Abu Muso al-Jazuliy
Abu Muso al-Jazuliy | |
|---|---|
| Shaxsiy maʼlumotlar | |
| Tavalludi | 1146-yil (hijriy 540-yil) |
| Vafoti |
1211-yil (hijriy 607-yil) |
Abu Muso al-Jazuliy (arabcha: أبو موسى الجزولي; toʻliq ismi: Iso ibn Abdulaziz ibn Yalalbaxt ibn Iso ibn Yumariliy al-Barbariy al-Marokashiy al-Yazadakniy al-Alloma; عيسى بن عبد العزيز بن يللبخت بن عيسى بن يوماريلي البربري المراكشي البزدكتني العلامة أبو موسى الجزولي),[n 1] filolog va nahvchi boʻlib, Al-Qonun yoki al-Jazuliy Al-Muqaddimasi nomli ensiklopediyani yaratgan. Koʻplab olimlar unga tafsir (adabiy sharhlar) yoki sharh (izohli sharhlar) yozganlar va u koʻplab nahv kitoblariga kiritilgan. Shunga qaramay, uning murakkabligi eng yetuk tilshunoslar uchun ham qiyinchilik tugʻdirgan. Al-Jazuliy birinchi boʻlib Magʻribda al-Javhariyning Al-Sihah fi al-lugʻah (الصحاح تاج اللغة وصحاح العربية) asarini tanitgan[3]. va oʻz Muqaddimasida bu hamda boshqa asarlarga koʻp marotaba murojaat qiladi.
Hayoti
Al-Jazuliy taxminan 540-hijriy (1146 milodiy) yilda Idav gʻarda qishlogʻida tugʻilgan boʻlishi mumkin[4]. U Marokashning Sus mintaqasidagi berber qabilasi Jazulaning bir boʻlagi boʻlgan Yazdaktan qabilasidan edi[5][6]. Dastlabki taʼlimini olimlar, adiblar va nahvchilarga, goʻzal binolar, favvoralar va jamoat inshootlariga boy, kosmopolit Marokash shahri — Marokashda, Almohadlar poytaxtida olgan[7][8].
Marrakeshdagi ilk taʼlimidan soʻng, al-Jazuliy haj qilish uchun Makka va Madinaga yoʻl oldi. Hajdan qaytarkan, u Qohira va Iskandariyada yashab qoldi[9]. U yerda qashshoqlikni boshidan kechirgan boʻlsa-da, Abu Muhammad Abdulloh ibn Barriyning maʼruzalarida qatnashib, al-Javhariyning As-Sihahi va al-Zajjajiyning al-Jumal asarini oʻrgandi[10]. Shuningdek, u Abū Muhammad ibn Ubaydullohdan al-Buxoriyning Sahihini tahsil qildi[5]. Moliyaviy qiyinchiliklar uni yana Magʻribga qaytishga majbur qildi[11]. Bijoyada u bir muddat filologiyadan dars berdi, soʻngra Jazoirga koʻchib oʻtdi va oʻzining Qonun asarini nahvchi Abu ibn Qosim ibn Mandos al-Oʻshiriyga oʻqitdi[5]. Keyin u Al-Andalusdagi (hozirgi Ispaniya) Almeriya shahriga maʼlum muddat dars berish uchun safar qildi[5]. Soʻng Marokashga qaytib, yana Marrakeshda istiqomat qildi va arab tili darslarini bera boshladi. Uning Qonuni mashhur boʻlib, shuxrati ortgani sari ustozi huzuriga uzoq-uzoqlardan talabalar kela boshladi. U dars bergan masjid toʻlib ketgach, u Mahallat ash-Sharqiyin shimolidagi Ibn al-Abakm masjidiga, Katta Bab Aghmat darvozasi yoʻlagining ostidan Al Avodin tomonga koʻchdi[12]. Zohid Abu 'l-Abbos al-Magʻribiy Almohad xalifasi al-Mansurga murojaat qildi va xalifa al-Jazuliyni Marrakeshdagi jome masjidida xutba aytish bilan vazifaladi[5]. Vafotidan oldin al-Mansur vasiyatida uning jasadini yuvadigan yagona kishi al-Jazuliy boʻlishini taʼkidlagan[13]. Ibn Xallikon Basra nahv maktabining VIII asr nahvchisi Abu Amr ibn al-Aloʻ haqidagi, shoʻx talaba tinmasdan soʻrab bezor qilganida al-Jazuliyning uning ustiga aytgan kinoyali baytini keltiradi; unda mashhur iʻrob misoliga soʻz oʻyinlari bilan ishora qilinadi[14][15].
Al-Jazuliy Marokashning Azemur shahrida tax. 607 hijriy (tax. 1210 milodiy) yilda vafot etgan[6][16].
