Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

X3DH: Versiyalar orasidagi farq

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi
'''X3DH''' (inglizcha ''Extended Triple Diffie–Hellman'', o‘zbekcha «kengaytirilgan uch karra Diffie–Hellman») — asinxron sharoitda ikki foydalanuvchi o‘rtasida umumiy maxfiy kalit hosil qilish uchun mo‘ljallangan [[kalitlarni kelishish protokoli]].
'''X3DH''' (inglizcha ''Extended Triple Diffie–Hellman'', oʻzbekcha «kengaytirilgan uch karra Diffie–Hellman») — asinxron sharoitda ikki foydalanuvchi oʻrtasida umumiy maxfiy kalit hosil qilish uchun moʻljallangan [[kalitlarni kelishish protokoli]].


Protokol qabul qiluvchi foydalanuvchi tarmoqqa ulanmagan holatda ham dastlabki himoyalangan muloqot sessiyasini yaratish imkonini beradi. X3DH ochiq kalitli kriptografiyaga asoslanadi va foydalanuvchilarning identifikatsiya kalitlari, vaqtinchalik kalitlari hamda oldindan serverga joylashtirilgan kalitlaridan foydalanadi.<ref name="x3dh">Marlinspike, Moxie; Perrin, Trevor. [https://signal.org/docs/specifications/x3dh/ The X3DH Key Agreement Protocol]. Signal. 4-noyabr 2016-yil. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref>
Protokol qabul qiluvchi foydalanuvchi tarmoqqa ulanmagan holatda ham dastlabki himoyalangan muloqot sessiyasini yaratish imkonini beradi. X3DH ochiq kalitli kriptografiyaga asoslanadi va foydalanuvchilarning identifikatsiya kalitlari, vaqtinchalik kalitlari hamda oldindan serverga joylashtirilgan kalitlaridan foydalanadi.<ref name="x3dh">Marlinspike, Moxie; Perrin, Trevor. [https://signal.org/docs/specifications/x3dh/ The X3DH Key Agreement Protocol]. Signal. 4-noyabr 2016-yil. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref>


X3DH natijasida hosil qilingan dastlabki umumiy maxfiy kalit keyingi shifrlangan xabar almashish protokollarida qo‘llanilishi mumkin. Amaliy tizimlarda undan keyin sessiya kalitlarini muntazam yangilab boruvchi [[Double Ratchet]] algoritmidan foydalanilishi mumkin.<ref name="double-ratchet">Perrin, Trevor. [https://signal.org/docs/specifications/doubleratchet/ The Double Ratchet Algorithm]. Signal. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref>
X3DH natijasida hosil qilingan dastlabki umumiy maxfiy kalit keyingi shifrlangan xabar almashish protokollarida qoʻllanilishi mumkin. Amaliy tizimlarda undan keyin sessiya kalitlarini muntazam yangilab boruvchi [[Double Ratchet]] algoritmidan foydalanilishi mumkin.<ref name="double-ratchet">Perrin, Trevor. [https://signal.org/docs/specifications/doubleratchet/ The Double Ratchet Algorithm]. Signal. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref>


== Tarixi ==
== Tarixi ==


X3DH protokoli Moxie Marlinspike va Trevor Perrin tomonidan ishlab chiqilgan. Protokolning rasmiy spetsifikatsiyasi 2016-yil 4-noyabrda e’lon qilingan.<ref name="x3dh" />
X3DH protokoli Moxie Marlinspike va Trevor Perrin tomonidan ishlab chiqilgan. Protokolning rasmiy spetsifikatsiyasi 2016-yil 4-noyabrda eʼlon qilingan.<ref name="x3dh" />


X3DH nomidagi “3DH” qismi uchta Diffie–Hellman hisoblashiga asoslanganligini anglatadi. Qabul qiluvchining bir martalik oldindan tayyorlangan kaliti mavjud bo‘lgan holatda protokol qo‘shimcha Diffie–Hellman hisoblashini ham bajarishi mumkin.<ref name="x3dh" />
X3DH nomidagi “3DH” qismi uchta Diffie–Hellman hisoblashiga asoslanganligini anglatadi. Qabul qiluvchining bir martalik oldindan tayyorlangan kaliti mavjud boʻlgan holatda protokol qoʻshimcha Diffie–Hellman hisoblashini ham bajarishi mumkin.<ref name="x3dh" />


== Maqsadi ==
== Maqsadi ==


X3DHning asosiy vazifasi ikki tomon o‘rtasida dastlabki umumiy maxfiy kalitni hosil qilishdan iborat. Ushbu protokol quyidagi sharoitlar uchun mo‘ljallangan:
X3DHning asosiy vazifasi ikki tomon oʻrtasida dastlabki umumiy maxfiy kalitni hosil qilishdan iborat. Ushbu protokol quyidagi sharoitlar uchun moʻljallangan:


