan Ali ibn Muhammad al-Magʻribiy asli forsiy amaldor boʻlib, dastlab Bagʻdoddagi Abbosiylar saroyida devon al-magʻrib yaʼni „gʻarb devoni“ boshligʻi lavozimida xizmat qilgan. Oilaning al-Magʻribiy nisbasi ham aynan shu lavozimdan kelib chiqqan[2]. 940-yillarning oxirida Abulqosimning bobosi Halab Hamdoniylari amirligida amir Sayf al-Davla (h. 946–967) qoʻl ostida kotib lavozimida xizmat qila boshlagan. Keyinchalik Abulqosimning otasi Ali ham ayni shu lavozimga tayinlangan[3].
XIII asrda yashagan halablik tarixchi Ibn al-Adimning maʼlumotlariga koʻra, Abulqosim 981-yil may oyida Halabda tugʻilgan. Keyinroq yashagan misrlik tarixchi al-Maqriziy Abulqosim aslida Misrda tugʻilganini aytgan boʻlsa-da, katta ehtimol bilan bu maʼlumot xato[1]. 989/990-yilda Abulqosim Hamdoniylar mulkiga qarashli yerlardan qochishga majbur boʻldi, chunki uning otasi Ali isyonchi Homs hokimi Bakjur tomoniga oʻtib, Halabni Sayf ud-Davlaning oʻgʻli va vorisi Saʼd ud-Davladan (h. 967–991) tortib olishga urinishda ishtirok etgandi. Ali qoʻzgʻolonchilar lageriga qochib bordi. Biroq Bakjurning hujumi muvafaqqiyatsizlikka uchrab, Banu al-Magʻribiylar Misrga, Hugh N. Kennedy taʼbiricha, „Fotimiylar saroyining muhtasham yaylovlari“ga qochishga majbur boʻldilar[1][4]. Misrda Ali xalifalik maʼmuriyatining yuqori lavozimlariga koʻtarilgan. Abulqosim esa kotib vazifasini bajarish uchun taʼlim olgan. Xalifa al-Hakim bi-Amrillohning (h. 996–1021) hukmronligi boshlarida Abulqosim Devon as-Savodda (yer soligʻini nazorat qiluvchi moliya idorasi) nufuzli lavozimni egallagan[1][5].
Misrdan qochishi va Jarrohiylar qoʻzgʻoloni
Biroq tez orada Banu al-Magʻribiy Fotimiylar saroyining turli guruhlari oʻrtasidagi fitnalarga aralashib qolgan. 1009/1010-yilda kuchli nasroniy vazir Mansur ibn Abdun xalifa al-Hakimni oilaning barcha aʼzolarini qatl etishga koʻndirgan[1]. Qirgʻindan avval Banu al-Magʻribiyga ustozlik qilgan shoir Ibn al-Qarihning taʼkidlashicha, voqealarning bunday tus olishiga, asosan, Abulqosim sababchi boʻlgan. Ibn al-Qarih unga qarshi yozgan tanqidiy sheʼrida (hijo) Abulqosimni „oʻz fitnalari orqali oilasining xonavayron boʻlishiga bilvosita sababchi boʻlganlikda“ ayblagan (P.Smoor). Bu tanqid mashhur suriyalik shoir Abuala al-Maʼarriyning eʼtiborini tortgan. Shoir Abulqosim bilan muloqotda boʻlgan hamda uning vafoti munosabati bilan marsiya bitgan edi. Shundan keyingi yozishmalar davomida al-Maʼarriy Abulqosimning fitnalari maʼlum rol oʻynaganini tan olsa-da, hissani kamaytirishga urinib, bunday xatti-harakatlarni „yoshlikdagi shuhratparastlik va tajribasizlik“ deb baholagan hamda ularning dahshatli oqibatlarini „shafqatsiz taqdir zarbasi“ natijasi sifatida talqin qilgan[6].
Abulqosim oila aʼzolari orasida oʻlimdan qutulib qolgan yagona shaxs boʻlib, 1011-yilda Falastindagi Jarrohiylar huzuriga qochib ketgan[1][7][8]. Xalifadan qasos olish ishtiyoqida boʻlgan Abulqosim Jarrohiylar amiri Mufarrij ibn Dagʻfal ibn al-Jarrohni badaviylarni al-Hakimga qarshi isyon koʻtarishi uchun koʻndirgan. Qoʻzgʻolon tez orada Falastin ichkarisiga ham yoyilgan. Hattoki viloyat markazi Ramla ham badaviylar qoʻliga oʻtgan. Sohil boʻyi shaharlari qamal qilingan boʻlsa-da, ular egallanmagan. Abulqosim xalifaga qarshi harakat qilar ekan, 1012-yilda Makkaning Aliy sharifi Abu al-Futuh al-Hasan ibn Jaʼfarni xalifa deb eʼlon qilishgacha borgan. Qoʻzgʻolon muvafaqqiyatli boshlanganiga qaramay, Jarrohiylar xalifadan pora olib, oʻz ittifoqchilarida shubha uygʻotdilar. Jarrohiylarning oʻziga nisbatan hurmatsizligidan ranjigan Abulfutuh qoʻzgʻolonni tark etib, Makkaga qaytgan. Abulqosim esa Iroqqa qochib ketishga majbur boʻlgan[1][9][10].
