Kontent qismiga oʻtish

1999-yil Izmit zilzilasi (Turkiya)

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
1999-yil Izmit zilzilasi

Izmit shahridagi qulagan binolar
Sana va vaqti 17-avgust 1999-yil
Mahalliy vaqt 03:01
Davomiyligi 37 soniya
Miqdori 7.6 (Mw), 7.8 (Ms)
Merkalli shkalasi X (ekstremal)
Chuqurligi 15 km
Episentr Izmit, Turkiya
Yoriq Shimoliy Anadolu yoriq chizig‘i
Taʼsir doirasidagi davlatlar (hududlar) Turkiya
Umumiy zarar 12–20 milliard AQSh dollari
Sunami 2.52 m
Talofatlar 43,953–48,901 jarohatlangan
Iqtisodiy yoʻqotishlar 23–38.4 milliard AQSh dollari (2025-yil qiymatida)
Aftershoklar mavjud
Qurbonlar 17,127–18,373 halok bo‘lgan, 5,840 bedarak yo‘qolgan
Manbalar [1]

Moment magnitudasi 7.6 bo‘lgan zilzila 1999-yil 17-avgust kuni Turkiyaning Kocaeliviloyatida sodir bo‘ldi. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, zilzila natijasida kamida 18,373 kishi halok bo‘lgan, 48,901 kishi jarohatlangan va 5,840 kishi bedarak yo‘qolgan[1]. Kamida 155 ta o‘lim holati sunami bilan bog‘liq bo‘lgan[2]. Turli manbalarga, jumladan Jahon bankiga ko‘ra, umumiy zarar 12 milliarddan 20 milliard AQSh dollarigacha baholangan (1999-yil narxlarida)[1]. Zilzila epitsentrga yaqin joylashgan shimoli-g‘arbiy Izmit shahri nomi bilan atalgan. U mahalliy vaqt bilan soat 03:01 da (00:01 UTC) taxminan 15 km (9.3 mi) chuqurlikda sodir bo‘lgan. Eng yuqori Merkalli intensivligi X (ekstremal) darajaga yetgan. Zilzila 37 soniya davom etib, katta seysmik talafotlarga sabab bo‘lgan va zamonaviy Turkiya tarixidagi eng halokatli tabiiy ofatlardan biri sifatida esda qolgan.

1999-yilgi zilzila Shimoliy Anadolu yoriq chizig‘i bo‘ylab sodir bo‘lgan seysmik ketma-ketlikning bir qismi bo‘lib, u 60 yil davomida sharqdan g‘arbga qarab siljigan yirik zilzilalarni keltirib chiqargan va 1939-yildan boshlangan[3]. Ushbu zilzila jabrlanganlarga yordam ko‘rsatish maqsadida joriy etilgan zilzila solig‘i tizimini yaratishga turtki bo‘ldi[4], shuningdek majburiy zilzila sug‘urtasini ta’minlash uchun Milliy ofatlar sug‘urtasi muassasasi tashkil etilishiga sabab bo‘ldi.

Tektonik sharoit

Zilzila sodir bo‘lgan Shimoliy Anadolu yoriq zonasi (NAFZ) uzunligi 1,200 km (750 mi) bo‘lgan o‘ng yo‘nalishli sirpanma yoriq (strike-slip) zonasi hisoblanadi. U Saros qo‘ltig‘idan Karlıovagacha cho‘zilgan. Bu yoriq taxminan 13–11 million yil avval Anadoluning sharqiy qismida shakllangan va keyinchalik g‘arbga qarab rivojlangan. Yoriq tizimi Marmara dengizi hududida taxminan 200 ming yil avval to‘liq shakllangan, garchi keng hududda siljish bilan bog‘liq harakatlar allaqachon kechki Miosen davrida boshlangan bo‘lsa-da[5].

