Abu Bakr Tihroniy
| Abu Bakr Tihrani | |
|---|---|
| Tavalludi |
Tehron, Isfahon |
| Vafoti | 1481-yildan keyin |
| Kasbi | Kotib va saroy tarixchisi |
| Faoliyat yillari | tax. 1447–1481 |
| Mashhur ishlari | Kitob-i Diyorbakriyya |
Abu Bakr Tihroniy (forscha: ابوبکر طهرانی; 1481-yildan keyin vafot etgan) eronlik[1] kotib boʻlib, u 15-asrda Temuriylar, Qoraqoʻyunlilar va Oqqoʻyunlilar sulolalari xizmatida boʻlgan. Dastlab Temuriy hukmdor Shohruh (h. 1405–1447)ning viloyat devonida xizmat qilgan Tehroniy keyinchalik kuchga kirib kelayotgan Qoraqoʻyunli yetakchisi Jahonshohga (h. 1438–1467) xizmat qiladi va uni yurishlarida hamrohlik qilgan. Biroq Qoraqoʻyunlilar qulagach va Oqqoʻyunli rahbari Uzun Hasan (h. 1453–1478) faoliyati kuchayishi bilan, Tihroniy oxir-oqibat 1469-yil aprelida uning xizmatiga oʻtadi va eng yaqin hamrohlaridan biriga aylanadi. U Oqqoʻyunlilar yozishmalarida muhim rol oʻynaydi va ularning saroy tarixchisi ham boʻlib, 1473/1474-yillarda Qoraqoʻyunlilar va Oqqoʻyunlilar tarixiga bagʻishlangan asosiy manba – Kitob-i Diyorbakriyyani yozadi. Tihroniy haqidagi maʼlumotlar oxirgi marta 1481-yilda tilga olingan. Ehtimol u koʻp oʻtmay vafot etgan boʻlishi mumkin.
Tarjimai holi
Uning hayotiga oid kam maʼlumot yetib kelgan boʻlib, ular ham faqat uning Kitob-i Diyorbakriyya asarida uchraydi. Muqaddimada u oʻzini „Abu Bakr at-Tihroniy al-Isfahoniy“ deb ataydi, bu esa uning Tihran – Isfahon yaqinidagi qishloqdan ekanini koʻrsatadi. Yoqut al-Hamaviy (1229-yilda vafot etgan) yozganlariga koʻra, Tihran hadis roviylari yetishtirishda mashhur joy boʻlgan[2].
Faoliyati
Tihroniy ilk bor Temuriy hukmdor Shohruh (h. 1405–1447) hukmronligining oxirgi yillarida tilga olinadi. U Shohruh davrida viloyat devonida xizmat qilgan[3]. U 1447-yilda Shohruh vafot etgan paytda Shohruhning Raydagi lashkari safida boʻlgan. Keyinchalik Tihroniy Isfahonda, uning akasi Bobur Mirzoning fitnasi bilan Sulton Muhammad oʻldirilgan paytda boʻlgan. Tez orada shahar Qoraqoʻyunli yetakchisi Jahonshoh (h. 1438–1467) tomonidan egallab olinadi va u oʻgʻli Muhammadiy Mirzoni shahar hokimi qilib tayinlaydi. Tihroniy tez orada uning xizmatiga kirib, maʼmur etib tayinlanadi[2].
Keyinchalik u 1457–1458-yillarda Muhammadiy Mirzo va Jahonshohning Damg‘on va Xurosonga yurishlarida hamrohlari safida boʻlgan. U Jahonshoh va Temuriy hukmdor Abu Said Mirzo (h. 1451–1469) oʻrtasidagi tinchlik shartnomasining shartlarini yozib chiqqan; bu bitim oʻsha yilning oxiriga kelib imzolangan. Tihroniy 1466/1467-yillarda Jahonshohning Oqqoʻyunli rahbari Uzun Hasan (h. 1453–1478)ga qarshi jangida hamrohlik qilgan-qilmagani aniq emas. Bu jang Jahonshohning magʻlubiyati bilan tugagan. Shunga qaramay, Tihroniyning Uzun Hasan va Abu Said Mirzo oʻrtasidagi urush chogʻida Qazvinda yashagani maʼlum, ammo buning sababi nomaʼlum[2].
