Xonbandi: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
{{Diqqatga sazovor joylar|nomi=Abdullaxon bandi|joylashuv=[[Xonbandi (shaharcha)|Xonbandi shaharchasi]], [[Forish tumani]], [[Jizzax viloyati]]|balandligi=15.25 m|material=Granit toshlari va suvga chidamli maxsus qorishmalar|meʼmoriy uslubi=damba|turi=Suv toʻgʻoni|tasvir=|location=https://goo.gl/maps/ZqPhm1Jx1cPYLbvY7}}{{Maʼnolari|Xonbandi (maʻnolari)}}'''Xonbandi''' — qadimgi [[suv ombori]] ([[X asr|X-asr]]). Hozirgi [[Jizzax viloyati]] [[Forish tumani]] markazidan 12–15 km [[shimol]]ida, Pasttogʻ [[dara]]si ichiga [[qurilish|qurilgan]]. Xonbandi [[Nurota togʻlari|Nurota togʻi]]dan oqib chiqadigan [[Osmonsoy]] va [[Ilonchisoy]] [[sel]] suvlarini jamgʻarib, [[yoz]]da [[ekinlarni ekish|ekinlarni]] [[sugʻorish]] uchun barpo etilgan. Xonbandi [[toʻgʻon]]i [[granit]] toshlar va suvga chidamli maxsus qorishmalardan ishlangan. | {{Diqqatga sazovor joylar|nomi=Abdullaxon bandi|joylashuv=[[Xonbandi (shaharcha)|Xonbandi shaharchasi]], [[Forish tumani]], [[Jizzax viloyati]]|balandligi=15.25 m|material=Granit toshlari va suvga chidamli maxsus qorishmalar|meʼmoriy uslubi=damba|turi=Suv toʻgʻoni|tasvir=|location=https://goo.gl/maps/ZqPhm1Jx1cPYLbvY7}}{{Maʼnolari|Xonbandi (maʻnolari)}}'''Xonbandi''' — qadimgi [[suv ombori]] ([[X asr|X-asr]]). Hozirgi [[Jizzax viloyati]] [[Forish tumani]] markazidan 12–15 km [[shimol]]ida, Pasttogʻ [[dara]]si ichiga [[qurilish|qurilgan]]. Xonbandi [[Nurota togʻlari|Nurota togʻi]]dan oqib chiqadigan [[Osmonsoy]] va [[Ilonchisoy]] [[sel]] suvlarini jamgʻarib, [[yoz]]da [[ekinlarni ekish|ekinlarni]] [[sugʻorish]] uchun barpo etilgan. Xonbandi [[toʻgʻon]]i [[granit]] toshlar va suvga chidamli maxsus qorishmalardan ishlangan. | ||
Toʻgʻonning balandligi 15,25 m, [[uzunlik|uzunligi]] ustki qismida 51,57 m, asosida 24,35 m. Xonbandining uz. 1,5 km, eni toʻgʻon oldida 52 m, dara ogʻzida 200 m ga va [[suv sigʻimi]] esa 1 mln. 600 ming m3 ga teng boʻlgan. Xonbandi tufayli [[Qizilqum]]ning [[Mirzachoʻl]] bilan tutashgan chegarasida taxminan 1,5 ming [[gektar|ga]] [[yer]] [[maydon]]i oʻzlashtirilgan. | Toʻgʻonning balandligi 15,25 m, [[uzunlik|uzunligi]] ustki qismida 51,57 m, asosida 24,35 m. Xonbandining uz. 1,5 km, eni toʻgʻon oldida 52 m, dara ogʻzida 200 m ga va [[suv sigʻimi]] esa 1 mln. 600 ming m3 ga teng boʻlgan. Xonbandi tufayli [[Qizilqum]]ning [[Mirzachoʻl]] bilan tutashgan chegarasida taxminan 1,5 ming [[gektar|ga]] [[yer]] [[maydon]]i oʻzlashtirilgan. | ||
Xonbandi toʻgʻonning [[matematika|matematik]] [[oʻlchovlar]]iga qaraganda uni [[bino]] qilgan <nowiki>X</nowiki> asr irrigatorlari mazkur inshootni qurishda toʻgʻon oldiga toʻplanadigan 16 m chuqurliqdagi suvning vertikal [[bosim]] [[kuch]]ini hamda inshootni agʻdaruvchi gorizontal kuchni aniq muhandislik hisobi asosida belgilab chiqqanlar. Shuning uchun ham Xonbandi toʻgʻonining asosi yuqori qismiga nisbatan 4 baravar qilib ishlangan (qalinligi ostida 8 m, yuqorisida 2 m ga teng). Toʻgʻon maxsus [[loyiha]] asosida bino qilingan. | Xonbandi toʻgʻonning [[matematika|matematik]] [[oʻlchovlar]]iga qaraganda uni [[bino]] qilgan <nowiki>X</nowiki> asr irrigatorlari mazkur inshootni qurishda toʻgʻon oldiga toʻplanadigan 16 m chuqurliqdagi suvning vertikal [[bosim]] [[kuch]]ini hamda inshootni agʻdaruvchi gorizontal kuchni aniq muhandislik hisobi asosida belgilab chiqqanlar. Shuning uchun ham Xonbandi toʻgʻonining asosi yuqori qismiga nisbatan 4 baravar qilib ishlangan (qalinligi ostida 8 m, yuqorisida 2 m ga teng). Toʻgʻon maxsus [[loyiha]] asosida bino qilingan. | ||