* yuboruvchi foydalanuvchi qabul qiluvchiga birinchi himoyalangan xabarni yubormoqchi bo‘ladi;
* yuboruvchi foydalanuvchi qabul qiluvchiga birinchi himoyalangan xabarni yubormoqchi boʻladi;
* qabul qiluvchi foydalanuvchi ayni vaqtda tarmoqda bo‘lmasligi mumkin;
* qabul qiluvchi foydalanuvchi ayni vaqtda tarmoqda boʻlmasligi mumkin;
* qabul qiluvchining ayrim ochiq kalitlari oldindan serverga joylashtiriladi;
* qabul qiluvchining ayrim ochiq kalitlari oldindan serverga joylashtiriladi;
* yuboruvchi mazkur kalitlar asosida dastlabki sessiya kalitini hosil qiladi.
* yuboruvchi mazkur kalitlar asosida dastlabki sessiya kalitini hosil qiladi.
== Ishtirokchilar ==
== Ishtirokchilar ==


X3DH protokoli tavsifida odatda uchta ishtirokchi ko‘rsatiladi:
X3DH protokoli tavsifida odatda uchta ishtirokchi koʻrsatiladi:


* '''Alisa''' — himoyalangan sessiyani boshlovchi foydalanuvchi. U qabul qiluvchining oldindan serverga joylashtirilgan ochiq kalitlaridan foydalanib dastlabki sessiya kalitini hosil qiladi.
* '''Alisa''' — himoyalangan sessiyani boshlovchi foydalanuvchi. U qabul qiluvchining oldindan serverga joylashtirilgan ochiq kalitlaridan foydalanib dastlabki sessiya kalitini hosil qiladi.


* '''Bob''' — dastlabki xabarni qabul qiluvchi foydalanuvchi. U o‘zining identifikatsiya kaliti, imzolangan oldindan tayyorlangan kaliti va mavjud bo‘lsa, bir martalik oldindan tayyorlangan kalitlari yordamida yuboruvchi bilan bir xil umumiy maxfiy kalitni hosil qiladi.
* '''Bob''' — dastlabki xabarni qabul qiluvchi foydalanuvchi. U oʻzining identifikatsiya kaliti, imzolangan oldindan tayyorlangan kaliti va mavjud boʻlsa, bir martalik oldindan tayyorlangan kalitlari yordamida yuboruvchi bilan bir xil umumiy maxfiy kalitni hosil qiladi.


* '''Server''' — Bobning ochiq kalitlari va oldindan tayyorlangan kalitlarini saqlovchi vositachi tizim. Server dastlabki shifrlangan xabarni Bobga yetkazib berishi mumkin, biroq umumiy maxfiy kalitni hosil qilishda bevosita qatnashmaydi.
* '''Server''' — Bobning ochiq kalitlari va oldindan tayyorlangan kalitlarini saqlovchi vositachi tizim. Server dastlabki shifrlangan xabarni Bobga yetkazib berishi mumkin, biroq umumiy maxfiy kalitni hosil qilishda bevosita qatnashmaydi.


Bob tarmoqda bo‘lmagan vaqtda Alisa serverda saqlanayotgan kalitlar to‘plamidan foydalanib dastlabki himoyalangan xabarni yuborishi mumkin.<ref name="x3dh" />
Bob tarmoqda boʻlmagan vaqtda Alisa serverda saqlanayotgan kalitlar toʻplamidan foydalanib dastlabki himoyalangan xabarni yuborishi mumkin.<ref name="x3dh" />


== Kriptografik parametrlar ==
== Kriptografik parametrlar ==
X25519 va X448 algoritmlari elliptik egri chiziqli Diffie–Hellman kalit kelishuvida foydalanish uchun RFC 7748 hujjatida tavsiflangan.<ref name="rfc7748">Langley, Adam; Hamburg, Mike; Turner, Sean. [https://www.rfc-editor.org/info/rfc7748 RFC 7748: Elliptic Curves for Security]. IETF. 2016-yil yanvar. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref>
X25519 va X448 algoritmlari elliptik egri chiziqli Diffie–Hellman kalit kelishuvida foydalanish uchun RFC 7748 hujjatida tavsiflangan.<ref name="rfc7748">Langley, Adam; Hamburg, Mike; Turner, Sean. [https://www.rfc-editor.org/info/rfc7748 RFC 7748: Elliptic Curves for Security]. IETF. 2016-yil yanvar. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref>


