Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Xioniylar: Versiyalar orasidagi farq

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi.
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi
[[Fayl:Asia 400ad.jpg|thumb|220px|Xioniylar V asrda]]
[[Fayl:Asia 400ad.jpg|thumb|220px|Xioniylar V asrda]]
'''Xioniylar''' — (oʻrta forscha: Xiyōn yoki Hiyōn; [[avesto]]<nowiki/>cha: Xiiaona; [[Sugʻd tili|soʻgʻd]]<nowiki/>cha xwn; [[Pahlaviylar|pahlaviy]] Xyon) — Movarounnahr va Baqtriyadagi koʻchmanchi xalq. Baʼzi [[ilmiy tadqiqot|tadqiqot]]chilar fikriga ko'ra, dastlab [[Oltoy togʻlari]] atrofida yashashgan va [[IX asr|<nowiki>IV</nowiki> asr]]ning 1-yarmida janubi-gʻarbga siljib, [[Amudaryo]] va [[Sirdaryo (daryo)|Sirdaryo]] oraligʻiga kirib keligan Eroniy kelib chiqishga mansub xalq.
'''Xioniylar''' — (oʻrta forscha: Xiyōn yoki Hiyōn; [[avesto]]<nowiki/>cha: Xiiaona; [[Sugʻd tili|soʻgʻd]]<nowiki/>cha xwn; [[Pahlaviylar|pahlaviy]] Xyon) — Movarounnahr va Baqtriyadagi koʻchmanchi xalq. Baʼzi [[ilmiy tadqiqot|tadqiqot]]chilar fikriga koʻra, dastlab [[Oltoy togʻlari]] atrofida yashashgan va [[IX asr|<nowiki>IV</nowiki> asr]]ning 1-yarmida janubi-gʻarbga siljib, [[Amudaryo]] va [[Sirdaryo (daryo)|Sirdaryo]] oraligʻiga kirib keligan Eroniy kelib chiqishga mansub xalq.


Bu yerda dastlab ular [[Zarafshon vodiysi|Zarafshon]] [[voha]]sini egallab, janubga harakat qilishgan va ancha zaiflashib, [[sosoniylar]] [[Eron]]iga qaram boʻlib qolgan [[Kushon podsholigi]] oʻrnini egallaganlar hamda markazi [[Toxariston]] boʻlgan Shimoliy [[Hindiston]], [[Afgʻoniston]], [[Xuroson]]ning bir qismini ham oʻz ichiga olgan Xioniylar davlatini (4— <nowiki>V</nowiki> asrlar) barpo qilishgan. Boshqa bir guruh tadqiqotchilar esa Xioniylarning dastlab [[Orol dengizi]] shimolida yashaganligi va yirik [[massagetlar|massaget]] qabilalar ittifoqiga mansub boʻlib, [[hunlar]] bilan aralashganligini taʼkidlaydilar ([[Gumilyov Nikolay Stepanovich|L.N. Gumilev]], [[Tolstov Sergey Pavlovich|SP. Tolstov]], K.V. Trever). Ularning fikricha, yunon va lotin tilidagi [[asar]]larda Xioniylar "oq hunlar" deb atalgan. <nowiki>IV</nowiki> asrning 70-yillarida Xioniylar sosoniylar Eroniga qarshi hujum uyushtirib, muvaffaqiyatga erishganlar. Shuningdek, sosoniy podsholar [[Varaxran V|Varaxran]] (418— 438), Yazdigard II (438—457) davrlarida ular Eronning eng yirik raqibiga aylanganlar. Xioniylar hukmronligi davom etayotgan bir paytda yangi bir sulola — kidariylar oʻrtaga chiqqan. Ular Oltoy togʻlari va [[Sharqiy Turkiston]] oraligʻidan janubi-gʻarbga siljib, 420-yilda Bolo ([[Naxshab]]) shahrini oʻziga [[qarorgoh]] qilishgan va Xioniylar davlati bilan qoʻshni boʻlib qolganlar.
Bu yerda dastlab ular [[Zarafshon vodiysi|Zarafshon]] [[voha]]sini egallab, janubga harakat qilishgan va ancha zaiflashib, [[sosoniylar]] [[Eron]]iga qaram boʻlib qolgan [[Kushon podsholigi]] oʻrnini egallaganlar hamda markazi [[Toxariston]] boʻlgan Shimoliy [[Hindiston]], [[Afgʻoniston]], [[Xuroson]]ning bir qismini ham oʻz ichiga olgan Xioniylar davlatini (4— <nowiki>V</nowiki> asrlar) barpo qilishgan. Boshqa bir guruh tadqiqotchilar esa Xioniylarning dastlab [[Orol dengizi]] shimolida yashaganligi va yirik [[massagetlar|massaget]] qabilalar ittifoqiga mansub boʻlib, [[hunlar]] bilan aralashganligini taʼkidlaydilar ([[Gumilyov Nikolay Stepanovich|L.N. Gumilev]], [[Tolstov Sergey Pavlovich|SP. Tolstov]], K.V. Trever). Ularning fikricha, yunon va lotin tilidagi [[asar]]larda Xioniylar "oq hunlar" deb atalgan. <nowiki>IV</nowiki> asrning 70-yillarida Xioniylar sosoniylar Eroniga qarshi hujum uyushtirib, muvaffaqiyatga erishganlar. Shuningdek, sosoniy podsholar [[Varaxran V|Varaxran]] (418— 438), Yazdigard II (438—457) davrlarida ular Eronning eng yirik raqibiga aylanganlar. Xioniylar hukmronligi davom etayotgan bir paytda yangi bir sulola — kidariylar oʻrtaga chiqqan. Ular Oltoy togʻlari va [[Sharqiy Turkiston]] oraligʻidan janubi-gʻarbga siljib, 420-yilda Bolo ([[Naxshab]]) shahrini oʻziga [[qarorgoh]] qilishgan va Xioniylar davlati bilan qoʻshni boʻlib qolganlar.