Yoriq zonasi seysmik jihatdan faol bo‘lib, murakkab geomorfologik tuzilishga ega. Bu hudud moment magnituda shkalasi bo‘yicha 8.0 gacha bo‘lgan zilzilalarni yuzaga keltirgan. XVII asrdan boshlab u tsiklik xatti-harakatni ko‘rsatib kelmoqda — ya’ni yirik zilzilalar sikllari sharqda boshlanib, g‘arbga tomon siljib boradi. Oldingi davrlar bo‘yicha ma’lumotlar kamroq bo‘lsa-da, faol seysmiklik mavjud bo‘lgan deb hisoblanadi. XX asr zilzilalari tahlili shuni ko‘rsatadiki, zilzilalar uzilgan segmentlarning g‘arbiy uchlarida kuchlanishni to‘plab, yirik zilzilalarning g‘arbga ko‘chishini ta’minlaydi. Izmit va 1999-yil 12-noyabr voqealari yoriqning Marmara segmentida kuchlanishni yanada oshirgan. Ushbu segmentda 2005–2055-yillar oralig‘ida 7.6 magnitudagacha bo‘lgan zilzila yuz berish ehtimoli 50 foiz deb baholangan[5].

Hozirgi vaqtda Marmara dengizi hududida tog‘ jinslarining kuchlanish ta’sirida deformatsiyasi assimetrik xarakterga ega. Bu hududning mintaqaviy geologik tuzilishi bilan bog‘liq bo‘lib, NAFZning katta qismi uchun xos holat deb qaraladi[5].

Zilzila

<mapframe>: Title "1999 İzmit earthquake.map" is not a valid map data page
Zilzila natijasida yuzaga kelgan uzilishning interferogramma tasviri

1999-yil 17-avgustdagi zilzila Shimoliy Anadolu yoriği (NAFZ) bo‘ylab g‘arbga siljib boruvchi seysmik ketma-ketlikdagi yettinchi zilzila bo‘ldi. Ushbu zilzila ketma-ketligi 1939-yilda boshlanib, yoriq zonasi bo‘ylab 1000 km ga yaqin hududda uzilishlarni keltirib chiqargan va gorizontal siljishlar 7.5 m (25 ft) gacha yetgan[6].

Istanbulning Avjilar tumanidagi Ambarli stansiyasida qayd etilgan maksimal yer tebranishi (PGA) grafigi

Kuzatilgan maksimal yer tebranishi 0.45 g ni tashkil etdi. Turli manbalarga ko‘ra, zilzila 35–45 soniya davom etgan.

Eng ko‘p zarar ko‘rgan eng yaqin shaharlar — İzmit, Gölcük, Yalova va Adapazarı bo‘lib, ularning barchasi Marmara dengizining sharqiy qismi, İzmit qo‘ltig‘i hududida joylashgan.

Zilzila Istanbulda ham katta talofat keltirib chiqardi, ayniqsa shaharning g‘arbiy qismida joylashgan Avjilar tumanida, episentrdan taxminan 70 km (43 mi) uzoqlikda bo‘lishiga qaramay, bu yerda 1000 ga yaqin odam halok bo‘ldi.

Zilzila yuzasida to‘rtta segmentdan iborat uzilish hosil bo‘ldi:

Bu segmentlarning umumiy uzunligi 125 km dan ortiqni tashkil etdi. Ularning har biri 1–4 km (0.62–2.49 mi) kenglikdagi pull-apart stepover zonalari bilan ajralgan.

Eng katta siljish Sapanca–Akyazı segmentida qayd etilgan bo‘lib, bu yerda yo‘l va daraxt qatori 5.2 m (17 ft) ga siljigan. Bu joylarda yoriq deyarli vertikal bo‘lib, sof gorizontal (strike-slip) harakat kuzatilgan.

Ko‘pchilik kuchli aftershoklar (M>4) quyidagi hududlarda kuzatilgan:

Değirmendere shahrida (Gölcük g‘arbida joylashgan kichik sohil shahri) yoriq allyuvial yelpig‘ich chetini kesib o‘tgan. Natijada uzunligi 300 m (980 ft), kengligi 100 m (330 ft) bo‘lgan yer cho‘kishi yuzaga kelgan. Shahar markazining bir qismi, jumladan mehmonxona va bir nechta do‘kon hamda restoranlar suv ostida qolgan.