Kalit hosil qilish uchun HKDF funksiyasidan foydalanilishi mumkin. HKDF dastlabki maxfiy ma’lumotdan kriptografik jihatdan mustahkam chiqish kalitlarini hosil qilishga mo‘ljallangan.<ref name="rfc5869">Krawczyk, Hugo; Eronen, Pasi. [https://www.rfc-editor.org/info/rfc5869 RFC 5869: HMAC-based Extract-and-Expand Key Derivation Function]. IETF. 2010-yil may. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref>
Kalit hosil qilish uchun HKDF funksiyasidan foydalanilishi mumkin. HKDF dastlabki maxfiy maʼlumotdan kriptografik jihatdan mustahkam chiqish kalitlarini hosil qilishga moʻljallangan.<ref name="rfc5869">Krawczyk, Hugo; Eronen, Pasi. [https://www.rfc-editor.org/info/rfc5869 RFC 5869: HMAC-based Extract-and-Expand Key Derivation Function]. IETF. 2010-yil may. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref>


== Kalitlar ==
== Kalitlar ==
'''Alisaning vaqtinchalik kaliti''' — yuboruvchi tomonidan yangi X3DH sessiyasi boshlanishidan oldin yaratiladigan ochiq kalit. U dastlabki umumiy maxfiy kalitni hosil qilishda ishlatiladi.
'''Alisaning vaqtinchalik kaliti''' — yuboruvchi tomonidan yangi X3DH sessiyasi boshlanishidan oldin yaratiladigan ochiq kalit. U dastlabki umumiy maxfiy kalitni hosil qilishda ishlatiladi.


'''Bobning identifikatsiya kaliti''' — qabul qiluvchining uzoq muddatli ochiq kaliti. Ushbu kalit Bobning shaxsini kriptografik jihatdan bog‘lash uchun xizmat qiladi.
'''Bobning identifikatsiya kaliti''' — qabul qiluvchining uzoq muddatli ochiq kaliti. Ushbu kalit Bobning shaxsini kriptografik jihatdan bogʻlash uchun xizmat qiladi.


'''Bobning imzolangan oldindan tayyorlangan kaliti''' — Bob tomonidan yaratiladigan, uning identifikatsiya kaliti bilan imzolanadigan hamda ma’lum vaqt oralig‘ida yangilanadigan ochiq kalit. Ushbu kalit qabul qiluvchi tarmoqda bo‘lmagan paytda ham dastlabki sessiyani yaratishga yordam beradi.
'''Bobning imzolangan oldindan tayyorlangan kaliti''' — Bob tomonidan yaratiladigan, uning identifikatsiya kaliti bilan imzolanadigan hamda maʼlum vaqt oraligʻida yangilanadigan ochiq kalit. Ushbu kalit qabul qiluvchi tarmoqda boʻlmagan paytda ham dastlabki sessiyani yaratishga yordam beradi.


'''Bobning bir martalik oldindan tayyorlangan kaliti''' — faqat bitta dastlabki sessiyada ishlatilishi uchun mo‘ljallangan ochiq kalit. U ishlatilgandan keyin uning yopiq qismi qayta qo‘llanilmasligi kerak.<ref name="x3dh" />
'''Bobning bir martalik oldindan tayyorlangan kaliti''' — faqat bitta dastlabki sessiyada ishlatilishi uchun moʻljallangan ochiq kalit. U ishlatilgandan keyin uning yopiq qismi qayta qoʻllanilmasligi kerak.<ref name="x3dh" />


== Protokol bosqichlari ==
== Protokol bosqichlari ==
X3DH protokoli uchta asosiy bosqichdan iborat:
X3DH protokoli uchta asosiy bosqichdan iborat:


# Bob serverga o‘zining identifikatsiya kaliti, imzolangan oldindan tayyorlangan kaliti va bir martalik oldindan tayyorlangan kalitlarini joylashtiradi.
# Bob serverga oʻzining identifikatsiya kaliti, imzolangan oldindan tayyorlangan kaliti va bir martalik oldindan tayyorlangan kalitlarini joylashtiradi.


# Alisa serverdan Bobning ochiq kalitlari to‘plamini oladi hamda dastlabki himoyalangan xabarni tayyorlaydi.
# Alisa serverdan Bobning ochiq kalitlari toʻplamini oladi hamda dastlabki himoyalangan xabarni tayyorlaydi.


# Bob yuborilgan xabarni qabul qilib, Alisa hosil qilgan umumiy maxfiy kalit bilan bir xil kalitni hisoblaydi.<ref name="x3dh" />
# Bob yuborilgan xabarni qabul qilib, Alisa hosil qilgan umumiy maxfiy kalit bilan bir xil kalitni hisoblaydi.<ref name="x3dh" />


=== Kalitlar to‘plamini joylashtirish ===
=== Kalitlar toʻplamini joylashtirish ===


Bob serverga o‘zining identifikatsiya kalitini, imzolangan oldindan tayyorlangan kalitini, ushbu kalitning raqamli imzosini hamda bir martalik oldindan tayyorlangan kalitlar to‘plamini joylashtiradi.
Bob serverga oʻzining identifikatsiya kalitini, imzolangan oldindan tayyorlangan kalitini, ushbu kalitning raqamli imzosini hamda bir martalik oldindan tayyorlangan kalitlar toʻplamini joylashtiradi.