== Asl kelib chiqishi ==
== Asl kelib chiqishi ==
Ularni birinchi marta milodiy 356-357 yillarda Baqtriyada boʻlgan Rim tarixchisi Ammian Marcellin tasvirlagan; u xioniylarni kushonlar bilan birga yashaganini ta'riflagan.<ref>{{Kitob manbasi|title=Original reports on the "Chionitae" by Ammianus Marcellinus:
Ularni birinchi marta milodiy 356-357 yillarda Baqtriyada boʻlgan Rim tarixchisi Ammian Marcellin tasvirlagan; u xioniylarni kushonlar bilan birga yashaganini taʼriflagan.<ref>{{Kitob manbasi|title=Original reports on the "Chionitae" by Ammianus Marcellinus:
Mention with the Euseni/ Cuseni : 16.9.4.
Mention with the Euseni/ Cuseni : 16.9.4.
Mention with the Gelani: 17.5.1.
Mention with the Gelani: 17.5.1.
Mention at the siege of Amida: 19.2.3 and 19.1.7-19.2.1}}</ref> Ammian xioniylar avvallari Movarounnahrda yashab, Baqtriyaga kirgandan keyin kushonlarning vassaliga aylanib, ular madaniy taʼsirida boʻlib, baqtriya tilini oʻzlashtirganliklarini koʻrsatadi. Ular Sosoniylar imperiyasiga hujum qilishgan, lekin keyinchalik (Grumbates ismli boshliq boshchiligida) Sosoniylar qoʻshinida yollanma askar boʻlib xizmat qilgan.
Mention at the siege of Amida: 19.2.3 and 19.1.7-19.2.1}}</ref> Ammian xioniylar avvallari Movarounnahrda yashab, Baqtriyaga kirgandan keyin kushonlarning vassaliga aylanib, ular madaniy taʼsirida boʻlib, baqtriya tilini oʻzlashtirganliklarini koʻrsatadi. Ular Sosoniylar imperiyasiga hujum qilishgan, lekin keyinchalik (Grumbates ismli boshliq boshchiligida) Sosoniylar qoʻshinida yollanma askar boʻlib xizmat qilgan.


Xioniylar ichida eron tillarida Karmir Xyon va Spet Xyon kabi nomlar bilan ma'lum boʻlgan ikkita asosiy kichik guruh mavjud boʻlgan. Karmir ("qizil") va speta ("oq") prefikslari, ehtimol, Markaziy Osiyo an'analariga tegishli bo'lib, ularda ma'lum ranglar asosiy nuqtalarni anglatadi. Karmir Xyon Yevropa manbalarida Kermichionlar yoki “Qizil Xunlar” nomi bilan mashhur boʻlgan va baʼzi olimlar ularni [[kidariylar]] va/yoki Alxonlar bilan birlashtirgan. Spet Xyon yoki "Oq xunlar" Hindistonda Sveta-huna nomi bilan mashhur boʻlgan ko'rinadi va ular ko'pincha [[eftaliylar]] bilan bog'liq.
Xioniylar ichida eron tillarida Karmir Xyon va Spet Xyon kabi nomlar bilan maʼlum boʻlgan ikkita asosiy kichik guruh mavjud boʻlgan. Karmir ("qizil") va speta ("oq") prefikslari, ehtimol, Markaziy Osiyo anʼanalariga tegishli boʻlib, ularda maʼlum ranglar asosiy nuqtalarni anglatadi. Karmir Xyon Yevropa manbalarida Kermichionlar yoki “Qizil Xunlar” nomi bilan mashhur boʻlgan va baʼzi olimlar ularni [[kidariylar]] va/yoki Alxonlar bilan birlashtirgan. Spet Xyon yoki "Oq xunlar" Hindistonda Sveta-huna nomi bilan mashhur boʻlgan koʻrinadi va ular koʻpincha [[eftaliylar]] bilan bogʻliq.


