Kontent qismiga oʻtish

2004-yilgi yozgi Paralimpiya oʻyinlari

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Fayl:2004 Summer Paralympics logo.png
Mezbon shahar Afina, Gretsiya
Shior Buyuk sportchilar. Buyuk natijalar
(yunoncha: Μεγάλοι Αθλητές. Μεγάλες Επιδόσεις.)
Millatlar 136
Atletlar 3,806
Musobaqalar 19 sport turi boʻyicha 517 musobaqa
Ochilish 17-sentyabr 2004
Yopilish 28-sentyabr 2004
Marosimini ochib beruvchi
Prezident Konstantinos Stephanopoulos
Yopib beruvchi
IPC Prezidenti Philip Craven
Cauldron
Georgios Toptsis
Stadion Olimpiya stadioni

2004-yilgi yozgi Paralimpiya oʻyinlari (yunoncha: Θερινοί Παραολυμπιακοί Αγώνες 2004), 12-Yozgi Paralimpiya o‘yinlari, Xalqaro Paralimpiya qo‘mitasi tomonidan boshqarilgan nogironligi boʻlgan sportchilar uchun yirik xalqaro koʻp sport turi boʻyicha musobaqa boʻlib, 2004-yil 17–28-sentyabr kunlari Gretsiyaning poytaxti Afina shahrida oʻtkazildi. Unda 136 mamlakatdan 3,808 nafar sportchi (2,643 erkak va 1,165 ayol) qatnashdi. Ushbu oʻyinlar davomida 304 ta jahon rekordi, shuningdek 448 ta Paralimpiya oʻyinlari rekordi yangilandi, bular 19 ta sport turi boʻyicha qayd etilgan[1]. 8,863 nafar koʻngilli tashkiliy qoʻmitaga yordam bergan[2][3][4].

Afinadagi oʻyinlarda toʻrtta yangi musobaqa qoʻshildi; koʻzi ojizlar uchun 5x5 futbol, kvadlar uchun nogironlar aravachasidagi tennis, shuningdek ayollar oʻrtasida dzyudo va oʻtirib voleybol oʻynash boʻyicha musobaqalar. 2000-yil Sidneydagi mojarodan soʻng, unda ispan aqliy nogironlar basketbol jamoasining bir nechta oʻyinchilari talabga javob bermagani sabab oltin medallari bekor qilingan, ID (aqliy nogironlik) sinfi musobaqalari toʻxtatilgan edi[5][6].

Shuningdek, bu oʻyinlarda eski Paralimpiya ramzi oxirgi marta ishlatilgan. Yangi ramz 2006-yilda joriy etilgan.

Mezbon shahar tanlash jarayoni

Asosiy maqola: 1996-yilgi yozgi Olimpiada uchun nomzodliklar va 2004-yilgi yozgi Olimpiada uchun nomzodliklar

Afina mezbon sifatida 1997-yil 5-sentyabr kuni Shveytsariyaning Lozanna shahrida oʻtkazilgan 106-XOQ sessiyasida tanlangan. Gretsiya poytaxti bundan yetti yil oldin, 1996-yilgi yozgi Olimpiada oʻyinlariga mezbonlik qilish uchun Atlantaga yutqazgan edi. Gianna Angelopoulos-Daskalaki rahbarligida Afina yana bir bor harakat qilib, 2004-yilgi oʻyinlarga mezbonlik qilish huquqini olishga urinadi. Bu safar ularning muvaffaqiyati insoniy qadriyatlar, qadimgi va zamonaviy oʻyinlar tarixiga urgʻu, shuningdek, Gretsiya va Afinaning zamonaviy olimpiya harakatini rivojlantirishdagi roli haqida ilhomlantiruvchi yoʻnalish asosida boʻldi[7]. 1996-yildagi nomzodlik kampaniyasi magʻrur deb baholangan boʻlsa, 2004-yildagi kampaniya kamtar, samimiy, halol va aniq kontseptsiyasi sababli maqtovga sazovor boʻldi[8]. Avvalgi nomzodlik jarayonida shahar infratuzilmasi, havo ifloslanishi, byudjeti va siyosiylashtirish boʻyicha xavotirlar bildirilgan edi[9]. 1991-yilgi Oʻrta yer dengizi oʻyinlari, 1994-yilgi FIVB voleybol bo‘yicha erkaklar Jahon chempionati, 1994-yilgi qilichbozlik bo‘yicha Jahon chempionati va 1997-yilgi yengil atletika bo‘yicha Jahon chempionati kabi yirik tadbirlarni muvaffaqiyatli oʻtkazishi XOQ aʼzolari orasidagi shubhalarni bartaraf etishga yordam berdi[10]. Baʼzi XOQ aʼzolari orasida olimpiya oʻyinlariga asl qadriyatlarni qaytarish istagi ham kuchaygan edi[11].

