Abay yoʻli

Abay yoʻli

Asl nomi	qozoqcha: Абай жолы
Muallif(lar)	Muxtor Avezov
Mamlakat	Qozogʻiston
Til	qozoq tili
Janr(lar)i	epopeya
Nashr etilgan sanasi	1942-1956

Abay yoʻli (qozoqcha: Абай жолы) — qozoq yozuvchisi Muxtor Avezovning tarixiy-biografik romani. „Abay yoʻli“ romani qozoq adabiyotidagi birinchi yozilgan roman-epopeya sanaladi. Roman turli yillarda bir necha kitob tarzida nashr etilgan. Xususan, 1-kitob 1942-yilda, 2-kitob 1947-yilda, 3-kitob 1952 (baʼzi maʼlumotlarda 1954) yilda, 4-kitob esa 1956-yilda chop etilgan.

Romanning „Abay“ deb atalgan dastlabki ikki kitobi uchun SSSR Davlat mukofoti (1949-yil), „Abay yoʻli“ning toʻliq toʻrt jildi uchun esa Lenin mukofoti (1959-yil) berilgan.

„Abay yoʻli“ orqali hozirgi qozoq nasri butun dunyo adabiy klassikasining eng baland choʻqqisiga koʻtarildi. Shu tariqa, 19-asrning 40–50-yillarini M. O. Avezov oʻz adabiyotimiz taraqqiyoti tarixida ilgari boʻlmagan renessansga aylantirdi. Bu — qonuniy, chunki „Abay“dek asar shu vaqtgacha qozoq adabiyotida boʻlgan emas. „Bu ham kam“, — dedi fransuz yozuvchisi Lui Aragon, — „dunyoning boshqa mamlakatlarida ham unga teng keladigan asar topish qiyin; bu, meningcha, XX asrning eng yaxshi asarlaridan biri“. Eng talabchan ijodkorlar tilidan aytilgan bunday nihoyatda yuksak bahoga „Abay yoʻli“ qanday fazilatlari bilan erishdi? Bu savolga javob berish uchun epopeyaga xos asosiy xususiyatlarni eʼtiborsiz qoldirib boʻlmaydi. Avvalo, mavzu haqida. Kechagi, yaʼni tarixiy mavzu; bugungi, yaʼni zamonaviy mavzu deb yuramiz. Bir paytlar mana shular haqida bahs ochib, tortishib ham koʻrdik. Barchasi shartli narsa! (Kecha, bugun, ertaga… Vaqt uzviyligida boʻlinish yoʻq: tong otsa, ertaga bugunga, bugun kechaga aylanadi. Demak, kechasiz bugun, bugunsiz ertaga yoʻq). Xuddi shuningdek, bugungi qozoq kim? Buni bilish uchun kechagi qozoqni bilish shart. Ildizi yoʻq daraxt, tarixi yoʻq xalq boʻlmaydi. Avezov oʻzining toʻrt jildli „Abay yoʻli“ orqali butun dunyoga, qolaversa — oʻz vatandoshlari, kerak boʻlsa hattoki — qozoqlarning oʻziga „qozoq degan kim ekanini“ tanitdi. Aniqrogʻi, qozoq xalqining ulugʻligini — uning oʻtgan hayotini — tarixini, tarixining tugunli bosqichlarini, qozoq feʼli shakllangan fojiali ham ijodiy davrlarni ajoyib badiiy quvvat bilan yorqin namoyon qilib, ochib, har tomonlama belgilab, chuqur tushuntirib berdi. Shuning uchun ham „Abay yoʻli“ni oʻqigan Benjamen Matip „qozoq naqadar ajoyib xalq ekan“ deb oʻzini unutib hayratga tushsa, Konstantin Fedin „qanday qilib oʻzini qozoq boʻlib qolganini bilmay qolganini“ aytadi. Shu bois bugun L. N. Tolstoyni oʻqimay turib „rusni bildim“ deyish, O. Balzakni oʻqimay fransuzni bildim deyish qanchalik mushkul boʻlsa, Avezovni oʻqimay „qozoqni bildim“ deyish ham shunchalik qiyin.

Qozoqning birinchi epopeyasi

„Abay yoʻli“ning bosh qahramoni — Abay Qoʻnonboyev. Asarda shoir hayotining ellik yiliga guvoh boʻliladi. Abayning inson, fuqaro, shoir sifatida shakllanishi oʻsha yarim asr ichidagi qozoq jamiyatining barcha sohalaridagi hayotning barcha qirra va burilishlari bilan uzviy bogʻliq holda tasvirlanadi. Abay orqali oʻtgan asrning ikkinchi yarmi va bu asr boshidagi butun xalq turmushini, uning koʻp burama taqdirini, fikr-orzusi, maqsad-muddaosi, kurash va ziddiyatlarini… bari-barisini koʻzdan kechirish mumkin. „Xalq“ deganda, bu tushuncha asosida millatning urf-odati emas, balki milliy ruhi yotadi. Demak, „Abay yoʻli“da kechagi qozoqlarning faqat turmushi, urf-odati emas, balki butun ruhi ravshan koʻrinib turibdi.

19-asrning ikkinchi yarmidagi qozoq hayotining bu toʻrt kitobdan tashqarida qolgan biror-bir chekkasi yoʻq. „Abay yoʻli“ning mazmun jihatidan olganda barchaning eʼtirofini olgan ensiklopedik xususiyati, janr jihatidan olganda esa qozoqning birinchi epopeyasi ekani ham shunda. Yana bir murakkab xususiyat shuki, mana shu keng qulochli xalq epopeyasi boshdan-oxirgacha ziddiyatlarga, qarama-qarshi kuchlarning oʻta murakkab kurashiga qurilgan va bularning barchasi dialektik harakat, oʻsish-rivojlanish, kengayish jarayonida koʻrsatilgan. Masalan, asarning asosiy magʻzidagi bosh ziddiyatni olaylik. Avvalo, bu yerda alohida odamlar orasidagi psixologik keskinliklar, munosabatdagi qarama-qarshiliklar, kuchlilarning kuchsizlarga qilgan zulmi, zoʻravonligi, qotillikka tutashgan shafqatsizligi (Qodar va Qamqa voqeasi); shundan kelib chiqqan urugʻ bilan urugʻ orasidagi keskin toʻqnashuvlar — yer talashi, beva ayol talashi, qun (qasos), bosqin, olishuvlar, janglar; bularning umumxalq boshiga solgan kulfati — turli shakldagi ezilishlar: qashshoqlashuv, darbadarlik, qurgʻoqchilik va qirilish, jatoqlarning paydo boʻlishi, qozoq dashtiga rus koʻchmanchilarining kelishi, gʻarib-kambagʻallarning oʻzaro hamjihatligi, ularning ustun tabaqalarga qarshiligi, shu qarshiliklar jarayonida koʻringan beparvolar, ularning jazolanishi, surgun qilinishi, shu orqali asta-sekin eski bilan yangining oʻrtasi ajralib, kurashning yangi tus olishi… Bularning barchasining haqqoniy, adolatli, aniq va rivojlanish jarayonida koʻrsatilishi — chin maʼnodagi realist ijodkorning favqulodda isteʼdod kuchiga, talant qudratiga borib taqaladi. Epopeyadagi biron odam yuqoridagi ziddiyatlar oqimidan chetda qolmaydi. Hammaning feʼl-atvori ana shu murakkab kurash jarayonida shakllanadi. „Abay davridagi qozoq dashtida“, — deydi muallif, — „kuni oʻtib borayotgan, ammo ildizi hali ham teran yotgan eskini men Qunonbay obrazida jamladim. Uning oʻgʻli Abay timsolida esa endigina tugʻilayotgan yangini mujassamladim. Shuning uchun shoir Abayning shakllanishini koʻrsatish orqali men katta ijtimoiy haqiqatni — eski bilan yangining dialektik qarama-qarshiligini, kurash natijasida eskini yangining yengishini ochishim lozim edi“. Bu — nihoyatda qiyin va xavfli qadam. Kurash va ziddiyatni aniq dushman boʻlgan ikki qarama-qarshi tomon emas, balki ota bilan oʻgʻil munosabatiga qurish, bu borada rad etib boʻlmas, juda kuchli psixologik dalillar topilmasa, koʻpchilik ongiga bir qarashda singmaydigan, ishonchsiz narsa boʻlib koʻrinishi mumkin. Realist ijodkorning favqulodda ijodiy qudrati yana bir ajoyib koʻrinish topgan joy — ana shu yer: ota bilan oʻgʻilning oʻzaro murosa bilmas dushmanlarga aylanishi, natijada Abayning otadan butunlay uzilib, alohida yoʻlga chiqishi. Oʻquvchini bunga soʻzsiz ishontirishi — muallifning beqiyos mahorati boʻlsa, shuning natijasida namoyon boʻlgan „Abayning ulugʻligi — oʻz tabaqasining tilagidan koʻp azoblar, iztiroblar, tan va joniga tushgan yaralar orqali butunlay ajralib chiqishida, oʻz zamonidan baland turishidadir“. Bu — epopeyaning gʻoyaviy mazmuni va mavzu asosining qimirlamas mustahkamligi. „Abay yoʻli“ning granitday baquvvat poydevori ana shunday mahorat bilan qoʻyilgan.