Imzolangan oldindan tayyorlangan kalit ma’lum davriylikda yangilanadi. Bir martalik oldindan tayyorlangan kalit server tomonidan yuboruvchiga taqdim etilgandan keyin qayta ishlatilmasligi kerak.<ref name="x3dh" />
Imzolangan oldindan tayyorlangan kalit maʼlum davriylikda yangilanadi. Bir martalik oldindan tayyorlangan kalit server tomonidan yuboruvchiga taqdim etilgandan keyin qayta ishlatilmasligi kerak.<ref name="x3dh" />


=== Dastlabki xabarni yuborish ===
=== Dastlabki xabarni yuborish ===


Alisa serverdan Bobning identifikatsiya kalitini, imzolangan oldindan tayyorlangan kalitini, ushbu kalitning imzosini va mavjud bo‘lsa, bir martalik oldindan tayyorlangan kalitini oladi.
Alisa serverdan Bobning identifikatsiya kalitini, imzolangan oldindan tayyorlangan kalitini, ushbu kalitning imzosini va mavjud boʻlsa, bir martalik oldindan tayyorlangan kalitini oladi.


Alisa dastlab Bobning imzolangan oldindan tayyorlangan kaliti haqiqiyligini tekshiradi. Tekshiruv muvaffaqiyatsiz yakunlansa, sessiya yaratilmaydi.
Alisa dastlab Bobning imzolangan oldindan tayyorlangan kaliti haqiqiyligini tekshiradi. Tekshiruv muvaffaqiyatsiz yakunlansa, sessiya yaratilmaydi.


Tekshiruvdan so‘ng Alisa yangi vaqtinchalik kalit juftligini hosil qiladi. U yuboruvchi va qabul qiluvchining identifikatsiya hamda oldindan tayyorlangan kalitlariga asoslangan bir nechta Diffie–Hellman hisoblashlarini amalga oshiradi.
Tekshiruvdan soʻng Alisa yangi vaqtinchalik kalit juftligini hosil qiladi. U yuboruvchi va qabul qiluvchining identifikatsiya hamda oldindan tayyorlangan kalitlariga asoslangan bir nechta Diffie–Hellman hisoblashlarini amalga oshiradi.


Hosil qilingan qiymatlar kalit hosil qilish funksiyasiga uzatiladi. Natijada dastlabki umumiy maxfiy kalit yaratiladi.
Hosil qilingan qiymatlar kalit hosil qilish funksiyasiga uzatiladi. Natijada dastlabki umumiy maxfiy kalit yaratiladi.


Agar Bobning bir martalik oldindan tayyorlangan kaliti mavjud bo‘lsa, qo‘shimcha Diffie–Hellman hisoblash bajariladi. Bu dastlabki sessiyaning oldinga yo‘naltirilgan maxfiyligini kuchaytirishga xizmat qiladi.<ref name="x3dh" />
Agar Bobning bir martalik oldindan tayyorlangan kaliti mavjud boʻlsa, qoʻshimcha Diffie–Hellman hisoblash bajariladi. Bu dastlabki sessiyaning oldinga yoʻnaltirilgan maxfiyligini kuchaytirishga xizmat qiladi.<ref name="x3dh" />


Alisa dastlabki xabarga o‘zining identifikatsiya kaliti, vaqtinchalik kaliti, foydalanilgan Bob kalitlari identifikatorlari va shifrlangan ma’lumotni kiritadi.<ref name="x3dh" />
Alisa dastlabki xabarga oʻzining identifikatsiya kaliti, vaqtinchalik kaliti, foydalanilgan Bob kalitlari identifikatorlari va shifrlangan maʼlumotni kiritadi.<ref name="x3dh" />


=== Dastlabki xabarni qabul qilish ===
=== Dastlabki xabarni qabul qilish ===


Bob dastlabki xabarni olgach, Alisaning identifikatsiya kaliti va vaqtinchalik kalitidan foydalanadi. U o‘zining yopiq identifikatsiya kaliti, imzolangan oldindan tayyorlangan kaliti hamda ishlatilgan bir martalik kalitidan foydalanib mos Diffie–Hellman hisoblashlarini bajaradi.
Bob dastlabki xabarni olgach, Alisaning identifikatsiya kaliti va vaqtinchalik kalitidan foydalanadi. U oʻzining yopiq identifikatsiya kaliti, imzolangan oldindan tayyorlangan kaliti hamda ishlatilgan bir martalik kalitidan foydalanib mos Diffie–Hellman hisoblashlarini bajaradi.