Xioniylar, xunlar va turkiylar o‘rtasidagi tafovutlarni britaniyalik sharqshunos olim Karlil Aylmer Makartni (1944) ta’kidlagan bo‘lib, u dastlab qarindosh bo‘lmagan xalq nomi bo‘lgan “Xion” nomi “Xun" so'zi bilan o'xshashligi sabab keyinchalik bu xalqqa ko‘chirilgan” degan fikrni bildirgan. IV asrda Eronning shimoli-sharqiy chegarasidagi dashtlarda paydo boʻlgan xioniylar, ehtimol, xunlarning bir tarmog'i bo'lib, Yevropada birozdan keyin paydo boʻlgan. Xunlar taxminan miloddan avvalgi 360-yilda Ural va Volga oraligʻida yashagan Alanlarga hujum qilib, ularni bosib olgan va xioniylar haqida birinchi eslatma milodiy 356 yilda boʻlgan.<ref>{{Kitob manbasi|title=Macartney, C. A. (1944). "On the Greek Sources for the History of the Turks in the Sixth Century". Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London. School of Oriental and African Studies. 11 (2): 266–75. doi:10.1017/S0041977X00072451. ISSN 1474-0699. JSTOR 609313. S2CID 161863098.}}</ref>
Xioniylar, xunlar va turkiylar oʻrtasidagi tafovutlarni britaniyalik sharqshunos olim Karlil Aylmer Makartni (1944) taʼkidlagan boʻlib, u dastlab qarindosh boʻlmagan xalq nomi boʻlgan “Xion” nomi “Xun" soʻzi bilan oʻxshashligi sabab keyinchalik bu xalqqa koʻchirilgan” degan fikrni bildirgan. IV asrda Eronning shimoli-sharqiy chegarasidagi dashtlarda paydo boʻlgan xioniylar, ehtimol, xunlarning bir tarmogʻi boʻlib, Yevropada birozdan keyin paydo boʻlgan. Xunlar taxminan miloddan avvalgi 360-yilda Ural va Volga oraligʻida yashagan Alanlarga hujum qilib, ularni bosib olgan va xioniylar haqida birinchi eslatma milodiy 356 yilda boʻlgan.<ref>{{Kitob manbasi|title=Macartney, C. A. (1944). "On the Greek Sources for the History of the Turks in the Sixth Century". Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London. School of Oriental and African Studies. 11 (2): 266–75. doi:10.1017/S0041977X00072451. ISSN 1474-0699. JSTOR 609313. S2CID 161863098.}}</ref>