О‘rta Osiyoda '''''eng qadimgi''''' va '''''eng mahobatli''''' irrigatsiya inshooti sanalmish '''“Xonbandi | О‘rta Osiyoda '''''eng qadimgi''''' va '''''eng mahobatli''''' irrigatsiya inshooti sanalmish '''“Xonbandi tо‘gʻoni”'''ni juda katta mahorat bilan bunyod etishganlari kishini lol qoldiradi. ''XVII asr fransuz fizigi Blez [[Blaise Pascal|Paskal]]<nowiki/>ning'' '''“Suvning bosim kuchi”''' tо‘gʻrisida yaratilgan [[Paskal qonuni|qonun]] kashfiyotidan ''7 asr'' muqaddam Movarounnahrlik muhandislar tomonidan ushbu qonuniyat asosida qurilgan О‘rta Osiyodagi birinchi suv inshoati hisoblanadi. | ||
== Adabiyot == | == Adabiyot == | ||
2026-yil 21-noyabr, 12:27 dagi (joriy) koʻrinishi
| Abdullaxon bandi | |
|---|---|
| Joylashuv | Xonbandi shaharchasi, Forish tumani, Jizzax viloyati |
| Turi | Suv toʻgʻoni |
| Material | Granit toshlari va suvga chidamli maxsus qorishmalar |
| Meʼmoriy uslubi | damba |
| Balandligi | 15.25 m |
| Xarita | |
Xonbandi — qadimgi suv ombori (X-asr). Hozirgi Jizzax viloyati Forish tumani markazidan 12–15 km shimolida, Pasttogʻ darasi ichiga qurilgan. Xonbandi Nurota togʻidan oqib chiqadigan Osmonsoy va Ilonchisoy sel suvlarini jamgʻarib, yozda ekinlarni sugʻorish uchun barpo etilgan. Xonbandi toʻgʻoni granit toshlar va suvga chidamli maxsus qorishmalardan ishlangan.
Toʻgʻonning balandligi 15,25 m, uzunligi ustki qismida 51,57 m, asosida 24,35 m. Xonbandining uz. 1,5 km, eni toʻgʻon oldida 52 m, dara ogʻzida 200 m ga va suv sigʻimi esa 1 mln. 600 ming m3 ga teng boʻlgan. Xonbandi tufayli Qizilqumning Mirzachoʻl bilan tutashgan chegarasida taxminan 1,5 ming ga yer maydoni oʻzlashtirilgan.
Suv omboridan 6 km shimolida mustahkam rabot qad koʻtargan, uning xarobalari Kaltepa deb yuritiladi. Kaltepada olib borilgan arxeologik tekshirishlar bu kichik vohaning X asrda obod etilib, XII asr oxirlarigacha hayet davom etganini aniqlab berdi. Suvni chiqarish uchun Xonbandi inshootining gʻarbiy chekkasida 9 ta quvur oʻrnatilgan. Ular oqib chiqadigan suvning dinamik taʼsiriga qarshi konussimon qilib ishlangan.
Xonbandi toʻgʻonning matematik oʻlchovlariga qaraganda uni bino qilgan X asr irrigatorlari mazkur inshootni qurishda toʻgʻon oldiga toʻplanadigan 16 m chuqurliqdagi suvning vertikal bosim kuchini hamda inshootni agʻdaruvchi gorizontal kuchni aniq muhandislik hisobi asosida belgilab chiqqanlar. Shuning uchun ham Xonbandi toʻgʻonining asosi yuqori qismiga nisbatan 4 baravar qilib ishlangan (qalinligi ostida 8 m, yuqorisida 2 m ga teng). Toʻgʻon maxsus loyiha asosida bino qilingan.
О‘rta Osiyoda eng qadimgi va eng mahobatli irrigatsiya inshooti sanalmish “Xonbandi tо‘gʻoni”ni juda katta mahorat bilan bunyod etishganlari kishini lol qoldiradi. XVII asr fransuz fizigi Blez Paskalning “Suvning bosim kuchi” tо‘gʻrisida yaratilgan qonun kashfiyotidan 7 asr muqaddam Movarounnahrlik muhandislar tomonidan ushbu qonuniyat asosida qurilgan О‘rta Osiyodagi birinchi suv inshoati hisoblanadi.
Adabiyot
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Husanxoʻjayev 3. X ., Gidrotexnika inshootlari, T., 1968; Muhammadjonov A. R., Qadimgi suv inshootlari tarixidan,T., 1968; Muhammadjonov A. R., Oʻzbekistonning qadimgi gidrotexnika inshootlari, T., 1997.
| Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
| Ushbu maqola çaladir. Siz uni boyitib, ZiyoSferaga yordam berişingiz mumkin. Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |