İncili Çavuş
| İncili Çavuş | |
|---|---|
| „Turk folklori“ obrazi | |
| Ilk bora koʻringan | XVI–XVII asrlar |
| Muallif(lar) | Tarixiy shaxs / Xalq ogʻzaki ijodi |
| Umumiy maʼlumotlar | |
| Toʻliq ismi | Mustafa Çavuş |
| Laqabi | İncili Çavuş |
| Irqi | Inson |
| Jinsi | Erkak |
| Unvoni | Çavuş |
| Kasbi | Yeniçer, elchi, musahib (suhbatdosh) |
| Kelib chiqishi | Kayseri, Usmonlilar imperiyasi |
| Millati | Turk |
İncili Çavuş (yoki Injili Chavush) — Usmonlilar imperiyasi davrida yashab oʻtgan, oʻzining zukkoligi, latifalari va hajviy hikmatlari bilan tanilgan tarixiy hamda xalq ogʻzaki ijodi personaji[1]. Uning asl ismi Mustafo boʻlib, u haqiqiy tarixiy shaxs boʻlganligi haqida bir qancha dalillar mavjud. U koʻpincha sultonlar saroyida xizmat qilgan va oʻzining oʻtkir zehni bilan ajralib turgan zukko qahramon sifatida tasvirlanadi.
Kelib chiqishi va ismi
Uning aniq tugʻilgan yili maʼlum emas, biroq tugʻilgan joyi haqida turli taxminlar mavjud. „Kayseri Ansiklopedisi“ maʼlumotlariga koʻra, u Kayseri (Qaysari) viloyatining Tomarza tumanidagi Tirafshin (hozirgi nomi İncili) qishlogʻida tugʻilgan[2].
Uning nima uchun „İncili“ (yaʼni „Injili“) deb atalishi borasida bir nechta qiziqarli nazariyalar mavjud. Birinchi taxminga koʻra, Abdulboqi Goʻlpinarli uning 1933-yilda Kayserida topilgan arab va turk tillaridagi risolasini oʻrgangan. Ushbu risolada Muhammad paygʻambarning ismi Injilda zikr etilganligi haqida soʻz borgani sababli unga „İncili“ (Injilli) laqabi berilgan[3]. Boshqa bir mashhur rivoyatga koʻra, Sulton Sulaymon Qonuniy (1520–1566) kamondan oʻq otish musobaqasida Mustafoning mahoratidan nihoyatda mamnun boʻladi va unga: „Senga chavushlik unvonini beraman va seni boshqalardan ajratib turish uchun sallasangga marvarid (turkcha inci — inji) taqaman“, deb aytadi. Shundan soʻng u „İncili Çavuş“ nomi bilan tanilgan[3].
Tarixiy faoliyati
Tarixchi Naimaning „Tarih“ asarida qayd etilishicha, u 1615-yilda yaniyacharlar (Janissary) korpusi tarkibida boʻlgan. Boshqa manbalar uning Sulton Ahmed I (1603–1617) davrida saroyning eng yaqin suhbatdoshlaridan (musahiblaridan) biri boʻlganini va 1626-yilda Safaviylar davlatiga yuborilgan Usmonli elchilari tarkibida boʻlganini tasdiqlaydi[4].
Uning latifalari ilk bor 1923-yilda Sulaymon Tavfiq tomonidan toʻplangan va nashr etilgan. Uning hazillari koʻpincha hayotiy haqiqatlar, ijtimoiy tahlil va sultonlarga qarshi aytilgan nozik kesatiqlar bilan sugʻorilgan. İncili Çavuş latifalari oʻzining oʻtkir hajvi bilan Nasriddin Xoʻja latifalari bilan bir qatorda turadi. Ayrim manbalarda uning 1632—1633-yillar atrofida vafot etganligi taxmin qilinadi, biroq uning shaxsi va hayoti haqidagi maʼlumotlar koʻproq afsona va rivoyatlar bilan aralashib ketgan[5].
Yana qarang
Manbalar
- ↑ Warren S. Walker, Ahmet Edip Uysal, More Tales Alive in Turkey, Texas Tech University Press, 1992, p. 305.
- ↑ Abdullah Satoğlu, Kayseri Ansiklopedisi, Kültür Bakanlığı, 2002, p. 185.
- ↑ 3,0 3,1 Türk Kültürü Onsekizinci Yıl, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1979, p. 313.
- ↑ Sennur Sezer, Adnan Özyalçıner, İstanbul’un Taşı-Toprağı Altın: Eski İstanbul Yaşayışı va Folkloru, Altın Kitaplar Yayınevi, 1995, p. 235.
- ↑ Türk Kültürü Onsekizinci Yıl, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1979, p. 314.