Paralimpiya uchun yangi qoidalar

Bu yozgi Paralimpiya oʻyinlari mezbon shaharlar oʻyinlarni qabul qilish-yqilmasligini oʻzlari hal qila olgan soʻnggi musobaqa edi. Chunki ularga hali ham ixtiyoriy va ikkinchi darajali tadbir sifatida qaralardi. Xalqaro Olimpiya qoʻmitasi (XOQ) Atlantadagi oʻyinlarda yuzaga kelgan muammolardan soʻng, Xalqaro Paralimpiya qo‘mitasi (XPQ) bilan strategik hamkorlikni boshladi va birinchi marta barcha 11 nomzod shaharlaridan Paralimpiya rejalari haqida soʻraldi. Barcha 11 shahar bu talablarni qabul qildi, ammo faqat uchtasi alohida tashkilot rejasini taklif qildi[12].

Mashʼala estafetasi

Yana qarang: Hephaestus

Olimpiya oʻyinlarida ishlatilgan xuddi oʻsha mashʼala dizayni Paralimpiya oʻyinlarida ham ishlatildi. Mashʼala 2004-yil 9-sentyabrda, Akropol etagidagi Gefest ibodatxonasida, shom payti oʻt yoqish marosimi bilan yoqildi va Afinaning asosiy afsonasini jonlantirish orqali asosiy mash’ala maydoniga yetkazilldi. Birinchi mashʼala koʻtaruvchi – Kostantinos Fykas boʻlib, u Sidneyda 2 ta oltin va Atlantada 1 ta kumush medal yutgan. Estafeta Afina metropoliten hududi boʻylab oʻtdi. Uning yoʻnalishi Olimpiya mashʼalasi yoʻnalishidan farq qilib, zamonaviy Gretsiyani namoyish etishni maqsad qilgan edi. Mash’ala 54 ta munitsipalitetdan oʻtib, 410 km masofani bosib oʻtgan.

680 nafar mashʼala koʻtaruvchi uni oʻzaro almashinib, kuch, izlanish va halol raqobat qadriyatlarini targʻib qildi. Yoʻl Thiseio markazidan boshlandi[13].

Marosimdan soʻng, Paralimpiya mashʼalasi Herodes Atticus teatriga olib borildi. Yoʻnalish Souniondagi Poseydon ibodatxonasi va Brauron hamda Megara va Elefsina kabi klassik davr markazlari orqali oʻtgan boʻlib, mashʼala Sounio va Marafon to‘g‘oni tomon yoʻnalgan ajoyib sohil yoʻlini ham yoritdi. 17-sentyabr kuni Paralimpiya mashʼalasi ochilish marosimida Olimpiya stadioniga yetib keldi[14].

Medallar hisobi

Asosiy maqola: 2004-yilgi Yozgi Paralimpiada oʻyinlari medallar jadvali

Afinadagi oʻyinlar davomida jami 1,567 ta medal topshirildi: 519 ta oltin, 516 ta kumush va 532 ta bronza. Xitoy birinchi marta umumiy va oltin medallar boʻyicha yetakchilik qildi. Quyidagi jadvalda mamlakatlar (bu yerda mamlakat deganda Milliy Paralimpiya qoʻmitasi nazarda tutiladi) oltin medal soniga koʻra tartiblangan.

OʻrinDavlatOltinKumushBronzaUmumiy
1 Xitoy634632141
2 Buyuk Britaniya35302994
3 Kanada28192572
4 Amerika Qoʻshma Shtatlari27223988
5 Avstraliya263936101
6 Ukraina24121955
7 Ispaniya20272471
8 Germaniya19283178
9 Fransiya18263074
10 Yaponiya17172054
Jami (10 davlat)277266285828

Eng koʻp individual medallarni qoʻlga kiritgan sportchilardan biri Yaponiyalik Mayumi Naritasi boʻlib, u suzishda yettita oltin va bitta bronza medalini qoʻlga kiritdi hamda oltita jahon rekordini yangiladi. Shu bilan birga uning umumiy Paralimpiya oltin medallari soni 15 taga yetdi. Kanadalik Chantal Petitclerc nogironlar aravachasida yugurishda beshta oltin medal va uchta jahon rekordi oʻrnatdi. Shvetsiyalik otuvchi Jonas Jacobsson esa toʻrtta oltin medalni qoʻlga kiritdi[15]. Fransiyalik Béatrice Hess suzishda oʻzining 19- va 20-oltin medallarini qoʻlga kiritdi. AQShlik suzuvchi Trischa Zorn esa bitta bronza medalini qoʻlga kiritdi, ammo bu uning umumiy hisobdagi 55-paralimpiya medali edi. Shu tariqa, u tarixdagi eng muvaffaqiyatli Paralimpiya sportchisi boʻlib qolmoqda[16].

Ochilish marosimi

Paralimpiya oʻyinlari ochilish marosimidagi millatlar paradi

2004-yilgi yozgi Paralimpiya oʻyinlarining ochilish marosimi 2004-yil 17-sentyabr kuni kechqurun Afina Olimpiya stadionida boʻlib oʻtdi. Marosim markazidagi asosiy obraz balandligi 26 metr boʻlgan, 195 mingdan ortiq yaproqqa ega zarang daraxti (hayot daraxti sifatida ham xizmat qilgan) boʻlib, u hayot kuchi va ijobiy energiya timsoli boʻlgan. Ushbu daraxt qadimgi va zamonaviy davr oʻrtasidagi vaqt chizigʻi sifatida tasvirlanib, Olimpiya oʻyinlaridagi zaytun daraxti ramzidan farq qildi[17].

Zarang Platonning Fedr dialogida muhim adabiy manzara sifatida koʻrsatilgan va bolalar yorugʻlik moslamalarini yuqoriga koʻtarish orqali Gippokratning kelajak avlodlarga bilim oʻtkazishini ifodalashdi. Bu esa tibbiyotning otasi Gippokratga ishora edi. Keyinchalik, qadimgi yunon falsafasidagi asosiy elementlar – olov, suv, yer va havo – asosida „quyoshga sayohat“ konsepsiyasi bilan sahna koʻrinishi namoyish etildi. Rasmiy qism oʻyinlar elchisi, yunon qoʻshiqchisi Vicky Leandros tomonidan ijro etilgan Ozodlik madhiyasi bilan boshlandi. Allegorik sahnalar, yorugʻlik va musiqa vositasida insoniyatning yutuqlari va qiyinchiliklarga qarshi kurashishi haqidagi hikoya tasvirlandi. Shundan soʻng, millatlar paradi boshlandi va fransuz bastakorlari Yves Stepping va Jean Christophening musiqasi yangradi. Ushbu musiqa Gefest haqidagi yunon afsonasini tasvirladi. U Zevs va Geraning oʻgʻli boʻlib, tugʻilganida kichik boʻlgani uchun Olimpdən uloqtirilgan, ammo Tetis va Evrinome tomonidan saqlanib qolingan va metall quyish sanʼatiga oʻrgatilgan. Qiyinchiliklarga qaramay, Gefest olov va metallurgiya xudosi sifatida yetishgan va uning hikoyasi kurash va hayot kuchiga erishish uchun harakatni ifodalaydi. Paraddan soʻng stadionda mushakbozlik boʻldi. Marosimda 150 nafar mahalliy xodim va 400 nafar koʻngilli qatnashgan. 8 yoshdan 17 yoshgacha boʻlgan bolalar Avstraliya, Fransiya, Ispaniya, Gretsiya va Germaniyadan kelgan. Aktyorlar Afroditi Simiti, Giannis Zouganelis va tarjimon Sofiya Roboli marosimni olib bordilar. Marosim yakunida yunon tenori Mario Frangoulis va Kalli Georgelli maxsus kompozitsiyani ijro etdilar[18].

Nutqlar davomida Xalqaro Paralimpiya qoʻmitasi prezidenti Ser Philip Craven va Tashkiliy qoʻmita rahbari Gianna Angelopoulos-Daskalaki sportchilar va tomoshabinlarga murojaat qilib, shunday dedi: „Olimpiya mashʼalasi sportchilarning yoʻlini yoritadi. Koʻpchilaringiz Afinadan medallar bilan qaytasiz, ammo hammangiz haqiqiy chempion sifatida ketasiz.“ Phil Craven oʻz nutqida Demokritdan iqtibos keltirdi: „Ikki ming yil oldin Demokrit shunday degan: ‘Oʻzingni yengish – eng birinchi va eng yaxshi gʻalabadir.’ Bu barcha sportchilarga toʻgʻri keladi, ammo ayniqsa Paralimpiyachilar uchun juda mosdir.“ Oʻyinlar rasman Gretsiya Prezidenti Konstantinos Stephanopoulos tomonidan ochib berildi. U oʻz nutqini grek tilida eʼlon qildi va unga Prezidentning adjutanti, armiya leytenant polkovnigi Dimitrios Reskos hamrohlik qildi.