Gölcük sharqida joylashgan boshqa delta hududida esa yoriq 2 metr balandlikdagi normal yoriq qiyaligini hosil qilgan[6].

Hudud bo‘ylab joylashgan 7 ta keng polosali stansiya va boshqa qisqa davrli seysmometrlar ma’lumotlari asosida asosiy zarba va kuchli aftershoklarning fokal mexanizm (moment tensori) hisoblab chiqildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, zilzilalar asosan segmentlarga bo‘lingan bo‘lib:

  • g‘arb-sharq yo‘nalishidagi yoriqlarda strike-slip harakat
  • segmentlar orasida esa normal yoriqlar

kuzatilgan. Bu esa zilzilaning asosiy xususiyati o‘ng tomonlama (dextral) strike-slip ekanini tasdiqlaydi[7].

P to‘lqin va S to‘lqinlarning seysmometrlarda qayd etilgan vaqtiga asoslanib, uzilish episentrdan sharqqa tomon S-to‘lqin tezligidan ham yuqori tezlikda tarqalganligi aniqlangan. Bu hodisa supershear zilzila deb ataladi[8].

Taʼsir

Zilzila oqibatlari

Asosiy maqola: Zilzila muhandisligi
Turkiya viloyatlari bo‘yicha qurbonlar[9]
Viloyat O‘limlar Jarohatlar
Bolu 264 1,163
Bursa 263 333
Eskişehir 86 83
Istanbul 978 3,547
Kocaeli 8,644 9,211
Sakarya 2,627 5,084
Tekirdağ 0 35
Yalova 2,501 4,472
Zonguldak 3 26
USGS ShakeMap — hodisa intensivligini ko‘rsatadi

Zilzila o‘n viloyatda o‘lim va bino qulashlari bilan katta talafot keltirdi[9]. 1999-yil 19-oktyabrda e’lon qilingan rasmiy ma’lumotga ko‘ra, 17 127 kishi halok bo‘lgan va 43 953 kishi jarohatlangan, biroq boshqa manbalarda haqiqiy son 45 000 ga yaqin bo‘lishi mumkinligi aytiladi[10][11].

1999-yil sentabr hisobotlariga ko‘ra 127 251 bino turli darajada zarar ko‘rgan, kamida 60 434 bino esa qulagan[9]. Amerika Qizil Xochi (2003) hisobotiga ko‘ra 320 000 uy va korxona vayron bo‘lgan[12].

250 000 dan ortiq odam uysiz qoldi[13]. Istanbul-Anqara avtomagistralining 60 km qismi, 500 km elektr kabeli va 3 000 dan ortiq elektr ustunlari zarar ko‘rdi.

İzmit shahrida 9 500 dan ortiq odam halok bo‘ldi[14].

Gölcükda 4 556 kishi halok bo‘ldi, 5 064 kishi jarohatlandi, 500 dan ortiq bino qulab tushdi[9]. Shaharning 80% gacha qismi zarar ko‘rdi[12].

Yalovada 2 501 kishi halok bo‘ldi, 10 134 bino qulab tushdi. Buning asosiy sababi suyuqlanish (liquefaction) edi[15].

Istanbulda 978 kishi halok bo‘ldi, 3 547 kishi jarohat oldi[11]. Eng katta zarar Avcılar tumanida kuzatildi.

Eskişehirda 86 o‘lim, Bursa shahrida 263 o‘lim qayd etildi. Sakaryada 2 627 kishi halok bo‘ldi.

Gölcükda qulagan binolar

Qurilish kompaniyalari arzon materiallardan foydalangani uchun qattiq tanqid qilindi. Hukumat esa zilzilaga chidamli qurilish me’yorlarini yetarlicha nazorat qilmaganlikda ayblandi[16].

To‘g‘ridan-to‘g‘ri zarar 6,5 milliard AQSh dollari, umumiy iqtisodiy zarar esa 20 milliard dollardan oshgani baholanadi.

Turkiya parlamenti hisobotiga ko‘ra 18 373 o‘lim, 48 901 jarohat, 96 796 uy va 15 939 korxona jiddiy zarar ko‘rgan[17].

Shuningdek, Trans-Evropa avtomagistralida 20 ta viyaduk, 5 ta tunnel va ko‘plab ko‘priklar zarar ko‘rdi.

Neftni qayta ishlash zavodida yong‘in

Yong‘in sodir bo‘lgan Tüpraş neftni qayta ishlash zavodi

Zilzila Tüpraş neftni qayta ishlash zavodida yong‘in kelib chiqishiga sabab bo‘ldi. Yong‘in davlatga qarashli tank xo‘jaligida boshlandi va saqlash tankidan to‘kilgan nafta yonishi natijasida yuzaga keldi. Suv quvurlarining shikastlanishi va zilzila oqibatidagi vayronalar yong‘inni o‘chirish ishlarini deyarli samarasiz qildi. Yong‘inni o‘chirish uchun samolyotlar ko‘pik (foam) tashlashga jalb qilindi, biroq yong‘in bir necha kun davomida kengaydi.

Zavod atrofida 5 km (3.1 mi) radiusdagi hudud evakuatsiya qilindi. Yong‘in besh kundan keyin nazoratga olindi, bu vaqt ichida kamida 17 ta rezervuar va katta miqdordagi quvur tizimi zarar ko‘rdi[18].

Zavoddan 2–3 mi (3.2–4.8 km) masofadagi aholi ham evakuatsiya qilindi, hatto ayrim hududlarda qutqaruv ishlari davom etayotgan bo‘lsa ham[19].

Sunami

Kamida 155 o‘lim sunami bilan bog‘liq deb qayd etilgan[2].

İzmit ko‘rfazida sunami bo‘yicha ko‘plab dala tadqiqotlari o‘tkazildi. Ko‘rfazning shimoliy qirg‘oqlarida (Hereke va Tüpraş zavodi oralig‘ida) sunami “yetakchi depressiya to‘lqini” sifatida qayd etilgan. To‘lqin balandligi 1.5–2.6 m (4 ft 11 in–8 ft 6 in) oralig‘ida bo‘lgan. Birinchi to‘lqinlar zilziladan bir necha daqiqa o‘tib yetib kelgan va taxminan bir daqiqalik davrga ega bo‘lgan.

Eng katta zarar ko‘rgan hududlar: Şirinyalı, Kirazlıyalı, Yarımca, Körfez va neft zavodi atrofidir. Sunami binolarga midiya va dengiz chiqindilarini olib kirgan, eshik va derazalarni shikastlagan. Körfez hududida ba’zi joylarda suv toshqini 35 m (115 ft) gacha yetgan.

Hereke va Körfez hududlarida binolar devorlarida suv izlari qayd etilgan. Değirmendere hududida qirg‘oq bo‘ylab kuchli cho‘kish yuz bergan va parkning bir qismi suv ostida qolgan. Bu hududda dengiz qisqa vaqtda 150 m (490 ft) ga chekingan, keyin esa suv qaytib kelib 35 m (115 ft) gacha ichkariga kirgan.

Sunami yaqin atrofdagi harbiy dengiz bazasiga ham zarar yetkazgan[20].

Aftershoklar (zilziladan keyingi silkinishlar)

{{w}}5.2 magnitudali aftershok 31-avgust kuni İzmit yaqinida sodir bo‘ldi. Natijada yana 1 kishi halok bo‘ldi va 166 kishi jarohat oldi, silkinishlar Istanbulgacha sezildi[21].

13-sentabr kuni yana {{w}}5.9 magnitudali aftershok sodir bo‘lib, 7 kishi halok bo‘ldi va 422 kishi jarohatlandi[22].

29-sentabr kuni {{w}}5.2 magnitudali yana bir aftershok yuz berdi va Istanbulda 1 kishi halok bo‘ldi[23].