Amerikalik sharqshunos tarixchi Richard Nelson Frye (1991) fikricha, xioniylar sharqiy eroniy xalqi boʻlishiga qaramay, xioniylarning shakllanishida kam bo'lsa-da baʼzi turkiy qabilalar ishtirok etgan. Koʻchmanchi xalqlar tuzgan davlatlar koʻp xalqlardan iborat konfederatsiyalar boʻlgan, xususan, xioniylarning hukmron guruhlari orasida qisman sharq va shimoldan kelgan turkiyzabon qabila vakillari boʻlgan, garchi Xioniylar konfederatsiyasidagi xalqning katta qismi, eroniy tillarda gaplashgan. Bu O‘rta Osiyo tarixida oxirgi marta eroniyzabon ko‘chmanchilar hukmronlik qilgan, bundan keyin ko'chmanchilar tomonidan tuzilgan barcha davlatlarni turkiylar tuzgan”.<ref>{{Kitob manbasi|title=Richard Nelson Frye, "Pre-Islamic and early Islamic cultures in Central Asia" in "Turko-Persia in historical perspective", edited by Robert L. Canfield, Cambridge University Press, 1991. pg 49.}}</ref>
Amerikalik sharqshunos tarixchi Richard Nelson Frye (1991) fikricha, xioniylar sharqiy eroniy xalqi boʻlishiga qaramay, xioniylarning shakllanishida kam boʻlsa-da baʼzi turkiy qabilalar ishtirok etgan. Koʻchmanchi xalqlar tuzgan davlatlar koʻp xalqlardan iborat konfederatsiyalar boʻlgan, xususan, xioniylarning hukmron guruhlari orasida qisman sharq va shimoldan kelgan turkiyzabon qabila vakillari boʻlgan, garchi Xioniylar konfederatsiyasidagi xalqning katta qismi, eroniy tillarda gaplashgan. Bu Oʻrta Osiyo tarixida oxirgi marta eroniyzabon koʻchmanchilar hukmronlik qilgan, bundan keyin koʻchmanchilar tomonidan tuzilgan barcha davlatlarni turkiylar tuzgan”.<ref>{{Kitob manbasi|title=Richard Nelson Frye, "Pre-Islamic and early Islamic cultures in Central Asia" in "Turko-Persia in historical perspective", edited by Robert L. Canfield, Cambridge University Press, 1991. pg 49.}}</ref>


<nowiki>V</nowiki> asrning 2-yarmida Xioniylar va Kidariylar davlati hududini oʻz ichiga olgan yangi bir davlat [[eftaliylar]] sulolasi oʻrtaga chiqadi va <nowiki>VI</nowiki> asrning 60-yillarigacha [[Markaziy Osiyo]]dagi eng yirik davlatga aylanadi.
<nowiki>V</nowiki> asrning 2-yarmida Xioniylar va Kidariylar davlati hududini oʻz ichiga olgan yangi bir davlat [[eftaliylar]] sulolasi oʻrtaga chiqadi va <nowiki>VI</nowiki> asrning 60-yillarigacha [[Markaziy Osiyo]]dagi eng yirik davlatga aylanadi.

2026-yil 21-noyabr, 12:21 dagi (joriy) koʻrinishi

Asia 400ad
Xioniylar V asrda

Xioniylar — (oʻrta forscha: Xiyōn yoki Hiyōn; avestocha: Xiiaona; soʻgʻdcha xwn; pahlaviy Xyon) — Movarounnahr va Baqtriyadagi koʻchmanchi xalq. Baʼzi tadqiqotchilar fikriga koʻra, dastlab Oltoy togʻlari atrofida yashashgan va IV asrning 1-yarmida janubi-gʻarbga siljib, Amudaryo va Sirdaryo oraligʻiga kirib keligan Eroniy kelib chiqishga mansub xalq.

Bu yerda dastlab ular Zarafshon vohasini egallab, janubga harakat qilishgan va ancha zaiflashib, sosoniylar Eroniga qaram boʻlib qolgan Kushon podsholigi oʻrnini egallaganlar hamda markazi Toxariston boʻlgan Shimoliy Hindiston, Afgʻoniston, Xurosonning bir qismini ham oʻz ichiga olgan Xioniylar davlatini (4— V asrlar) barpo qilishgan. Boshqa bir guruh tadqiqotchilar esa Xioniylarning dastlab Orol dengizi shimolida yashaganligi va yirik massaget qabilalar ittifoqiga mansub boʻlib, hunlar bilan aralashganligini taʼkidlaydilar (L.N. Gumilev, SP. Tolstov, K.V. Trever). Ularning fikricha, yunon va lotin tilidagi asarlarda Xioniylar "oq hunlar" deb atalgan. IV asrning 70-yillarida Xioniylar sosoniylar Eroniga qarshi hujum uyushtirib, muvaffaqiyatga erishganlar. Shuningdek, sosoniy podsholar Varaxran (418— 438), Yazdigard II (438—457) davrlarida ular Eronning eng yirik raqibiga aylanganlar. Xioniylar hukmronligi davom etayotgan bir paytda yangi bir sulola — kidariylar oʻrtaga chiqqan. Ular Oltoy togʻlari va Sharqiy Turkiston oraligʻidan janubi-gʻarbga siljib, 420-yilda Bolo (Naxshab) shahrini oʻziga qarorgoh qilishgan va Xioniylar davlati bilan qoʻshni boʻlib qolganlar.

