Abu al-Xattob
Abū al-Xattāb Muhammad ibn Abī Zaynab Miqlos al-Asadiy (arabcha: اَبُوالخَطّاب مُحَمَّد بن أبی زَینَب المِقلاص الأَسَدی), taxallusi al-Barrād al-Ajda (arabcha: البَرّاد الأَجدَع), Xattabiyyaning gulāt yoʻnalishiga asos solgan shaxs edi. Jaʼfar as-Sodiq uni haddan tashqari gʻuluvchilik eʼtiqodlari uchun laʼnatlagan. U, shuningdek, Abbosiylar davri boshlaridagi (taxm. 138/755-yillar) inqilobchilardan biri hisoblanadi[1][2][3].
Ismi
Turli manbalarda Abu al-Xattob Abu Ismoil va Abu at-Taybat (yoki Abu ad-Zabiyat va Abu ad-Zabiyon) nomlari bilan ham tilga olinadi. Baʼzi manbalarda „Zarrad“ soʻzi ishlatilgan. Biroq „Barrad“ taxallusi koʻproq mashhur boʻlishi mumkin[3].
Eʼtiqodlari
Saʼd al-Ash’ariyning xabar berishicha (u rivoyatni, jumladan, Kashshiy keltirgan turli rivoyatlar tasdiqlaydi), Abu al-Xattob avvaliga shialarning imomi Jaʼfar as-Sodiq uni oʻz vasiy (homiy)si qilib tayinlagani va unga al-Ism al-A'zam (Allohning buyuk ismi)ni oʻrgatganini daʼvo qilgan. Oradan bir oz vaqt oʻtgach, u oʻzini „paygʻambar“ deb eʼlon qilgan, soʻng „rasul“ ekanini aytgan. Keyin esa oʻzini farishtalardan biri va yer ahliga yuborilgan Allohning elchisi deb taʼriflagan. Saʼd al-Ash’ariy rivoyatiga koʻra, dastlabki xattobiylar as-Sodiqni iloh, Abu al-Xattobni esa as-Sodiq yuborgan, unga boʻysunishni buyurgan rasul deb hisoblaganlar[3].
Imomiylikdagi oʻrni
Shia manbalarida u, imomiy taʼlimotlarini buzib koʻrsatgani sababli, Jaʼfar as-Sodiq bilan boʻlgan ixtilofidan ancha keyin esga olinadi[2].
Turli rivoyatlarda aytilishicha, Abu al-Xattob oʻz tarafdorlarini Jaʼfar as-Sodiqqa sigʻinishga chaqirgan va oʻzini uning paygʻambarlaridan biri deb bilgan. Imomlarga nisbat berilgan boshqa rivoyatlarda Abu al-Xattob as-Sodiqqa yolgʻon soʻzlarni nisbat bergani va uning soʻzlarini buzib talqin qilgani bayon qilinadi. Bu rivoyatlarga koʻra, as-Sodiq uni laʼnatlash orqali sahobalarini Abu al-Xattobning zalolatidan ogoh qilgan. Shuningdek, turli rivoyatlarda Abu al-Xattob haddan oshuvchi, kofir, mushrik va Allohning dushmani deb taʼriflangan. Ibn Bobovayh oʻzining al-Xasol asarida keltirgan rivoyatda, u Qur’onning Surah Al-Shaara surasi 221–222-oyatlarini as-Sodiq sharhiga tayangan holda, Abu al-Xattobni shayton tushadigan zotlardan biri sifatida koʻrsatadi.
Abu al-Xattobning, u hali gulat eʼtiqodiga ogʻmagan paytda, as-Sodiq bilan boʻlgan munosabatlari haqida ham xabarlar bor: Kulaynī Ali ibn Uqba orqali keltirgan rivoyatda, Abu al-Xattob as-Sodiq sahobalarining savollarini unga yetkazib, javoblarni yana sahobalarga yuborib turganini aytadi. Qozī Nu’mon ham uning gʻalati yoʻlga ogʻishidan avval as-Sodiqqa yaqin boʻlganini qayd etadi. Imomiylik hadis kitoblarida Abu al-Xattobning as-Sodiqdan rivoyat qilgan hadislarini uchratish mumkin, baʼzilarida bu hadislar Abu al-Xattob hanuz yoʻldan chiqmagan davrga taalluqli ekani aytiladi. Abu al-Xattobning ogʻish vaqti hijriy 135-yillar (milodiy 753-yil atrofida) deb taxmin qilinadi[3].