Syujet va kompozitsiya ham Avezov ijodkorlik mahoratining namunalarini koʻrsatgan. Toʻrt kitob davomida odam obrazlarini yaratishga xizmat qilmaydigan birorta detal, birorta chiziq — hattoki bitta chiziq ham yoʻq. Hammasi xarakter yaratish va haykaltaroshlik, umumlashtirish va individuallashtirish vazifasini oʻtaydi. Har bir xarakterning yaratilish tarixi bor. Har bir obraz tip darajasigacha koʻtarilgan. Bosh qahramonlar doimo oʻsish, rivojlanish jarayonida koʻrsatiladi. 1-kitob boshida shahardan qishlogʻiga oshiqib kelayotgan bola shogird bilan 4-kitob oxirida yorugʻ dunyodan kuzatilayotgan daholar shoir oʻrtasidagi qirq besh yil nafaqat Abayning inson, fuqaro, shoir sifatida oʻzgarishi, yangilanishi, yangidan tugʻilishi, qayta-qayta oʻzgarishi bilan oʻtadi, balki har bir yirik, asosiy qahramon ham yoki oldinga qarab oʻsadi, yoki orqaga ketadi, yoki balandlaydi, yoki qulflaydi, yoki oʻladi, yoki tiriladi. Statik holda qolgan birorta hodisa yoʻq, hammasi dinamik xarakterga ega. Bu — syujet mukammalligining natijasi.