7-noyabr kuni {{w}}5.0 aftershok Sakarya viloyatida 1 kishining o‘limiga sabab bo‘ldi[24].

11-noyabr kuni o‘sha hududda sodir bo‘lgan {{w}}5.7 magnitudali silkinish 2 kishining o‘limiga va 171 kishining jarohatlanishiga olib keldi[25].

23-avgust 2000-yilda {{w}}5.3 zilzila Sakaryada 22 kishini jarohatladi[26].

26-avgust 2001-yilda yana {{w}}5.0 aftershok sodir bo‘lib, Bolu viloyatida 2 kishi jarohat oldi[27].

Viloyatlar bo‘yicha zarar statistikasi[9]
Viloyat To‘liq vayron bo‘lgan O‘rtacha zarar ko‘rgan Yengil zarar ko‘rgan
Bolu 3,226 4,782 3,233
Bursa 32 109 431
Eskişehir 70 32 204
Istanbul 3,614 12,370 10,630
Kocaeli 23,254 21,316 21,481
Sakarya 20,104 11,381 17,953
Yalova 10,134 8,870 14,470
Jami: 60,434 58,860 68,391

Javob chorasi (Response)

Kelajakdagi favqulodda holatlarga tayyorgarlik ko‘rish maqsadida tashkil etilgan FAVQ (Favqulodda vaziyatlar boshqarmasi)
Asosiy maqola: Gretsiya–Turkiya zilzila diplomatiyasi

Zilziladan keyin omon qolganlarni qutqarish, jarohatlanganlarga yordam ko‘rsatish va uysiz qolgan aholini qo‘llab-quvvatlash uchun keng ko‘lamli xalqaro yordam tashkil etildi. Qutqaruv guruhlari falokatdan 24–48 soat ichida yuborildi, yordam esa nodavlat tashkilotlar (NGO), Turk Qizil Yarim Oy jamiyati va mahalliy qutqaruv tashkilotlari orqali taqsimlandi.

Janubiy Koreya ko‘ngillilari va mahalliy aholi qutqaruv ishlarida

Quyidagi jadval zarar ko‘rgan hududlarda mamlakatlar bo‘yicha qutqaruv guruhlari taqsimotini ko‘rsatadi:

Joylashuv Xorijiy qutqaruv guruhlari
Gölcük, Kocaeli Vengriya, Isroil, Fransiya, Janubiy Koreya, Belgiya, Rossiya
Yalova Germaniya, Vengriya, Isroil, Polsha,[28] Buyuk Britaniya, Fransiya, Yaponiya, Avstriya, Ruminiya, Janubiy Koreya
Avcılar, Istanbul Gretsiya, Germaniya
İzmit, Kocaeli Rossiya, Vengriya, Fransiya, Germaniya, Avstriya, Shveysariya, AQSh, Islandiya, Janubiy Koreya, Ukraina
Sakarya Bolgariya, Misr, Germaniya, Ispaniya
Düzce Polsha,[28] Buyuk Britaniya
Bayrampaşa, Istanbul Italiya
Kartal, Istanbul Ozarbayjon

1999-yil 19-avgust holatiga ko‘ra qutqaruv ishlari. Manba: USAID[29]

Qutqaruv iti ish jarayonida

Umuman olganda, 21 mamlakat (Germaniya, Fransiya, Buyuk Britaniya, AQSh, Isroil, Gretsiya, Yaponiya, Avstriya, Shveysariya, Vengriya, Rossiya, Janubiy Koreya, Belgiya, Polsha, Ruminiya, Bolgariya, Misr, Ispaniya, Italiya, Ozarbayjon va Islandiya) qutqaruv ishlarida ishtirok etdi[30].

Gretsiya birinchi bo‘lib yordam va qo‘llab-quvvatlashni taklif qildi. Zilziladan bir necha soat o‘tib Gretsiya Tashqi ishlar vazirligi Turkiya bilan aloqa o‘rnatdi va maxsus vakillar yubordi. Shuningdek, Gretsiya 24 kishilik qutqaruv guruhi, 2 ta qutqaruv iti va Tüpraş neft zavodidagi yong‘inni o‘chirish uchun samolyotlar yubordi[31].