Shia firqalari bilan munosabati
Koʻrinishidan, Abu al-Xattob ismoiliya taʼlimotidagi ruhiy hokimiyatning oʻtishi haqidagi gʻoya hamda nusayriylarning ilohiyotning insonda zohir boʻlishi (arabcha: ḥulūl) haqidagi eʼtiqodini shakllantirishda ishtirok etgan. U imom Jaʼfar oʻz hokimiyatini uni oʻzining vaṣī (vasiy yoki vasiyatini ijro etuvchi) qilib tayinlash va Allohning „Eng buyuk ismi“ni (al-Ism al-A'zam) unga topshirish orqali unga oʻtkazganini daʼvo qilgan. Bu ism „egasini pinhona ishlarni idrok qilishda gʻayrioddiy quvvat bilan taʼminlashi“ kerak edi. Fotimiylar davridagi ismoiliy asarlarida, u fotimiylar uchun qabul qilib boʻlmaydigan mutaassib va haddan tashqari nooʻrin gʻoyalarni targʻib qilgan bid’atchi sifatida qoralanadi. Ular, xuddi imomiy oʻn ikki imomchilar singari, uning taʼlimotlarini as-Sodiqqa nisbat berilgan shaxsiy talqinlar deb rad etishgan[2].
Nusayriyya Abu al-Xattobni yuksak hurmat bilan tilga oladi va uning shaxsini doimo Salmon al-Forsiy bilan qiyos qiladi. Ular as-Sodiqning laʼnatini taqiyya amali deb hisoblaydi va Abu al-Xattobning fazilatlari haqida as-Sodiq va boshqa imomlardan rivoyat qilingan koʻplab hadislarni keltiradi. Shuningdek, ayrim qadimiy manbalarda Abu al-Xattob va Xattobiyaning ismoiliyalar bilan aloqada boʻlgani zikr qilingan boʻlsa-da, bunday aloqalar rasmiy ismoiliy manbalarda tilga olinmaydi[3].
Oʻlimi
Abu al-Xattob oʻz izdoshlaridan bir guruh bilan Kufada – Abbosiy xalifasi al-Mansur nomidan hokimlik qilgan Iso ibn Muso (132–147-hijriy yillar) davrida – xalifalik tuzumiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtardi, bu paytda ular as-Sodiqni iloh deb atashardi. Bu holat hukumat tomonidan ularni oʻldirishni qonuniylashtirishga olib keldi[3].
Abu al-Xattobning izdoshlarining bu qoʻzgʻolondagi faoliyati qanday boʻlgani haqida aniq maʼlumot kam. Ayrimlar aytishicha, Abu al-Xattob va uning hamrohlari Kufada ehrom libosida yurib, Jaʼfar as-Sodiq nomini takrorlab, uning ilohligiga guvohlik bergan. Shu sababli ularni oʻldirish hukumat tomonidan maʼqul koʻrilgan. Boshqalar esa Abu al-Xattob Kufaning Kanasah hududida chodir tikib, oʻz izdoshlarini u yerda as-Sodiqqa ibodat qilishga chaqirganini zikr qiladi[3].
Manbalar
- ↑ Husayn 2020.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Sachedina 1983.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 Ansari 2020.
Adabiyotlar
- Ansari, Hassan (2020). "Abu l-Khattab" (Persian). Encyclopaedia Islamica. 5. Center for the Great Islamic Encyclopedia. https://www.cgie.org.ir/fa/article/226474/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B7%D8%A7%D8%A8.
- Husayn, Nebil A. (2020). "Abū l-Khaṭṭāb al-Asadī". in Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis et al.. Encyclopaedia of Islam. https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-l-khattab-al-asadi-COM_24736.
- Sachedina, A. (1983). "ABU’L-ḴAṬṬĀB ASADĪ". Encyclopædia Iranica. 1. 329-330 b. https://iranicaonline.org/articles/abul-kattab-mohammad-b.