„Κηρύσσω την έναρξη των Παραολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας.“ – „Men Afina Paralimpiya o‘yinlarini ochiq deb e’lon qilaman.“

— Konstantinos Stephanopoulos, Gretsiya Prezidenti

Paralimpiya mashʼalasini yunon sportchisi, afsonaviy pioner Georgios Toptsis yoqib berdi. Toptsis 1988 va 1996-yillar oraligʻida uchta medalni (bitta kumush va ikkita bronza) qoʻlga kiritgan[19].

Yopilish marosimi

2004-yilgi Yozgi Paralimpiya o‘yinlarining yopilish marosimi 2004-yil 28-sentyabrda boʻlib oʻtdi. Afinaga yoʻl olayotgan Farkadonalik yetti oʻquvchining avtobus fojiasida halok boʻlishi munosabati bilan anʼanaviy madaniy koʻngil ochar tadbirlar bekor qilingan[20][21].

Afina Olimpiya oʻyinlari Tashkiliy qoʻmitasi [ATHOC] 12-yozgi Afinadagi Paralimpiya oʻyinlari yopilish marosimini asl rejadagi koʻrinishda oʻtkazmaslikka qaror qildi. Marosimning badiiy va koʻngilochar qismi boʻlmaydi. (rasmiy bayonot)[21]

Bayroqlar yarmi pastga tushirildi va bir daqiqalik sukut saqlandi. Ochilish marosimidagi rasmiylikdan farqli ravishda, sportchilar yakuniy marosimda stadionga birgalikda kirdilar. Shundan soʻng rasmiy tartibdagi tadbirlar, jumladan, Pekinga (2008-yilgi yozgi Paralimpiya oʻyinlari mezboni) bayroq topshirish va Xitoy delegatsiyasining madaniy taqdimoti (shu jumladan yangi Paralimpiya „agitos“ emblemasi taqdimoti) boʻlib oʻtdi. Keyin yoshlar qogʻoz chiroqlar bilan stadion markaziga kirib, sportchilarga qoʻshildi va Paralimpiya mashʼalasi oʻchirildi[22].

Taqvim

Quyidagi 2004-yilgi Yozgi Paralimpiya oʻyinlari taqvimida har bir koʻk katak musobaqa boʻlib oʻtgan kunni bildiradi. Sariq kataklar esa shu sport turi boʻyicha medal berilgan final kunlarini koʻrsatadi. Sariq katak ichidagi raqam oʻsha kunda oʻtkazilgan final sonini bildiradi. Har bir katak ichidagi nuqta oʻsha kunda musobaqalar boʻlganligini bildiradi[23].

Quyidagi jadvaldagi ranglar izohi
 ●  Ochilish marosimi      Musobaqalar      Final bosqichlari  ●  Yopilish marosimi
Sport musobaqalari va marosimlar jadvali
Sentyabr Jum
17 		Shan
18 		Yak
19 		Du
20 		Se
21 		Chor
22 		Pay
23 		Jum
24 		Shan
25 		Yak
26 		Du
27 		Se
28 		Oltin
medallar
Marosimlar OM Ym —
Kamondan oʻq otish ● ● ● ● 5 2 7
Atletika 22 21 21 22 18 17 26 24 23 194
Bochcha ● ● ● 4 ● 3 7
Trek velopoygasi 3 4 4 2 3 16
Yoʻl velopoygasi 3 ● 12 15
Ot sporti 2 2 2 2 1 9
5 kishilik futbol ● ● ● ● ● 1 1
7 kishilik futbol ● ● ● ● 1 1
Goalball ● ● ● ● ● ● 2 2
Dzyudo 4 4 5 13
Powerlifting 3 4 2 3 4 2 2 20
Yelkanli qayiqda suzish ● ● ● ● ● 2 2
Oʻq otish 2 2 2 2 2 2 12
Volleybol ● ● ● ● ● ● 2 2
Suzish 19 20 20 19 13 18 18 29 18 166
Stol tennisi ● ● ● 17 ● ● ● ● 11 28
Nogironlar aravachasida basketbol ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● 2 2
Nogironlar aravachasida qilichbozlik 4 2 4 2 2 1 15
Nogironlar aravachasida regbi ● ● ● ● ● 1 1
Nogironlar aravachasida tennis ● ● ● ● 1 3 2 6
Umumiy 0 9 51 59 70 54 41 49 58 64 70 6 517

