Abdulahad Momand
Abdulahad Momand (pushtucha: عبدالاحد مومند; inglizcha: Abdul Ahad Momand) — Afgʻonistonning birinchi va hozircha yagona fazogiri, Sovet Ittifoqi Qahramoni. U 1988-yilda "Soyuz TM-6" kosmik kemasida koinotga parvoz qilgan. Momand koinotga koʻtarilgan dunyodagi 208-chi inson va islom olamidagi uchinchi fazogirdir.
Biografiyasi
Abdulahad Momand 1959-yil 1-yanvarda Afgʻonistonning Gʻazna viloyatidagi Shangar qishlogʻida, pushtun oilasida dunyoga kelgan. Uning bolaligi va yoshligi Afgʻonistonning murakkab siyosiy davrlariga toʻgʻri kelgan boʻlsa-da, u ta'limga katta e'tibor qaratdi.
Ta'limi va harbiy faoliyati
- 1977-yilda Kobul politexnika institutiga oʻqishga kirdi.
- Keyinchalik harbiy xizmatga chaqirilib, SSSRga uchuvchilar tayyorlash kursiga yuborildi.
- Krasnodar va Kiyevdagi oliy harbiy aviatsiya bilim yurtlarida tahsil oldi.
- Afgʻonistonga qaytgach, Harbiy havo kuchlarida xizmat qildi va qisqa vaqt ichida tajribali uchuvchiga aylandi.
- 1987-yilda Gagarin nomidagi Harbiy-havo akademiyasini tamomlagan.
Koinotga parvoz
1987-yilda Afgʻoniston va SSSR oʻrtasidagi kelishuvga binoan "Interkosmos" dasturi doirasida afgʻon fazogirini koinotga uchirishga qaror qilindi. 400 dan ortiq nomzodlar orasidan Abdulahad Momand va uning dublyori Muhammad Davron tanlab olindi.
Parvoz tafsilotlari
Abdulahad Momand 1988-yil 29-avgustda Vladimir Lyaxov va Valeriy Polyakov bilan birgalikda "Soyuz TM-6" kemasida koinotga koʻtarildi.
- Stansiya: Ular "Mir" orbital stansiyasida 6 kun davomida ilmiy tadqiqotlar olib borishdi.
- Tadqiqotlar: Momand koinotdan Afgʻoniston hududini suratga oldi (Shamshad loyihasi), kartografiya va tibbiyot sohasida tajribalar oʻtkazdi.
- Qiziqarli fakt: U koinotda boʻlgan vaqtida onasi bilan telefonda gaplashgan va koinotga oʻzi bilan birga ikki nusxa Qur'on kitobini hamda Afgʻoniston bayrogʻini olib chiqqan.
Qaytishdagi xavfli vaziyat
1988-yil 6-sentyabrda Yerga qaytish vaqtida "Soyuz TM-7" kemasining tormoz tizimida nosozlik yuz berdi. Fazogirlar 24 soat davomida ochiq koinotda, hayot va mamot orasida qolishdi. Faqatgina Momand va Lyaxovning sovuqqonligi hamda toʻgʻri hisob-kitoblari tufayli kemani xavfsiz qoʻndirishga muvaffaq boʻlindi.
Mukofotlari
| Mukofot nomi | Berilgan davlat | Yil |
|---|---|---|
| Sovet Ittifoqi Qahramoni |  SSSR SSSR |
1988 |
| "Oltin yulduz" medali | SSSR SSSR |
1988 |
| Lenin ordeni | SSSR SSSR |
1988 |
| "Afgʻoniston Quyoshi" ordeni |  Afgʻoniston Afgʻoniston |
1988 |
| "Koinotni oʻzlashtirishdagi xizmatlari uchun" medali |  Rossiya Rossiya |
2011 |
Keyingi hayoti
1992-yilda Afgʻonistonda hokimiyat almashganidan soʻng, Momand xorijga chiqib ketishga majbur boʻldi. U uzoq vaqt Germaniyada yashadi va u yerda xizmat koʻrsatish sohasida faoliyat yuritdi. 2013-yilda u uzoq yillik tanaffusdan soʻng yana Afgʻonistonga tashrif buyurdi va prezident Hamid Karzai tomonidan tantanali kutib olindi.
Manbalar
1. "Abdul Ahad Momand: The first Afghan in space". BBC News, 2013.
2. Hall, Rex; Shayler, David. "The Rocket Men: Vostok & Voskhod, The First Soviet Passenger Spacecraft".
3. Burgess, Colin. "Interkosmos: The Eastern Bloc's Early Space Program".
4. "Soyuz TM-6: Details of the Mission and Crew". NASA Space Science Data Coordinated Archive.
5. "Momand, Abdul Ahad". Encyclopedia Astronautica.
6. Afghanistan National Encyclopedia: "Space Exploration and National Heroes".
7. "Mir Space Station: International Missions Records", 1988.
8. Interview with Abdul Ahad Momand, Stuttgart, 2010.
9. Russian Space Agency (Roskosmos) - Anniversary of Afghan Flight.
10. "The Rescue of Soyuz TM-7: Technical Analysis of the 1988 Landing". Space Engineering Journal.