Buyuk Britaniyadan BP tomonidan Oil Spill Response Limited yuborildi va Tüpraş zavodida dengizga oqib ketayotgan neftni nazorat ostiga oldi[32].

Buyuk Britaniya Turkiya Qizil Yarim Oy jamiyatiga 50 000 funt sterling ajratdi, Xalqaro Qizil Xoch esa 4,5 million funt yordam va’da qildi. Tibbiy buyumlar, adyollar va oziq-ovqat Stansted aeroportidan yuborildi.

AQSh prezidenti Bill Klinton Istanbul va İzmitga tashrif buyurib, vayronalarni ko‘zdan kechirdi va jabrlanganlar bilan uchrashdi[33].

AQSh harbiylari, jumladan 26-dengiz ekspeditsiya bo‘linmasi “Operation Avid Response” doirasida insonparvarlik yordamlarini amalga oshirdi[34].

Kelajakdagi xavf

2002-yildan boshlab Marmara dengizining sharqiy qismida seysmik faollik oshgani va Istanbulning janubiy qirg‘og‘i yaqinidagi Shimoliy Anadolu yoriqlari tizimining Knyaz orollari segmentida zilzilalar deyarli kuzatilmayotgani aniqlangan. Bu holat Marmara dengizi ostidagi taxminan 150 km (93 mi) uzunlikdagi suv osti seysmik “bo‘sh zona” kelajakda yana yirik zilzila yuz berishiga sabab bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Ushbu ehtimollar Turkiyaning shimoli-g‘arbida joylashgan Shimoliy Anadolu yoriqlar zonasidagi yirik yoriq uzilishlarining segmentatsiyasi nuqtai nazaridan juda muhimdir. Istanbul metropoliten hududiga yaqin segmentlarning faollashishi ehtimoli mavjud bo‘lgani sababli, Knyaz orollari “bo‘sh zonasi” Istanbul uchun yuqori seysmik xavf tug‘diruvchi hudud sifatida baholanadi[35].

Shimoliy Anadolu yoriqlar zonasi va ayniqsa Istanbul hududi bo‘yicha uzoq muddatli zilzila katalogi mavjud bo‘lsa-da, bu hududdagi seysmik jarayonlarni to‘liq tushunish hali ham yetarli emas. Istanbul metropoliteni yaqinidagi seysmik “bo‘sh zona” kuzatuvi Knyaz orollari janubida, yoriq chizig‘i yaqinida zich seysmologik stansiyalar va kichik tarmoqlar o‘rnatilishi orqali amalga oshirildi. Bu monitoring tizimi 1999-yil İzmit zilzilasining g‘arbiy qismida va Istanbul markazidan janubi-sharqda joylashgan Knyaz orollari segmentini aniqroq kuzatish imkonini berdi. Natijada kelajakdagi zilzilalarda ehtimoliy uzilish nuqtalari aniqlanmoqda. Shuningdek, Marmara seysmik bo‘sh zonasida “zanjirli” (kaskad) uzilish holatida maksimal zilzila magnitudasini ham cheklashi mumkin. Shu ma’lumotlar asosida Istanbul va uning atrofida erta ogohlantirish tizimini joriy etish foydali bo‘lishi mumkin. Knyaz orollari segmentining seysmik bo‘lmagan qismi kelajakdagi katta zilzila uchun yuqori siljish (slip) to‘planadigan hudud sifatida qaraladi. Yoriqning xususiyatlarini o‘rganish Istanbulga yetib keladigan seysmik to‘lqinlar yo‘nalishi va kuchini (directivity) aniqlash uchun ham muhimdir. Turli ssenariylar asosida Istanbulga ta’sirni modellashtirish seysmik xavfni yanada aniq baholashga yordam bermoqda. Hozirda Marmara dengizida yer osti (burg‘u quduqlari asosidagi) seysmograf tarmog‘ini o‘rnatish ishlari davom etmoqda[35].