Kitob qahramonlari

1. Abay — (Ibrohim) Qoʻnanboyev (Qoʻnanboyuli) (1845–1904) — shoir, maʼrifatparvar, yozma qozoq adabiyotining, qozoq adabiy tilining asoschisi, faylasuf, bastakor, tarjimon, siyosiy arbob, liberal bilimli islomga tayanib, rus va yevropa madaniyati bilan yaqinlashish orqali qozoq madaniyatini yangilashni maqsad qilgan islohotchi.
2. Qoʻnanbay — biy, katta sulton, Abayning otasi, yirik arbob. Qunanbay yoshlikdan polvon, nayzaboz boʻlgan, qattiqqoʻl va adolatliligi bilan ajralib turib, otasi Oʻskanbay tarbiyasida el boshqaruviga aralashgan.
3. Zere — (1785 — 1873) — Abayning buvisi. Oʻskanbay biyning katta xotini, Qunanbay hojining onasi. Azon aytib qoʻyilgan ismi — Toʻqbola. Oʻskanbay biy 5 xotinidan 10 bola koʻrgan. Zeredan Quttimuhammad (yoshlikda vafot etgan), Qunanbay, Taybola tugʻilgan. Zereni Irgʻizbay avlodi, barcha qishloq ahli „qari buvi“ deb atagan. Qariganda qulogʻi eshitmay qolgan Zere nevaralariga duo oʻqitib, uchqurtirgan ekan. Abay buvisini sheʼr bilan uchqurgan. Aql­li, ziyrak, mehribon Zere nevaralari ichida Ibrohimni alohida yaxshi koʻrib, uni Abay deb erkalatgan. Ezgu koʻngilli, kattaga gʻamxoʻr, kichikka panoh boʻla bilgan Zere buvi Abay hayotiga, shoirligiga ijobiy taʼsir koʻrsatgan.
4. Uljon — Qunanbayning ikkinchi xotini, Abayning onasi.
5. Birjan sol — mashhur qozoq shoiri, bastakor.
6. Erkejan — Ospanning katta xotini. Eri vafot etgach, amangarlik yoʻli bilan ukasining oʻrnini bosmoqchi boʻlgan qaynogʻasi Taqejanga koʻngli toʻlmaydi, Abayning oʻz shaxsini garovga olishni soʻraydi. Goʻzal, latofatli, xushxulq, ziyrak Erkejan hayotda Abay uchun koʻp yaxshilik qilgan inson. Sokinkin, munosib mehr bilan keyinchalik ular er-xotin boʻlib yashagan.
7. Dilda — Abayning birinchi xotini.
8. Bazarali — Abayning otasi Qunanbay bilan tortishib, bahslashib oʻtgan kishi. Qaumenning oʻgʻli.
9. Shöje — rostgoʻy dostonchi, shoir.
10. Boʻjey — Jigitak urugʻining boshligʻi.
11. To‘jjan — uzoqdan boqib yuriladigan, qoʻl yetmas orzu singari muhabbat tongining timsoli; navi nazokatiga, nazokati naviga uygʻunlashgan nozik dil goʻzal. Toʻjjan pokligi, goʻzalligi, begʻuborligi Abayning goʻzallik idealining yuksak nishoni boʻlib koʻrinadi, u qanchalik intilsa ham qoʻl yetmas ulkan minbar, abadiy soʻnmas ulugʻ sogʻinch, oʻrni toʻlmas armon singari.
12. Quvondiq — shoir qiz.
13. Saltanat — Abayning doʻsti, shoir qiz, Abay Semeyda sudga tortilganda uni garovga olib, yordam qoʻlini choʻzgan.
14. Aygerim — yosh yigitning sevikli, chiroyli yorining ardoqli timsoli…
15. Umitey — yosh qiz, Amirning seviklisi.
16. Kerimbala — yosh qiz, boʻy yetgan, sayilparast, xonanda.
17. Derkembay — kambagʻal jatoqlarning bosh koʻtargan odami, gʻururli,