OAVda yoritilishidagi bahslar

Paralimpiya oʻyinlari 49 ta davlatda taxminan 1,6 milliard tomoshabinga namoyish etilgan boʻlsa-da[24], AQSH telekanallaridan hech biri musobaqalarni jonli yoritmagan[25]. Shu tufayli AQSH tomoshabinlari musobaqalarni deyarli 2 oydan keyin koʻrishga majbur boʻlishgan, boshqa davlatlarda esa jonli efirda namoyish etilgan[26].

Paralimpiya OAV mukofotlari

BBC eng yaxshi translyatsiya qiluvchi sifatida mukofotlangan[27].

Sport turlari

2004-yilgi Paralimpiya oʻyinlarida Shvetsiya erkaklar goalball jamoasi; ular kumush medal yutgan

2000-yilgi Paralimpiya oʻyinlaridagi mojarodan soʻng, unda Ispaniya aqliy nogironlik boʻyicha basketbol jamoasi oltin medalidan mosuvo boʻlgan (sababi, bir nechta oʻyinchilar talablarga javob bermagan), aqliy nogironlar uchun musobaqalar toʻxtatilgan. XPQ 2001-yil dekabrda boʻlib oʻtgan umumiy yigʻilishida aqliy nogironlar uchun musobaqalarni bekor qilish va boshqa sport turlaridagi klassifikatsiyalarni oʻzgartirish boʻyicha qaror qabul qildi. Bundan tashqari, dzyudo va oʻtirib oʻynaladigan voleybol kabi sport turlarida ayollar uchun musobaqalar kengaytirildi (turib oʻynaladigan voleybol oʻrniga oʻtirib oʻynaladigan varianti qoʻyildi). Shuningdek, nogironlar aravachasida tennis boʻyicha yangi ochiq turnir (quad uchun yakkalik va juftlik) qoʻshildi. Dasturga yangi jamoaviy musobaqa – koʻzi ojizlar uchun 5 kishili futbol ham qoʻshildi.

Umumiy hisobda Sidney oʻyinlariga nisbatan 43 ta kam musobaqa oʻtkazilgan. Shunga qaramay, 16 ta yangi musobaqa oʻtkazilgan va 5 tasi yangilari bilan almashtirilgan. Natijada, Sidney bilan solishtirganda finallar soni 32 taga kam boʻlib, jami 519 ta final oʻyini boʻlib oʻtgan[5][6].

Arenalar

Umumiy hisobda 15 ta arena 2004-yilgi Yozgi Olimpiadada ishlatilgan. Olimpiya oʻyinlaridan farqli ravishda, suzish musobaqalari Afina Olimpiya suv sporti markazi yopiq basseynida boʻlib oʻtdi[28].

Afina Olimpiya sport majmuasi (OAKA)

Hellinikon Olimpiya majmuasi (HOK)

Faliro sohil zonasi Olimpiya majmuasi

Markopolo

Yakka arenalar

Ishtirokchi mamlakatlar

Afina-2004 Paralimpiadasida 135 ta Milliy Paralimpiya qoʻmitasidan sportchilari qatnashgan[29]. 12 ta Milliy Paralimpiya qoʻmitasi ilk bor ishtirok etgan: Bangladesh, Botsvana, Kabo-Verde, Markaziy Afrika Respublikasi, Gana, Gvineya, Nepal, Nikaragua, Niger, Surinam, Tojikiston va Oʻzbekiston shular jumlasidandir. Sidney-2000 oʻyinlarida qatnashgan beshta mamlakat (Laos, Madagaskar, Mali, Papua-Yangi Gvineya va Vanuatu) Afina oʻyinlarida ishtirok etmadi. Mustaqil yoki neytral sportchilar guruhi boʻlmadi.

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ „Sydney 2000“. International Paralympic Committee. Qaraldi: 2017-yil 11-oktyabr.
  2. ↑ „Athens 2004 Paralympics - Ceremonies, Medals, Torch Relay“. www.paralympic.org. Qaraldi: 2015-yil 26-oktyabr.
  3. ↑ „Athens 2004“. Qaraldi: 2017-yil 10-oktyabr.
  4. ↑ Sport, ARCHIVE „Athens 2004 Paralympics - ISB/AOB Broadcast Opening Sequence (HD Re-Upload)“. YouTube. Qaraldi: 2025-yil 12-mart.
  5. ↑ 5,0 5,1 „Intellectual disability ban ends“. BBC Sport (2009-yil 21-noyabr). Qaraldi: 2012-yil 23-avgust.
  6. ↑ 6,0 6,1 „Paralympics set to alter entry policy“. BBC News (2008-yil 13-sentyabr). Qaraldi: 2012-yil 13-avgust.
  7. ↑ Weisman, Steven R.. „Atlanta Selected Over Athens for 1996 Olympics“. The New York Times (1990-yil 19-sentyabr). Qaraldi: 2008-yil 23-sentyabr.
  8. ↑ Rowbottom, Mike. „Athens wins 2004 Olympics“. The Independent (1997-yil 6-sentyabr). 2022-yil 1-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 25-may.
  9. ↑ Longman, Jere. „Athens Wins a Vote for Tradition, and the 2004 Olympics“ (1997-yil 6-sentyabr). Qaraldi: 2010-yil 25-may.
  10. ↑ Longman, Jere. „Athens Pins Olympic Bid to World Meet“. The New York Times (1997-yil 3-avgust). Qaraldi: 2008-yil 23-sentyabr.
  11. ↑ Anderson, Dave. „Athens Can Thank Atlanta for 2004 Games“ (1997-yil 7-sentyabr). Qaraldi: 2010-yil 25-may.
  12. ↑ „Atlanta 1996 Paralympic Summer Games“. Stoke Mandeville Paralympic Heritage (2019). Qaraldi: 2022-yil 23-may.
  13. ↑ „Ancient Greece Was Tech-obsessed, and They Have a Lot to Tell Us: A Long-read Q&A with Adrienne Mayor“. American Enterprise Institute (2019-yil 5-sentyabr). Qaraldi: 2025-yil 6-yanvar.
  14. ↑ „The Experience“. Athens 2004 Olympic and Paralympics Organizing Committee (2004). 2004-yil 9-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 6-yanvar.
  15. ↑ „Athens 2004 – General Information“. International Paralympic Committee (2008). Qaraldi: 2011-yil 12-iyul.
  16. ↑ „Times Square Honors Athletes“, Xalqaro Paralimpiya qoʻmitasi, 2005-yil 5-yanvar
  17. ↑ „Athens 2004 Paralympic Games opens“. Xinhua. Qaraldi: 2025-yil 7-yanvar.
  18. ↑ „Paralympic Games Schedule - Results“. Athens 2004 Official Website. 2004-yil 15-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 13-iyul.
  19. ↑ „Athens 2004 Paralympic Games Opening Ceremony“. International Paralympic Committee. Qaraldi: 2025-yil 7-yanvar.
  20. ↑ Jones, Sam „Seven children die in Paralympics bus crash“. The Guardian (2004-yil 28-sentyabr). Qaraldi: 2012-yil 13-yanvar.
  21. ↑ 21,0 21,1 „Games finale cut after bus deaths“. BBC News (2004-yil 27-sentyabr). Qaraldi: 2012-yil 13-yanvar.
  22. ↑ „Games finale cut after bus deaths“ (en-GB) (2004-yil 27-sentyabr). Qaraldi: 2024-yil 30-avgust.
  23. ↑ „Paralympic Games Schedule - Results“. Afina 2004 rasmiy veb-sayti. 19-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 13 iyul 2023.
  24. ↑ „Xalqaro Paralimpiya Qoʻmitasi yillik hisobot 2004“ (Wayback Machine saytida 2011-09-02 sanasida arxivlangan), IPC
  25. ↑ „Atena Paralimpiya oʻyinlari haqida“, BBC News Online, 2004-09-24
  26. ↑ „AQSH telekanallarida Paralimpiya oʻyinlari – noyabr oyidan boshlanadi…“, paralympics.com, 2004-09-20
  27. ↑ „BBC Paralimpiya eng yuqori mukofotini oldi“. BBC (22 noyabr 2005).
  28. ↑ „The Experience“. Afina 2004 Olimpiya va Paralimpiya tashkiliy qo‘mitasi (2004). 2006-yil 18-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 25-oktyabr.
  29. ↑ „Afina 2004 Paralimpiadasi“. Xalqaro Paralimpiya qo‘mitasi. Qaraldi: 2019-yil 15-fevral. 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=2004-yilgi_yozgi_Paralimpiya_oʻyinlari&oldid=1226361" dan olindi