Asl kelib chiqishi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Ularni birinchi marta milodiy 356-357 yillarda Baqtriyada boʻlgan Rim tarixchisi Ammian Marcellin tasvirlagan; u xioniylarni kushonlar bilan birga yashaganini taʼriflagan.[1] Ammian xioniylar avvallari Movarounnahrda yashab, Baqtriyaga kirgandan keyin kushonlarning vassaliga aylanib, ular madaniy taʼsirida boʻlib, baqtriya tilini oʻzlashtirganliklarini koʻrsatadi. Ular Sosoniylar imperiyasiga hujum qilishgan, lekin keyinchalik (Grumbates ismli boshliq boshchiligida) Sosoniylar qoʻshinida yollanma askar boʻlib xizmat qilgan.

Xioniylar ichida eron tillarida Karmir Xyon va Spet Xyon kabi nomlar bilan maʼlum boʻlgan ikkita asosiy kichik guruh mavjud boʻlgan. Karmir ("qizil") va speta ("oq") prefikslari, ehtimol, Markaziy Osiyo anʼanalariga tegishli boʻlib, ularda maʼlum ranglar asosiy nuqtalarni anglatadi. Karmir Xyon Yevropa manbalarida Kermichionlar yoki “Qizil Xunlar” nomi bilan mashhur boʻlgan va baʼzi olimlar ularni kidariylar va/yoki Alxonlar bilan birlashtirgan. Spet Xyon yoki "Oq xunlar" Hindistonda Sveta-huna nomi bilan mashhur boʻlgan koʻrinadi va ular koʻpincha eftaliylar bilan bogʻliq.

Xioniylar, xunlar va turkiylar oʻrtasidagi tafovutlarni britaniyalik sharqshunos olim Karlil Aylmer Makartni (1944) taʼkidlagan boʻlib, u dastlab qarindosh boʻlmagan xalq nomi boʻlgan “Xion” nomi “Xun" soʻzi bilan oʻxshashligi sabab keyinchalik bu xalqqa koʻchirilgan” degan fikrni bildirgan. IV asrda Eronning shimoli-sharqiy chegarasidagi dashtlarda paydo boʻlgan xioniylar, ehtimol, xunlarning bir tarmogʻi boʻlib, Yevropada birozdan keyin paydo boʻlgan. Xunlar taxminan miloddan avvalgi 360-yilda Ural va Volga oraligʻida yashagan Alanlarga hujum qilib, ularni bosib olgan va xioniylar haqida birinchi eslatma milodiy 356 yilda boʻlgan.[2]

Amerikalik sharqshunos tarixchi Richard Nelson Frye (1991) fikricha, xioniylar sharqiy eroniy xalqi boʻlishiga qaramay, xioniylarning shakllanishida kam boʻlsa-da baʼzi turkiy qabilalar ishtirok etgan. Koʻchmanchi xalqlar tuzgan davlatlar koʻp xalqlardan iborat konfederatsiyalar boʻlgan, xususan, xioniylarning hukmron guruhlari orasida qisman sharq va shimoldan kelgan turkiyzabon qabila vakillari boʻlgan, garchi Xioniylar konfederatsiyasidagi xalqning katta qismi, eroniy tillarda gaplashgan. Bu Oʻrta Osiyo tarixida oxirgi marta eroniyzabon koʻchmanchilar hukmronlik qilgan, bundan keyin koʻchmanchilar tomonidan tuzilgan barcha davlatlarni turkiylar tuzgan”.[3]

V asrning 2-yarmida Xioniylar va Kidariylar davlati hududini oʻz ichiga olgan yangi bir davlat eftaliylar sulolasi oʻrtaga chiqadi va VI asrning 60-yillarigacha Markaziy Osiyodagi eng yirik davlatga aylanadi.

  • Shoniyozov K., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, Toshkent, 2001.



  1. ↑ Original reports on the "Chionitae" by Ammianus Marcellinus: Mention with the Euseni/ Cuseni : 16.9.4. Mention with the Gelani: 17.5.1. Mention with Shapur II: 18.7.21 Mention at the siege of Amida: 19.2.3 and 19.1.7-19.2.1. 
  2. ↑ Macartney, C. A. (1944). "On the Greek Sources for the History of the Turks in the Sixth Century". Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London. School of Oriental and African Studies. 11 (2): 266–75. doi:10.1017/S0041977X00072451. ISSN 1474-0699. JSTOR 609313. S2CID 161863098.. 
  3. ↑ Richard Nelson Frye, "Pre-Islamic and early Islamic cultures in Central Asia" in "Turko-Persia in historical perspective", edited by Robert L. Canfield, Cambridge University Press, 1991. pg 49..