Uning ustozlari
- Ibn Barrī; u al-Zajjājīning Al-Jumal asaridan[17], Sibavayhning Al-Kitobidan va Ibn as-Sarrojjning Al-Usulidan dars bergan; ushbu taʼlimlardan olingan material Al-Qonunga kiritilgan. Al-Jazuliy Almeriya shahrida shunchalik ogʻir ahvolda ediki, oʻz qoʻli bilan koʻchirgan Al-Usul nusxasini sotishga majbur boʻlgan[18][19].
- Abu Muhammad ibn Ubaydulloh al-Hajriy al-Adaviy al-Andalusiy, u al-Buxoriyning Sahihi boʻyicha dars bergan[20].
- Muhallab ibn al-Hasson ibn Barakat ibn Ali ibn Gʻayos ibn Salmon al-Muhallabiy an-Nahviy, Ibn Barrining shogirdi; al-Jazuliy undan nahv boʻyicha taʼlim olgan[21].
- Abu-Tohir as-Silafiy[22].
- Abu Hafs Umar ibn Abu Bakr ibn Ibrohim at-Tamimiy as-Saadiy as-Saqaliy[20].
- Abu al-Mansur Zofir al-Malikiy al-Usuliy, undan usul al-fiqhni oʻrgangan[20].
- Abu Abdulloh ibn Ibrohim al-Jazoiriy, undan ham usul al-fiqhni oʻrgangan[20].
Uning shogirdlari
- Ibn Muʻtiy az-Zavaviy — nahvchi, Alfiya asari muallifi[5].
- Abu Ali Umar ibn Muhammad ibn Umar ibn Abdulloh al-Azdiy ash-Shalubiniy al-Jazuliyning Qonun asarini sharhlar bilan tahrir qilgan[5].[n 2]
- Alom ad-Din al-Qosim ibn Ahmad ibn al-Muvaffaq al-Luroqiy al-Andalusiy[23].
Asarlari
- Sharh qosidat Banat Su’ad (Kaʼb ibn Zuhayrning „Bonat Suʼad“ qasidasi sharhi), nashrga tayyorlovchi — R. Basset (Jazoir, 1910)
- Al-Qonun (Al-Muqaddima al-Jazuliyya) — „Qonun“ yoki „Al-Jazuliyning Muqaddimasi“; nodir til birliklarini ilmiy, murakkab va ezoterik tasnifi (sharhlari bilan); Ibn Xallikon uni „gʻoyat asl, oʻziga xos asar“ deb atagan[24].
- Amaliy fi-n-nahv (nahv boʻyicha diktatsiyalar);
- Al-Fasr — „Sharh“; Abu al-Fath Usmon ibn Jinniyning al-Mutanabbiy devoniga yozgan sharhining qisqartirilgan varianti[25].
- Ibn as-Sarrojjning 'Usul’iga sharh; (nahv asari)[26].
Manbalar
- ↑ Qifṭī (al-) 1986, s. 378.
- ↑ ‘Amād (Ibn al-) 1989, s. 49, n.2, 7.
- ↑ Jawharī (al-) 1979.
- ↑ Husayn 2015, s. 26.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 Bencheneb 1991, s. 528.
- ↑ 6,0 6,1 Masarwa 2019, s. 59.
- ↑ Marākishī (al-) 1964, s. 116.
- ↑ Abbār (Ibn al-) 1889, s. 690 (§1932).
- ↑ Masarwa 2019, s. 60.
- ↑ Husayn 2015, s. 29.
- ↑ Daljī (al-) 2014, s. 122.
- ↑ Husayn 2015, s. 32.
- ↑ Husayn 2015, s. 33.
- ↑ Jazarī (Ibn al-) 1971, s. 539.
- ↑ Khallikān (Ibn) 1843, s. 424, n.5.
- ↑ Husayn 2015, s. 38.
- ↑ Fīrūzābādī 2000, s. 226, Bulgha fī ta’rīkh.
- ↑ Marākishī (al-) 1964, s. 117.
- ↑ Dhahabī (al-) 2003, s. 170, Tārīkh al-Islām.
- ↑ 20,0 20,1 20,2 20,3 Husayn 2015, s. 30.
- ↑ Husayn 2015, s. 28.
- ↑ Marākishī (al-) 1964.
- ↑ Husayn 2015, s. 36.
- ↑ Khallikān (Ibn) 1843, ss. 422–3, II.
- ↑ Khallikān (Ibn) 1843, s. 423, II.
- ↑ Dhahabī (al-) 2003, s. 171, Tārīkh al-Islām.
Manba xatosi: <ref> tags exist for a group named "n", but no corresponding <references group="n"/> tag was found