Turkiyaning eng yirik shahri bo‘lgan Istanbul Shimoliy Anadolu yoriqlar tizimining segmentlariga juda yaqin joylashgan bo‘lib, bu uni minglab qurbonlar va katta miqdordagi zarar keltirishi mumkin bo‘lgan zilzila falokati uchun yuqori xavf zonasiga aylantiradi. 1999-yilgi zilziladan so‘ng, hukumat tomonidan bu xavflarni kamaytirish zarurati paydo bo‘ldi. Jahon banki kabi tashkilotlar ko‘magida yuzlab binolar mustahkamlandi va qayta qurildi, minglab aholi esa favqulodda vaziyatlarga tayyorgarlik bo‘yicha o‘qitildi[36].

Galereya

  • Gölcükdagi Kavaklı plyajining suv bosishi
    Gölcükdagi Kavaklı plyajining suv bosishi
  • Kichik to‘lqin ko‘tarilishiga sabab bo‘lgan tsunami to‘lqini
    Kichik to‘lqin ko‘tarilishiga sabab bo‘lgan tsunami to‘lqini
  • Zilzila natijasida hosil bo‘lgan yoriq pog‘onasi
    Zilzila natijasida hosil bo‘lgan yoriq pog‘onasi
  • Sakaryadagi yer yuzasi yorilishi
    Sakaryadagi yer yuzasi yorilishi
  • Qulagan bino
    Qulagan bino
  • Ko‘cha bo‘ylab vayron bo‘lgan binolar
    Ko‘cha bo‘ylab vayron bo‘lgan binolar
  • Sinf xonasi ostidan yoriq o‘tib ketgan holat
    Sinf xonasi ostidan yoriq o‘tib ketgan holat