Natijada Bob Alisa hosil qilgan umumiy maxfiy kalit bilan bir xil kalitni oladi. Ushbu kalit yordamida dastlabki shifrlangan xabar ochiladi.
Natijada Bob Alisa hosil qilgan umumiy maxfiy kalit bilan bir xil kalitni oladi. Ushbu kalit yordamida dastlabki shifrlangan xabar ochiladi.


Agar bir martalik oldindan tayyorlangan kalit ishlatilgan bo‘lsa, Bob uning yopiq qismini keyingi foydalanishdan chiqarishi kerak.<ref name="x3dh" />
Agar bir martalik oldindan tayyorlangan kalit ishlatilgan boʻlsa, Bob uning yopiq qismini keyingi foydalanishdan chiqarishi kerak.<ref name="x3dh" />


== Xavfsizlik xususiyatlari ==
== Xavfsizlik xususiyatlari ==
=== Asinxron ishlash ===
=== Asinxron ishlash ===


X3DH qabul qiluvchi foydalanuvchi tarmoqda bo‘lmagan vaqtda ham dastlabki himoyalangan sessiyani yaratish imkonini beradi. Bunga qabul qiluvchining oldindan serverga joylashtirilgan ochiq kalitlari orqali erishiladi.<ref name="x3dh" />
X3DH qabul qiluvchi foydalanuvchi tarmoqda boʻlmagan vaqtda ham dastlabki himoyalangan sessiyani yaratish imkonini beradi. Bunga qabul qiluvchining oldindan serverga joylashtirilgan ochiq kalitlari orqali erishiladi.<ref name="x3dh" />


=== Autentifikatsiya ==
=== Autentifikatsiya ==


Imzolangan oldindan tayyorlangan kalit qabul qiluvchining kalitlar to‘plamini tekshirish imkonini beradi. Biroq foydalanuvchilar identifikatsiya kalitlarini mustaqil ravishda tasdiqlamasa, ular muloqot qilayotgan tomonning haqiqiyligini to‘liq tekshira olmaydi.
Imzolangan oldindan tayyorlangan kalit qabul qiluvchining kalitlar toʻplamini tekshirish imkonini beradi. Biroq foydalanuvchilar identifikatsiya kalitlarini mustaqil ravishda tasdiqlamasa, ular muloqot qilayotgan tomonning haqiqiyligini toʻliq tekshira olmaydi.


X3DH spetsifikatsiyasida identifikatsiya kalitlarini ishonchli aloqa kanali orqali solishtirish, jumladan kalit izlari yoki QR-kod yordamida tekshirish tavsiya etiladi.<ref name="x3dh" />
X3DH spetsifikatsiyasida identifikatsiya kalitlarini ishonchli aloqa kanali orqali solishtirish, jumladan kalit izlari yoki QR-kod yordamida tekshirish tavsiya etiladi.<ref name="x3dh" />


=== Oldinga yo‘naltirilgan maxfiylik ===
=== Oldinga yoʻnaltirilgan maxfiylik ===


Bir martalik oldindan tayyorlangan kalitlardan foydalanish uzoq muddatli kalitlar keyinchalik oshkor bo‘lgan taqdirda avvalgi sessiya kalitlarini himoyalash darajasini oshiradi.
Bir martalik oldindan tayyorlangan kalitlardan foydalanish uzoq muddatli kalitlar keyinchalik oshkor boʻlgan taqdirda avvalgi sessiya kalitlarini himoyalash darajasini oshiradi.


Ushbu himoya ishlatilgan bir martalik kalitning yopiq qismi o‘chirilgan bo‘lsa samarali hisoblanadi.<ref name="x3dh" />
Ushbu himoya ishlatilgan bir martalik kalitning yopiq qismi oʻchirilgan boʻlsa samarali hisoblanadi.<ref name="x3dh" />


=== Kriptografik inkor etish xususiyati ===
=== Kriptografik inkor etish xususiyati ===


X3DH spetsifikatsiyasida kriptografik inkor etish xususiyati ham ko‘rsatilgan. Protokol ma’lumotlari uchinchi tomonga ikki foydalanuvchi o‘rtasida ma’lum mazmundagi muloqot bo‘lganini ommaviy tarzda tekshirish imkonini beruvchi dalilni avtomatik ravishda yaratmaydi.<ref name="x3dh" />
X3DH spetsifikatsiyasida kriptografik inkor etish xususiyati ham koʻrsatilgan. Protokol maʼlumotlari uchinchi tomonga ikki foydalanuvchi oʻrtasida maʼlum mazmundagi muloqot boʻlganini ommaviy tarzda tekshirish imkonini beruvchi dalilni avtomatik ravishda yaratmaydi.<ref name="x3dh" />


=== Keyingi sessiya himoyasi ===
=== Keyingi sessiya himoyasi ===
== Cheklovlari va xavflar ==
== Cheklovlari va xavflar ==


X3DH protokoli xavfsizligi uning to‘g‘ri amalga oshirilishi hamda yopiq kalitlarning ishonchli saqlanishiga bog‘liq.
X3DH protokoli xavfsizligi uning toʻgʻri amalga oshirilishi hamda yopiq kalitlarning ishonchli saqlanishiga bogʻliq.