18. Maken — Abayning kelini, Abdirahmonning rafiqasi, asl ismi Magʻripa.
19. Erbol — Abayning jon doʻsti; ikkovlari orasida umr boʻyi darz tushmagan ajoyib doʻstlik boʻlgan.
20. Tañribergen — Abayning akasi, Qunanbayning katta oʻgʻli, romanda Taqejan deb atalgan.
21. O‘skanbay Irg‘izbayuli — (1773–1850) — Abayning bobosi, Tobiqti urugʻining mashhur bii boʻlgan. Oʻskanbay davri mustaqil Qozoq xonligi va Rossiya imperiyasining mustamlakachilik davrida kechgan.
22. Jumabay — Qunanbayga eʼtiborli va Abayni Ahmad Rizo madrasasidan olib kelgan kishi.
23. Baytas — Abayni madrasadan olib kelgan odam.
24. Maybasar — Qunanbayning toqol onasidan tugʻilgan ukasi.
25. Qaliqa — Jumaning xotini.
26. Tobjan — Izgʻut­ tuyning xotini.
27. Aygʻiz — Qunanbayning toqoli, Abayning ikkinchi onasi.
28. Tontay — Abayning togʻasi.
29. Qamïsbay — Maybasarning ot choptiruvchisi.
30. Baysal — Qunanbayning ishonchli odamlaridan biri.
31. Qarataj — el ishiga aralashadigan Qunanbayning ishonchli odami.
32. Suyindik — Qunanbayning qarindoshi.
33. Jirenshe — Baysalning emakdosh ukasi, Shoqaning oʻgʻli, Abayning doʻsti.
34. Ospan — Abayning kichik ukasi.
35. Taqejan — Abayning akasi.
36. Qodar — yaqini yoʻq, yolgʻiz uyli bir Borsaq.
37. Sogʻit — mullaning uyiga borganda halal bergan shoʻx bola.
38. Soltaboy toʻra — Sïban elidan chiqqan, Qunanbayga Qodar va Qamqa ishini yuziga aytadi.
39. Qamqa — Qodarning kelini, Qutjanning xotini.
40. Qutjan — Qodarning oʻgʻli.
41. Jämpeyis — Qodarning jiyani va birga yashaydi.
42. Bekten kosa — Suyindikning Qodarga yuborgan odami.
43. Yetmish — Jeksenning ukasi.
44. Jeksen — Qodarning atalash qarindoshi.
45. Aytiymbet — Qodar va Qamqa ishining mohiyatini bilishga yordam beradi.
46. Jumagul — Maybasarning ot choptiruvchisi.
47. Baykoʻkshe — Barlasning shogirdi, dostonchi.
48. Barlas — Abayning qishlogʻiga kelgan shoir.
49. Berkim­bay — Zere va Uljon uyining yilqichisi.
50. Jarqun — Zere va Uljon uyining yilqichisi.
51. Tüsip — Dildaning otasi, Jigitakning Boʻjeydan keyingi bosh odami.
52. Kungke — Qunanbayning katta xotini.
53. Tangsholpan — Qunanbayning toqol onasi.
54. Bopay — Qunanbayning qari yangasi.
55. Akberdining onasi
56. Ir­sayning onasi
57. Jortayning onasi
58. Qudayberdi — Qunanbayning Kungkeden tugʻilgan oʻgʻli.
59. Joqip — Qunanbayning toqol onasidan tugʻilgan.
60. Urker — Qunanbayning otasi bilan qarindosh akasi.
61. Mirzatay — Qunanbayning otasi bilan qarindosh akasi.
62. Jortar — Qunanbayning otasi bilan qarindosh akasi.
63. Sugʻir — Bokenchi urugʻidan odam.
64. Asilbek — Suyindikning katta oʻgʻli.
65. Qulunshoq — Qunanbayni qoʻnishiga qarab yoʻqlab keluvchi, Torğay urugʻining boshi, „Besh qasqa“ning otasi.