Shuningdek qarang

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 „17 Ağustos Depremi“. BBC. Manba xatosi: Invalid <ref> tag; name "BBC" defined multiple times with different content
  2. ↑ 2,0 2,1 „Significant Earthquake Database“. NOAA.
  3. ↑ „The North Anatolian Fault“. Lamont–Doherty Earth Observatory. 2010-yil 25-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 15-aprel.
  4. ↑ „Turkey earthquake public anger“. CNN (2023-yil 8-fevral).
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 Şengör, A. M.; Tüysüz, O.; İmren, C.; Sakınç, M.; Eyidoğan, H.; Görür, N.; Le Pichon, X.; Rangin, C. (2005). "The North Anatolian Fault: A New Look". Annual Review of Earth and Planetary Sciences 33 (1): 37–112. doi:10.1146/annurev.earth.32.101802.120415. https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.earth.32.101802.120415. 
  6. ↑ 6,0 6,1 Barka, A. (2002). "The Surface Rupture and Slip Distribution of the 17 August 1999 İzmit Earthquake (M 7.4), North Anatolian Fault". Bulletin of the Seismological Society of America 92 (1): 43–60. doi:10.1785/0120000841. https://pubs.geoscienceworld.org/ssa/bssa/article-abstract/92/1/43/102910/The-Surface-Rupture-and-Slip-Distribution-of-the. 
  7. ↑ Örgülü, G.; Aktar, M. (2001). "Regional Moment Tensor Inversion for Strong Aftershocks of the August 17, 1999 İzmit Earthquake (Mw 7.4)". Geophysical Research Letters 28 (2): 371–374. doi:10.1029/2000GL011991. https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2000GL011991. 
  8. ↑ Bouchon, M. et al. (2001). "How Fast is Rupture During an Earthquake? New Insights from the 1999 Turkey Earthquakes". Geophysical Research Letters 28 (14): 2723–2726. doi:10.1029/2001GL013112. https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2001GL013112. 
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 OCHA. „Turkiya – Zilzila OCHA vaziyat hisoboti №21“. ReliefWeb (1999-yil 15-sentyabr). Qaraldi: 2023-yil 12-may.
  10. ↑ Marza, Vasile I. (2004). 1999-yil İzmit (Turkiya) yirik zilzilasi qurbonlar soni haqida. ESC General Assembly Papers, Potsdam: European Seismological Commission. Archived from the original on 2008-04-09. https://web.archive.org/web/20080409044047/http://www.esc-web.org/papers/potsdam_2004/ss_1_marza.pdf. Qaraldi: 2026-04-15. 1999-yil Izmit zilzilasi (Turkiya)]]
  11. ↑ 11,0 11,1 https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-49322860
  12. ↑ 12,0 12,1 American Red Cross. „Turkiya zilzilalari oqibatlari“. ReliefWeb (2003-yil 15-avgust).
  13. ↑ Turkiyada zilzila sug‘urtasi. World Bank Publications. 
  14. ↑ „Marmara zilzilasi oqibatlari“. IFRC.
  15. ↑ "Yalova hududida suyuqlanish oqibatlari". Journal of Earth System Science. 2014. 
  16. ↑ „İzmit zilzilasi (1999)“.
  17. ↑ https://acikerisim.tbmm.gov.tr/bitstream/handle/11543/132/ss549.pdf
  18. ↑ Zilziladan keyingi yong‘inlar Scawthorn: . Reston, VA: ASCE, NFPA, 2005. ISBN 9780784407394. 
  19. ↑ Zilziladan keyingi yong‘inlar. American Society of Civil Engineers, 2005. 
  20. ↑ „1999-yil 17-avgust Izmit sunamisi“.
  21. ↑ „M 5.2 – 2 km shimoli-sharqiy Karşıyaka, Turkiya“. United States Geological Survey (1999-yil 31-avgust).
  22. ↑ „M 5.9 – 4 km janubi-sharqiy Köseköy, Turkiya“. United States Geological Survey (1999-yil 13-sentyabr).
  23. ↑ „M 5.2 – 8 km shimoli-g‘arbiy Taşköprü, Turkiya“. United States Geological Survey (1999-yil 29-sentyabr).
  24. ↑ „M 5.0 – 8 km sharqiy Akyazı, Turkiya“. United States Geological Survey (1999-yil 7-noyabr).
  25. ↑ „M 5.7 – 5 km shimoliy Sapanca, Turkiya“. United States Geological Survey (1999-yil 11-noyabr).
  26. ↑ „M 5.3 – 8 km sharqiy Akyazı, Turkiya“. United States Geological Survey (2000-yil 23-avgust).
  27. ↑ „M 5.0 – 24 km shimoliy Bolu, Turkiya“. United States Geological Survey (2001-yil 26-avgust).
  28. ↑ 28,0 28,1 „Polsha davlat yong‘in xizmati tarixiy ma’lumotlari“.
  29. ↑ 1999-yil İzmit (Kocaeli) zilzilasi va Düzce zilzilasi bo‘yicha infratuzilma ishlashi. American Society of Civil Engineers, 2000. 
  30. ↑ „Turkiya Marmara zilzilasi bo‘yicha tiklanish hisoboti“.
  31. ↑ „Gretsiya va Turkiyaga xalqaro yordam“. 2009-yil 11-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 15-aprel.
  32. ↑ Girgin S. (2011). "1999-yil Kocaeli zilzilasidan keyingi texnogen hodisalar". Natural Hazards and Earth System Sciences. 
  33. ↑ Bill Clinton İzmitga tashrifi
  34. ↑ „BBC News“.
  35. ↑ 35,0 35,1 Bohnoff, M.; Bulut, F.; Dresen, G.; Malin, P. E.; Eken, T.; Aktar, M. (2013). "An earthquake gap south of Istanbul". Nature Communications 4 (1999): 1999. doi:10.1038/ncomms2999. PMID 23778720. 
  36. ↑ „Preparing for the Big One: Learning from Disaster in Turkey“. World Bank. Qaraldi: 2021-yil 30-noyabr.

Havolalar

Vikiomborda „1999-yil Izmit zilzilasi (Turkiya)“ mavzusi boʻyicha mediafayllar bor. 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=1999-yil_Izmit_zilzilasi_(Turkiya)&oldid=245275" dan olindi