Xurmo: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
{{Maʼnolari|Xurmo palmasi}} | {{Maʼnolari|Xurmo palmasi}} | ||
[[Fayl:200412 - Plaqueminier et ses kakis.jpg|thumb]] | [[Fayl:200412 - Plaqueminier et ses kakis.jpg|thumb]] | ||
'''Xurmo''' ({{btname|Diospyros}}) — [[xurmodoshlar]] [[oila (biologiya)|oila]]siga mansub subtropik [[daraxt]] yoki [[buta]]lar [[turkum]]i, ekiladigan [[mevali oʻsimliklar|meva daraxti]]. [[Tropik mintaqalar|Tropik]] va [[subtropik mintaqalar]]da 500 ga yaqin [[tur (biologiya)|tur]]i uchraydi. [[Xitoy]], [[Yaponiya]], [[Oʻrta dengizboʻyi oʻlkasi|Oʻrta dengiz boʻyi]] [[mamlakat]]lari, [[Avstraliya]], [[ | '''Xurmo''' ({{btname|Diospyros}}) — [[xurmodoshlar]] [[oila (biologiya)|oila]]siga mansub subtropik [[daraxt]] yoki [[buta]]lar [[turkum]]i, ekiladigan [[mevali oʻsimliklar|meva daraxti]]. [[Tropik mintaqalar|Tropik]] va [[subtropik mintaqalar]]da 500 ga yaqin [[tur (biologiya)|tur]]i uchraydi. [[Xitoy]], [[Yaponiya]], [[Oʻrta dengizboʻyi oʻlkasi|Oʻrta dengiz boʻyi]] [[mamlakat]]lari, [[Avstraliya]], [[AQSh]], [[Kavkaz]], [[Oʻrta Osiyo]]da ekiladi. Mevasi uchun, asosan, sharq xurmosi., sovuqqa chidamli virginiya xurmosi ({{btname|D. virginiana}}), shuningdek, Kavkaz X.si ({{btname|D. lotus}}) oʻstiriladi. Oʻzbekistonda ekiladigan sharq X.si ({{lang|la|''D. kaki'' Tpip.}})ning vatani — Xitoy. Daraxti 8–12 m, chiroyli, shoxshabbasi dumaloq yoki piramidasimon. 100 —400 yil, baʼzan undan ham koʻproq yashaydi, lekin 50— 60 yilgacha yaxshi meva beradi. X. —15, —20° gacha sovuqqa chidaydi, yorugʻsevar oʻsimlik. [[Barg]]i yirik tuxumsimon, usti toʻq yashil, orqasi tukli, ketma-ket joylashgan, toʻkilish oldidan qizgʻish rangga kiradi. | ||
[[Gul]]i bir, baʼzan ikki jinsli. Aprel — mayda gullaydi, oktabr —noyabrda pishadi. Mevasi turli shakdda (500 g gacha). X. tarkibida [[qand]], S vitamini, [[ | [[Gul]]i bir, baʼzan ikki jinsli. Aprel — mayda gullaydi, oktabr —noyabrda pishadi. Mevasi turli shakdda (500 g gacha). X. tarkibida [[qand]], S vitamini, [[oqsil]], temir tuzlari, [[oqsillar|oqsil]], [[oshlovchi moddalar]] va boshqa bor. Mevasi 2 —3 oy saqlanadi, yangiligida hamda quritilgan holda isteʼmol kilinadi, qandolatchilik sanoatida ishlatiladi, likyor, vino, jem tayyorlanadi. X., asosan, payvandlash yoʻli bilan koʻpaytiriladi. Koʻchati kuzda yoki bahorda 8x6 va 6x6 m sxemada ekiladi. [[Qumli tuproqlar|Kumli]], [[shagʻal]]li shoʻr yerlarni yoktirmaydi. 3—4yili hosilga kiradi, 10—12 yoshida toʻliq hosil bera boshlaydi. Bir tup daraxti 250 kg gacha hosil beradi. Oʻsuv davrida yer sharoitiga qarab 10 —12 marta sugoriladi; oʻgʻitlanadi, atrofi yumshatib turiladi. X.NING Oʻzbekistonda tarqalgan va [[Surxondaryo viloyati|Surxondaryo]], shuningdek, [[Navoiy viloyati|Navoiy]], [[Namangan viloyati|Namangan]], [[Samarqand viloyati|Samarqand viloyatlari]] uchun oʻrnlashtirilgan asosiy [[nav]]lari — Vaxsh, Xiakume, Zendjimaru, Tojikiston va boshqa | ||