1. Baydali — Jigitak odami.
2. Urkim­bay — Jigitak odami.
3. Qaumen — Boʻjeyning yaqin kishisi.
4. Qarasha — Boʻjeyning yaqin kishisi.
5. Nadanbay — Qulunshoqning oʻgʻli.
6. Manas — Qulunshoqning nabirasi, Tursunbayning oʻgʻli, Beshqasqalarning biri.
7. Juman — Irgʻizbay odami.
8. Toʻlepberdi — Irgʻizbay odami.
9. Koʻtiboq — Shyngʻista qishlogʻi bor kichik qishloq boshligʻi.
10. Balagʻaz — Qaumennning oʻgʻli.
11. Abilgʻozi — Qarashaning oʻgʻli.
12. Beysembi — Jigitakdan Qunanbayga qarshi chiqqan odam.
13. Abdilda — Jigitakdan Qunanbayga qarshi chiqqan odam.
14. Oralbay — Jigitakdan Qunanbayga qarshi chiqqan odam.
15. Qojaqan — Boʻjey va Baysal qarashidagi yigit.
16. Pusharbay — Boʻjeyning tengdoshi, doʻsti.
17. Kamshat — Aygʻizning qizi, Abayning singlisi.
18. Smagul — Aygʻizdan tugʻilgan, Ospan bilan tengqur bola.
19. Qalel — Aygʻizning katta oʻgʻli.
20. Gʻabithon — askardan qochib kelgan tatar yigit.
21. Qazaġuar — Qarqarolidagi tatar savdogari.
22. Qarabas — Maybasarning ot choptiruvchisi.
23. Alshinbay — Abayning qaynotasi, Dildaning otasi.
24. Tilenshi biy — Alshinbayning otasi.
25. Mayir — Qunanbayning oʻng qoʻli.
26. Qasqa — Mayirning qozoq tarjimoni.
27. Qusbek — sobiq katta sulton.
28. Jamantay — sobiq katta sulton.
29. Xasen mulla — masjid imomi.
30. Balta — Alshinbay yonida yurgan shoir.
31. Adilbek — Suyindikning oʻgʻli.
32. Kojekbay — Jamantayning oʻgʻli.
33. Qanatjan — Suyindikning xotini, Toʻjjaning onasi.
34. Masakbay — yilqichi.
35. Mungsizbay — Beshqasqalarning biri.
36. Tursunbay — Beshqasqalarning biri, Manasning otasi.
37. Sadrbay — Beshqasqalarning biri.
38. Chernov — rus-qozoqlarni Qarqaroliden boshlab olib kelgan amaldor.
39. Ir­say — yigʻinga qatnashuvchi qariya.
40. Baygʻuloq — Toʻgʻaloq ichidagi qudratli kishi.
41. Mirzaxan — Qunanbay Qarqaroliga borganda yoniga ergashtirgan ishonchli odami.
42. Qusbek — Qarqarolining yangi katta sultoni.
43. Tinibek boy — Semeyning yirik savdogari.
44. Mäkish — Qunanbayning qizi, Abayning opasi.
45. Koʻkkoʻz — Alshinbayning chaqqon yigit.
46. Sergey — Mayirning Kereku shahridagi yaqin maʼshuqasi, savdogar.
47. Mishka — Sergeyning chaqqon doʻkondori.
48. Qatsha — Dildani soʻrab borganda Uljon yoniga ergashib borgan ayol.
49. Qadirbay — Boʻjeyning ashesiga kelgan shoir.
50. Qapa — Kerimbalaning kelini, Akimxoʻja xotini.
51. Aqilbay — Abayning Dildadan tugʻilgan oʻgʻli.
52. Kulbadan — Abayning Dildadan tugʻilgan qizi, Abay uni „Sarishayon“ deb atagan.
53. Qarajan — Taqejanning xotini.
54. Abilgʻozi — Qarashaning oʻgʻli.
55. Adilxon — Qarashaning oʻgʻli.
56. Nurɣanim — Qunanbayning toqoli, toʻrtinchi xotini.
57. Qorashash — Asilbekning kelini.
58. Shakärim (Shake) — Qudayberdining oʻgʻli.
59. Shubar — Qudayberdining ikkinchi oʻgʻli.
60. Nurtaza — Qudayberdining uchinchi oʻgʻli.
61. Aqbas — viloyatning yirik advokati.
62. Koʻgʻaday — Qodarning ukasi.
63. Darmen — Koʻgʻadayning oʻgʻli.
64. Oʻndïrbay — Qunanbay bilan Makka­ga boradigan kishi.
65. Darkan — Ospanning doʻsti.
66. Koʻshir — Uljon bilan Qarqarolidan qaytgan odam.
67. Bekey — Abay toʻxtagan uy egasi, Shekeyning ukasi.
68. Naymantay — Bekeyning oʻgʻli.
69. Elaman — Bekey-Shekeyning kuyovi.
70. Magʻjan — Abayning eng yaxshi koʻradigan bolasi (Mäkish).
71. Abdirahmon — Abayning oʻgʻli (Äbish).
72. Bayan — parvarda ayol.
73. Esbike — parvarda ayol.
74. Saqish — Esbikening qizi.
75. Bäshibek — Esbikening eri.
76. Boʻrkïtbay — biya sogʻuvchi.
77. Baymagʻambet — Boʻrkïtbayning yordamchisi.
78. Agʻay — Boʻrkïtbayning oʻgʻli.
79. Baysugʻir — qoʻzilarni boquvchi bola.
80. Baytori — Baysugʻirning otasi.
81. Zïliqä — Uljon yonidagi ayollardan biri.
82. Amir — Abayning ukasi, Qudayberdining oʻgʻli.
83. Balbala — Bazaralining qoʻshnisi, Änetning qizi.
84. Akimxoʻja — Sugʻirning oʻgʻli.
85. Oralbay — Akimxoʻjaning ukasi.
86. Koʻshpesbay — Balbalaning tugʻma qayinisi.
87. Besbesbay — Koʻshpesbayning akasi.
88. Bazar — Topay odami.
89. Dadanbay — Torğay odami.
90. Kuntu — Bokenchining bilimli yigit.
91. Jaboy — Boʻjeyning oʻgʻli.