Iroq va Jaziradagi faoliyati
Iroqda Abulqosim Abbposiylar maʼmuriyatidan (oʻsha paytda Buvayhiylar nazorati ostida) boshpana soʻrashga harakat qilgan. Ibn al-Adimning maʼlumotiga koʻra, Abbosiy xalifa al-Qodir (h. 991–1031) dastlab Abulqosimning niyatlariga shubha bilan qaragan. Bunga sabab, uning nisbasi Fotimiylarga xayrixohlikni anglatishi edi. Shu bois, Abulqosim oʻz familiyasining asl kelib chiqishiga aniqlik kiritilgunga qadar Vosit shahrida qolishga majbur boʻlgan[1].
Abulqosim Bagʻdod saroyidan Mosulning Uqayliy hukmdori Qirvosh ibn al-Muqalladning vaziri vazifasiga oʻtgan[1][11]. Soʻngra Mayyafariqinning marvoniy hukmdori Nasr ud-Davla ibn Ahmad saroyiga xizmatga kirgan. Soʻngra qisqa muddat Bagʻdodga qaytib, al-Qodir huzurida vazir lavozimida xizmat qilgan. Biroq Kufadagi Aliylar guruhlarini qoʻllab-quvvatlagani tufayli xalifa bilan orada kelishmovchilik yuzaga kelgan. Oqibatda, Nasr ud-Davla xizmatiga qaytishga majbur boʻlib, 1027-yilda vafotiga qadar shu yerda vazir lavozimida faoliyat yuritgan[12][4]. Vasiyatiga binoan Karbaloda dafn etilgan[13].
Asarlari
Abulqosim taniqli yozuvchi va shoir ham boʻlgan. Muhim asarlari Ibn as-Sikkitning toʻplami, arab qabilalari nomlari haqidagi tadqiqot hamda Kitob fiʼl siyosa nomli davlat boshqaruvi boʻyicha qisqa qoʻllanma yoki „shahzodalar uchun koʻzgu“ boʻlgan. Soʻnggi asari, ehtimol, Abulqosimning homiysi Nasr ud-Davla ibn Ahmad uchun yozilgan[6][14]. Maarriy oʻz asarida Abulqosimning qimmatbaho kutubxonasi boʻlgani haqida maʼlumot bergan. Kutubxona Abulqosimning vafotidan keyin ham Mayyafariqinda uzoq vaqt saqlanib qolgan. Ibn Shaddod ikki asr keyin ham kutubxonaning mavjud boʻlgani haqida maʼlumot bergan[6][14].
Merosi
Abulqosimning Nisibislik nestoriy arxiyepiskop Elijah bilan boʻlgan suhbatlari ayni ruhoniyning Majlislar kitobi nomli asari asosini tashkil qilgan. Bu asar diniy, adabiy va tilshunoslik mavzularini qamrab olgan[15].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 Smoor 1986, s. 1211.
- ↑ Smoor 1986, s. 1210.
- ↑ Smoor 1986, ss. 1210–1211.
- ↑ 4,0 4,1 Kennedy 2004, s. 262.
- ↑ Kennedy 2004, ss. 202, 262.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 Smoor 1986, s. 1212.
- ↑ Gil 1997, s. 381.
- ↑ Kennedy 2004, s. 332.
- ↑ Gil 1997, ss. 381–384.
- ↑ Kennedy 2004, s. 333.
- ↑ Kennedy 2004, ss. 262, 299.
- ↑ Smoor 1986, ss. 1211–1212.
- ↑ Kennedy 2004, ss. 227–228.
- ↑ 14,0 14,1 Bosworth 1998, s. 488.
- ↑ Bertaina, David (2011), „Science, Syntax, and Superiority in Eleventh-Century Christian–Muslim Discussion: Elias of Nisibis on the Arabic and Syriac Languages“, Islam and Christian–Muslim Relations, Vol. 22, No. 2, 197–207-bet.
Adabiyotlar
- Bosworth, C.E. (1998). "al-Maghribī, al-Ḥusayn ibn ʿAlī". in Meisami, Julie Scott; Starkey, Paul. Encyclopedia of Arabic Literature, Volume 2: L–Z, Chronological Tables, Index. Routledge. p. 488. ISBN 0-415-18572-6. https://books.google.com/books?id=DbCFBX6b3eEC&pg=PA488.
- Kennedy, Hugh. The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century, Second, Harlow: Longman, 2004. ISBN 978-0-582-40525-7.
- Gil, Moshe. A History of Palestine, 634–1099. Cambridge: Cambridge University Press, 1997. ISBN 0-521-59984-9.
- Smoor, Pieter (1986). "al-Mag̲h̲ribī". in Bosworth, C. E.. Encyclopaedia of Islam. Volume V: Khe–Mahi (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. 1210–1212 b. doi:10.1163/1573-3912_islam_SIM_4768. ISBN 978-90-04-07819-2. https://referenceworks.brillonline.com/search?s.q=al-Mag%CC%B2h%CC%B2rib%C4%AB&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&search-go=Search.
- N. Seleznyov, Book of Sessions by Mar Elias (ʾIliyyā), Metropolitan of Nisibis, with Wazir Abū ʾl-Qāsim al-Ḥusayn ibn ʿAlī al-Maghribī and the Epistle of Metropolitan Elias (ʾIliyyā) to Wazir Abū ʾl-Qāsim