* Server xabarlarni yetkazib bermaslik yoki bir martalik kalitlarni taqdim etmaslik orqali muloqot jarayoniga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
* Server xabarlarni yetkazib bermaslik yoki bir martalik kalitlarni taqdim etmaslik orqali muloqot jarayoniga taʼsir koʻrsatishi mumkin.
* Bir martalik kalit ishlatilmagan dastlabki xabar qayta yuborish hujumlariga nisbatan zaifroq bo‘lishi mumkin.
* Bir martalik kalit ishlatilmagan dastlabki xabar qayta yuborish hujumlariga nisbatan zaifroq boʻlishi mumkin.
* Identifikatsiya kalitining yopiq qismi oshkor bo‘lsa, foydalanuvchi nomidan soxta sessiyalar yaratish xavfi yuzaga keladi.
* Identifikatsiya kalitining yopiq qismi oshkor boʻlsa, foydalanuvchi nomidan soxta sessiyalar yaratish xavfi yuzaga keladi.
* Bir martalik kalitlar zaxirasi tugagan holatda dastlabki sessiyaning oldinga yo‘naltirilgan maxfiyligi kamayishi mumkin.
* Bir martalik kalitlar zaxirasi tugagan holatda dastlabki sessiyaning oldinga yoʻnaltirilgan maxfiyligi kamayishi mumkin.
* X3DHdan keyin sessiya kalitlari yangilanmasa, kalitlarning uzoq muddat ishlatilishi xavfi yuzaga keladi.<ref name="x3dh" />
* X3DHdan keyin sessiya kalitlari yangilanmasa, kalitlarning uzoq muddat ishlatilishi xavfi yuzaga keladi.<ref name="x3dh" />


== Qo‘llanilishi ==
== Qoʻllanilishi ==


X3DH asinxron himoyalangan xabar almashish tizimlarida dastlabki sessiya kalitini hosil qilish uchun qo‘llaniladi.
X3DH asinxron himoyalangan xabar almashish tizimlarida dastlabki sessiya kalitini hosil qilish uchun qoʻllaniladi.


Protokol foydalanuvchilar bir vaqtning o‘zida tarmoqda bo‘lishini talab qilmaydigan tizimlarga mo‘ljallangan. Hosil qilingan umumiy maxfiy kalit keyingi shifrlash hamda sessiya kalitlarini yangilash mexanizmlarining boshlang‘ich nuqtasi sifatida ishlatiladi.<ref name="x3dh" />
Protokol foydalanuvchilar bir vaqtning oʻzida tarmoqda boʻlishini talab qilmaydigan tizimlarga moʻljallangan. Hosil qilingan umumiy maxfiy kalit keyingi shifrlash hamda sessiya kalitlarini yangilash mexanizmlarining boshlangʻich nuqtasi sifatida ishlatiladi.<ref name="x3dh" />


== Shuningdek qarang ==
== Shuningdek qarang ==

2026-yil 21-noyabr, 12:11 dagi (joriy) koʻrinishi

X3DH (inglizcha Extended Triple Diffie–Hellman, oʻzbekcha «kengaytirilgan uch karra Diffie–Hellman») — asinxron sharoitda ikki foydalanuvchi oʻrtasida umumiy maxfiy kalit hosil qilish uchun moʻljallangan kalitlarni kelishish protokoli.

Protokol qabul qiluvchi foydalanuvchi tarmoqqa ulanmagan holatda ham dastlabki himoyalangan muloqot sessiyasini yaratish imkonini beradi. X3DH ochiq kalitli kriptografiyaga asoslanadi va foydalanuvchilarning identifikatsiya kalitlari, vaqtinchalik kalitlari hamda oldindan serverga joylashtirilgan kalitlaridan foydalanadi.[1]

X3DH natijasida hosil qilingan dastlabki umumiy maxfiy kalit keyingi shifrlangan xabar almashish protokollarida qoʻllanilishi mumkin. Amaliy tizimlarda undan keyin sessiya kalitlarini muntazam yangilab boruvchi Double Ratchet algoritmidan foydalanilishi mumkin.[2]

X3DH protokoli Moxie Marlinspike va Trevor Perrin tomonidan ishlab chiqilgan. Protokolning rasmiy spetsifikatsiyasi 2016-yil 4-noyabrda eʼlon qilingan.[1]