1. Marqabay — Bokenchi zoʻri.
2. Qundiz — Marqabay yoqtirgan qiz.
3. Kishkene mulla — Abay bolalarini oʻqituvchi.
4. Maqulbay — Taqejanning oʻgʻli.
5. Dändibay — Abayning qadimiy tanishi, Erali qishlogʻi aholisi.
6. Erenay — Abayning qadimiy tanishi, Erali qishlogʻi aholisi.
7. Tentak oʻyaz — saylovga tayyorgarlikka kelgan odam.
8. Losovskiy — maslahatchi.
9. Andreev — Abayning advokat doʻsti.
10. Mixaylov — Rossiya tomonidan Semeyga surgun qilingan kishi, Abayning doʻsti.
11. Sergey — katalaşkada qorovul.
12. Nikolay — katalaşkada qorovul.
13. Xomutov — katalaşkaning nazoratchisi.
14. Aldeke — Saltanatning otasi, savdogar.
15. Koshkin — Abayni tergov qilishda qatnashgan, eng katta sud idorasi, okrug sudi boshligʻining eri.
16. Qaumenov — uezd boshligʻi.
17. Karim — Abay qamoqdan chiqqanidan keyin tunagan uyi.
18. Kiizchi Duys­eke — Saltanatning togʻa tomoni singari yaqin odami.
19. Isqoq — Qizilmola volostining boshligʻi, Abay bilan bir onadan tugʻishgan ukasi, Qudayberdi ergashib, Kunkening qoʻlida ulgʻaygan.
20. Toʻre — mashhur qoʻrachi usta.
21. Turash — Abayning Aygerimdan tugʻilgan oʻgʻli.
22. Kuzmich — Mixaylov kitoblarni yuboradigan odam.
23. Däme­li — Erbolning xotini.
24. Ismagʻul — Erbolning oʻgʻli.
25. Dutbay — Alatay oʻgʻli, Koʻkshe Qaratajning qarindoshi.
26. Amir — Umiteyning sevikli odami, Abayning ukasi.
27. Muhammadjon — Amirning doʻsti, yosh xonanda, shoir, seriy.
28. Kenjexon — Nurɣanimning ukasi.
29. Mirzagʻul — Amirning hamrohi.
30. Bäshey — mergan, Shake bilan birga kelgan yosh yigit.
31. Turganbay — Abaylar bilan ovchilikka chiqqan eng katta burgutchі, sayyod.
32. Adil — Boʻjeyning toqolidan tugʻilgan oʻgʻli.
33. Duysen — Toʻjjan turgan qishloqning mehmon kutuvchi qarindoshi.
34. Mulla — Duysennning yonida yurgan yigit.
35. Nayman — Toʻjjaning qaynotasi.
36. Aqkozi — Toʻjjaning eri.

Boblari

I kitob

1. Qaytganda
2. Qat-qabatda
3. Yoʻlda
4. Shitirmonda
5. Bel-belesta
6. Oʻrda
7. Qiyada

II kitob

1. Toygʻoqda
2. Yaylovda
3. Engishda
4. Oqapda
5. Asuda
6. Tarovda
7. Balandda
8. Epilog

III kitob

1. Abay aka
2. Qasos yoʻlida
3. Qarashigin
4. Afsusda
5. Toʻqnashuvda
6. Qamalda

IV kitob

1. Tun-tunukda
2. Qiz-qiyada
3. Qaponda
4. Qasdlikda
5. Jangda
6. Qirqishda
7. Epilog

Havolalar

• Audiokitob