Qazvinda turganida Tihroniy Sheroz hokimi Sayyidiy Ali Beg elchisi – Mavlono Shamsiddinni uchratadi. U Abu Said Mirzoga boʻysunish uchun Ardabilga ketayotgan edi. Biroq Tihroniy uni bu fikridan qaytaradi, u Abu Said Mirzo oxir-oqibat Oqqoʻyunlilar tomonidan magʻlub etilishiga ishonardi. Bu fikri toʻgʻri chiqadi: Abu Said Mirzo tez orada Oqqoʻyunlilar tomonidan tor-mor etilib, oʻldiriladi. Shundan keyin Tihroniy Uzun Hasan tomonidan Ardabil saroyiga chaqiriladi va 1469-yil aprelida uning xizmatiga kirib, eng yaqin hamrohlaridan biriga aylanadi. Bu taklif Uzun Hasanning bunday nufuzli shaxslarni qadrlaganini koʻrsatadi[2].
Bu faqat Tihroniy bilan cheklanib qolmagan, Aqqoʻyunlilar xizmatiga boshqa shaxslar, jumladan Qozikalon Iso Savajiy va Amir Zohiriddin Ibrohimshoh ham qoʻshilgan boʻlib, ular Tihroniy bilan birga saroyga eng yaqin kishilar boʻlgan va xalqning muammolari hamda ehtiyojlarini tez-tez yetkazib turganlar[2]. Tihroniy diplomatik yozishmalar orqali Uzun Hasanning shohona obrazini shakllantirishda muhim rol oʻynagan. Ilgari Temuriylar mansabdori sifatida orttirgan tajribasidan foydalangan holda, u ularning shohona mafkurasini Oqqoʻyunlilar mafkurasiga singdirgan[4]. Uning ayrim matnlari turli manbalarda keltiriladi, jumladan Uzun Hasanning Husayn Haraviyning Jomeʼ ul-insho asaridagi hujjatida; unda Yodgor Muhammad Mirzoning Xuroson hokimi etib tayinlangani haqida xabar beriladi. Hujjat muallifi Tihroniy boʻlsa-da, u oʻzini tilga olmaydi. Tihroniy, shuningdek, Uzun Hasan Qaytbayga – Mamluklar davridagi Misr hukmdoriga yuborgan arabcha maktubini hamda Qaramoniy hukmdori Pir Ahmad Qaromoniyga yuborilgan yana bir forscha maktubni yozgan. Uning kotiblik mahorati tufayli shuhrati Hindiston va undan narigacha yoyilgan, hatto Dekan hukmdori Sadr Jahon tomonidan uni taklif qilishga ham sabab boʻlgan, biroq u bu taklifni rad etgan[2].
Tihroniyning tugʻilgan sanasi singari, vafot sanasi ham nomaʼlum. Uning muhrini 1481-yilga oid bir hujjatda koʻrish mumkin; ehtimol, u koʻp oʻtmay vafot etgan boʻlishi mumkin[2].
Asarlari
Tihroniy Kitob-i Diyorbakriyya asarini yozgani bilan mashhur; u Qoraqoʻyunlilar va Oqqoʻyunlilar turkman sulolalari tarixini batafsil bayon qilgan yagona tarixiy solnoma hisoblanadi[2].
Manbalar
Adabiyotlar
- Manz, Beatrice Forbes. Power, Politics and Religion in Timurid Iran. Cambridge University Press, 2007. ISBN 978-1-139-46284-6.
- Markiewicz, Christopher. The Crisis of Kingship in Late Medieval Islam. Cambridge University Press, 2019. ISBN 978-1108492140.