== Adabiyotlar == | == Adabiyotlar == | ||
2026-yil 21-noyabr, 12:33 dagi (joriy) koʻrinishi

Xurmo (Diospyros) — xurmodoshlar oilasiga mansub subtropik daraxt yoki butalar turkumi, ekiladigan meva daraxti. Tropik va subtropik mintaqalarda 500 ga yaqin turi uchraydi. Xitoy, Yaponiya, Oʻrta dengiz boʻyi mamlakatlari, Avstraliya, AQSh, Kavkaz, Oʻrta Osiyoda ekiladi. Mevasi uchun, asosan, sharq xurmosi., sovuqqa chidamli virginiya xurmosi (D. virginiana), shuningdek, Kavkaz X.si (D. lotus) oʻstiriladi. Oʻzbekistonda ekiladigan sharq X.si (D. kaki Tpip.)ning vatani — Xitoy. Daraxti 8–12 m, chiroyli, shoxshabbasi dumaloq yoki piramidasimon. 100 —400 yil, baʼzan undan ham koʻproq yashaydi, lekin 50— 60 yilgacha yaxshi meva beradi. X. —15, —20° gacha sovuqqa chidaydi, yorugʻsevar oʻsimlik. Bargi yirik tuxumsimon, usti toʻq yashil, orqasi tukli, ketma-ket joylashgan, toʻkilish oldidan qizgʻish rangga kiradi.
Guli bir, baʼzan ikki jinsli. Aprel — mayda gullaydi, oktabr —noyabrda pishadi. Mevasi turli shakdda (500 g gacha). X. tarkibida qand, S vitamini, oqsil, temir tuzlari, oqsil, oshlovchi moddalar va boshqa bor. Mevasi 2 —3 oy saqlanadi, yangiligida hamda quritilgan holda isteʼmol kilinadi, qandolatchilik sanoatida ishlatiladi, likyor, vino, jem tayyorlanadi. X., asosan, payvandlash yoʻli bilan koʻpaytiriladi. Koʻchati kuzda yoki bahorda 8x6 va 6x6 m sxemada ekiladi. Kumli, shagʻalli shoʻr yerlarni yoktirmaydi. 3—4yili hosilga kiradi, 10—12 yoshida toʻliq hosil bera boshlaydi. Bir tup daraxti 250 kg gacha hosil beradi. Oʻsuv davrida yer sharoitiga qarab 10 —12 marta sugoriladi; oʻgʻitlanadi, atrofi yumshatib turiladi. X.NING Oʻzbekistonda tarqalgan va Surxondaryo, shuningdek, Navoiy, Namangan, Samarqand viloyatlari uchun oʻrnlashtirilgan asosiy navlari — Vaxsh, Xiakume, Zendjimaru, Tojikiston va boshqa
Adabiyotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Kulkov O. P., Muxamedzyanov Sh. 3., Oʻzbekistonning subtropik oʻsimliklari,T., 1968
- Jivotinskaya S., Vostochnaya xurma v Uzbekistane, T., 1989.
Rixsivoy Joʻrayev.
| Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
| Ushbu maqola çaladir. Siz uni boyitib, ZiyoSferaga yordam berişingiz mumkin. Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |