Abu Jaʼfar al-Gʻofiqiy
Abu Jaʼfar al-Gʻofiqiy 11-asrda yashagan, Iberiya janubidagi Kordova yaqinidagi Gʻofiqdan chiqqan andaluslik arab botanik, farmakolog, tabib va olim edi.
Al-Gʻofiqiyning tugʻilgan va vafot etgan sanalari aniq emas[1]. Zamonaviy adabiyotlarda u koʻpincha xato ravishda 1165-yillar atrofida vafot etgan 12-asr olimi Muhammad ibn Aslam al-Gʻofiqiy bilan bir shaxs sifatida koʻrsatiladi. Shunga qaramay, uning maʼlum boʻlgan yagona asarining eng qadimgi nusxasiga 1111-yil sanasi koʻrsatilgan boʻlib, bu Gʻofiqiy hayotining kamida bir qismi 11-asrga toʻgʻri kelishini koʻrsatadi[2]. Uni yoshroq al-Gʻofiqiyning oʻgʻli sifatida ham notoʻgʻri talqin qilishgan[3] U „Kitob fil-adviya al-mufrada“ („Soddalashtirilgan dorilar kitobi“)ni jamlash va yaratish uchun masʼul boʻlgan. Bu qoʻlda chizilgan va rang berilgan taxminan 400 ta oʻsimlik va hayvon tasvirlarini oʻz ichiga olgan, „al-Gʻofiqiy gerbariysi“ nomi bilan mashhur boʻlgan noyob toʻplamdir. Ushbu gerbariy qadimgi yunon manbalari Dioskorrid va Galen hamda Hindiston, ellinistik va islom olamiga oid oʻttizdan ortiq boshqa asarlarga tayanadi[4][5].
Sir William Osler gerbariy qoʻlyozmasining bir nusxasini 1912-yilda sotib olgan va u keyinchalik oʻsimlik, mineral va hayvonlardan olinadigan dorilarni yorituvchi zamonaviy nashr uchun McGill universiteti tomonidan faksimile qilib tanlangan. Ushbu nashrda 2000 dan ortiq maqolali lugʻat berilgan boʻlib, unda yunon, sanskrit, suryoniy, fors, barbar, qadimiy ispan, lotin, kopt va arman tillaridagi sinonimlar keltirilgan. Bu esa asar tuzilgan davrda tibbiyot va farmatsiyaning xalqaro xususiyatga ega boʻlganini koʻrsatadi[6][7]. Umuman olganda, gerbariy va botanika bogʻlari arab olamida doimo juda qadrlangan, al-Andalus bogʻlari ham bundan mustasno emas edi. Bu Abu Jaʼfar al-Gʻofiqiyga tasvirlash va chizish uchun koʻplab namunalarni bevosita koʻrish imkonini bergan. Umaviylar shahzodasi, surgundagi Abdurahmon I 756-yilda oʻzining Al-Munyat ar-Rusafa (Arruzafa) saroyida hashamatli bogʻ barpo etgan, u 1010-yilda berberlar tomonidan vayron qilingan. Bu bogʻ unga bobosi xalifa Hishom (691–743) bilan yashagan Ar-Rusafadagi avvalgi saroyini eslatib turishi uchun barpo etilgan edi[8].
Manbalar
- ↑ Sarnelli, T. „Al-G̲h̲āfiḳī“ (2012-yil 24-aprel).
- ↑ Nikfahm-Khubravan, Sajjad (2020-01-01). "Notes on Ghāfiqī and his Lifetime (نکاتی در مورد غافقی و دوران زندگی او)". میراث علمی اسلام و ایران -دو فصل نامه تاریخ علوم و فناوری دورۀ اسلامی. https://www.academia.edu/42686103.
- ↑ Savage-Smith, Emilie „Al-Ghāfiqī, Muḥammad b. Qassūm b. Aslam in: The Encyclopaedia of Islam─ 3rd ed., 2013“ 102–103.
- ↑ Chipman, Leigh (2 March 2016). "Al-Ghāfiqī, Abū Jaʿfar". Encyclopaedia of Islam, Three. https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/al-ghafiqi-abu-jafar-COM_27420?s.num=2&s.rows=50.
- ↑ „The Herbal of al-Ghāfiqī“.
- ↑ „The Ghafiqi Project“.
- ↑ „Secrets of 12th-century medicine revealed in the Herbal of al-Ghafiqi“.
- ↑ „Cities and Gardens of Muslim Spain“.