X3DH nomidagi “3DH” qismi uchta Diffie–Hellman hisoblashiga asoslanganligini anglatadi. Qabul qiluvchining bir martalik oldindan tayyorlangan kaliti mavjud boʻlgan holatda protokol qoʻshimcha Diffie–Hellman hisoblashini ham bajarishi mumkin.[1]

X3DHning asosiy vazifasi ikki tomon oʻrtasida dastlabki umumiy maxfiy kalitni hosil qilishdan iborat. Ushbu protokol quyidagi sharoitlar uchun moʻljallangan:

  • yuboruvchi foydalanuvchi qabul qiluvchiga birinchi himoyalangan xabarni yubormoqchi boʻladi;
  • qabul qiluvchi foydalanuvchi ayni vaqtda tarmoqda boʻlmasligi mumkin;
  • qabul qiluvchining ayrim ochiq kalitlari oldindan serverga joylashtiriladi;
  • yuboruvchi mazkur kalitlar asosida dastlabki sessiya kalitini hosil qiladi.

X3DH xabarlar almashinuvining barcha bosqichlarini mustaqil ravishda boshqaruvchi protokol emas. U dastlabki umumiy maxfiy kalitni yaratishga xizmat qiladi. Keyingi xabarlar uchun kalitlarni yangilash alohida sessiya protokoli orqali amalga oshiriladi.[1]

Ishtirokchilar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

X3DH protokoli tavsifida odatda uchta ishtirokchi koʻrsatiladi:

  • Alisa — himoyalangan sessiyani boshlovchi foydalanuvchi. U qabul qiluvchining oldindan serverga joylashtirilgan ochiq kalitlaridan foydalanib dastlabki sessiya kalitini hosil qiladi.
  • Bob — dastlabki xabarni qabul qiluvchi foydalanuvchi. U oʻzining identifikatsiya kaliti, imzolangan oldindan tayyorlangan kaliti va mavjud boʻlsa, bir martalik oldindan tayyorlangan kalitlari yordamida yuboruvchi bilan bir xil umumiy maxfiy kalitni hosil qiladi.
  • Server — Bobning ochiq kalitlari va oldindan tayyorlangan kalitlarini saqlovchi vositachi tizim. Server dastlabki shifrlangan xabarni Bobga yetkazib berishi mumkin, biroq umumiy maxfiy kalitni hosil qilishda bevosita qatnashmaydi.

Bob tarmoqda boʻlmagan vaqtda Alisa serverda saqlanayotgan kalitlar toʻplamidan foydalanib dastlabki himoyalangan xabarni yuborishi mumkin.[1]

Kriptografik parametrlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

X3DH protokolida ochiq kalitli kriptografiya, xesh funksiyasi va kalit hosil qilish funksiyasidan foydalaniladi. Protokolni amalga oshirishda odatda quyidagi parametrlar belgilanadi:

  • elliptik egri chiziqli Diffie–Hellman funksiyasi;
  • xesh funksiyasi;
  • kalit hosil qilish funksiyasi;
  • ilova yoki protokol muhitini aniqlovchi satrli parametr;
  • ochiq kalitlarni kodlash va uzatish qoidalari.

X3DH spetsifikatsiyasi elliptik egri chiziqli kalit kelishuvi uchun X25519 yoki X448 kabi funksiyalardan foydalanishni nazarda tutadi.[1]

X25519 va X448 algoritmlari elliptik egri chiziqli Diffie–Hellman kalit kelishuvida foydalanish uchun RFC 7748 hujjatida tavsiflangan.[3]

Kalit hosil qilish uchun HKDF funksiyasidan foydalanilishi mumkin. HKDF dastlabki maxfiy maʼlumotdan kriptografik jihatdan mustahkam chiqish kalitlarini hosil qilishga moʻljallangan.[4]

X3DH protokolida bir nechta turdagi kalitlardan foydalaniladi.

Alisaning identifikatsiya kaliti — yuboruvchining uzoq muddatli ochiq kaliti. Ushbu kalit foydalanuvchini aniqlash va dastlabki autentifikatsiya jarayonida ishtirok etadi.

Alisaning vaqtinchalik kaliti — yuboruvchi tomonidan yangi X3DH sessiyasi boshlanishidan oldin yaratiladigan ochiq kalit. U dastlabki umumiy maxfiy kalitni hosil qilishda ishlatiladi.

Bobning identifikatsiya kaliti — qabul qiluvchining uzoq muddatli ochiq kaliti. Ushbu kalit Bobning shaxsini kriptografik jihatdan bogʻlash uchun xizmat qiladi.

Bobning imzolangan oldindan tayyorlangan kaliti — Bob tomonidan yaratiladigan, uning identifikatsiya kaliti bilan imzolanadigan hamda maʼlum vaqt oraligʻida yangilanadigan ochiq kalit. Ushbu kalit qabul qiluvchi tarmoqda boʻlmagan paytda ham dastlabki sessiyani yaratishga yordam beradi.

Bobning bir martalik oldindan tayyorlangan kaliti — faqat bitta dastlabki sessiyada ishlatilishi uchun moʻljallangan ochiq kalit. U ishlatilgandan keyin uning yopiq qismi qayta qoʻllanilmasligi kerak.[1]

Protokol bosqichlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

X3DH protokoli uchta asosiy bosqichdan iborat:

  1. Bob serverga oʻzining identifikatsiya kaliti, imzolangan oldindan tayyorlangan kaliti va bir martalik oldindan tayyorlangan kalitlarini joylashtiradi.
  1. Alisa serverdan Bobning ochiq kalitlari toʻplamini oladi hamda dastlabki himoyalangan xabarni tayyorlaydi.
  1. Bob yuborilgan xabarni qabul qilib, Alisa hosil qilgan umumiy maxfiy kalit bilan bir xil kalitni hisoblaydi.[1]

Kalitlar toʻplamini joylashtirish

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bob serverga oʻzining identifikatsiya kalitini, imzolangan oldindan tayyorlangan kalitini, ushbu kalitning raqamli imzosini hamda bir martalik oldindan tayyorlangan kalitlar toʻplamini joylashtiradi.

Imzolangan oldindan tayyorlangan kalit maʼlum davriylikda yangilanadi. Bir martalik oldindan tayyorlangan kalit server tomonidan yuboruvchiga taqdim etilgandan keyin qayta ishlatilmasligi kerak.[1]

Dastlabki xabarni yuborish

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Alisa serverdan Bobning identifikatsiya kalitini, imzolangan oldindan tayyorlangan kalitini, ushbu kalitning imzosini va mavjud boʻlsa, bir martalik oldindan tayyorlangan kalitini oladi.

Alisa dastlab Bobning imzolangan oldindan tayyorlangan kaliti haqiqiyligini tekshiradi. Tekshiruv muvaffaqiyatsiz yakunlansa, sessiya yaratilmaydi.

Tekshiruvdan soʻng Alisa yangi vaqtinchalik kalit juftligini hosil qiladi. U yuboruvchi va qabul qiluvchining identifikatsiya hamda oldindan tayyorlangan kalitlariga asoslangan bir nechta Diffie–Hellman hisoblashlarini amalga oshiradi.

Hosil qilingan qiymatlar kalit hosil qilish funksiyasiga uzatiladi. Natijada dastlabki umumiy maxfiy kalit yaratiladi.

Agar Bobning bir martalik oldindan tayyorlangan kaliti mavjud boʻlsa, qoʻshimcha Diffie–Hellman hisoblash bajariladi. Bu dastlabki sessiyaning oldinga yoʻnaltirilgan maxfiyligini kuchaytirishga xizmat qiladi.[1]

Alisa dastlabki xabarga oʻzining identifikatsiya kaliti, vaqtinchalik kaliti, foydalanilgan Bob kalitlari identifikatorlari va shifrlangan maʼlumotni kiritadi.[1]

Dastlabki xabarni qabul qilish

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bob dastlabki xabarni olgach, Alisaning identifikatsiya kaliti va vaqtinchalik kalitidan foydalanadi. U oʻzining yopiq identifikatsiya kaliti, imzolangan oldindan tayyorlangan kaliti hamda ishlatilgan bir martalik kalitidan foydalanib mos Diffie–Hellman hisoblashlarini bajaradi.

Natijada Bob Alisa hosil qilgan umumiy maxfiy kalit bilan bir xil kalitni oladi. Ushbu kalit yordamida dastlabki shifrlangan xabar ochiladi.

Agar bir martalik oldindan tayyorlangan kalit ishlatilgan boʻlsa, Bob uning yopiq qismini keyingi foydalanishdan chiqarishi kerak.[1]

Xavfsizlik xususiyatlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Asinxron ishlash

[tahrir | manbasini tahrirlash]

X3DH qabul qiluvchi foydalanuvchi tarmoqda boʻlmagan vaqtda ham dastlabki himoyalangan sessiyani yaratish imkonini beradi. Bunga qabul qiluvchining oldindan serverga joylashtirilgan ochiq kalitlari orqali erishiladi.[1]

= Autentifikatsiya

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Imzolangan oldindan tayyorlangan kalit qabul qiluvchining kalitlar toʻplamini tekshirish imkonini beradi. Biroq foydalanuvchilar identifikatsiya kalitlarini mustaqil ravishda tasdiqlamasa, ular muloqot qilayotgan tomonning haqiqiyligini toʻliq tekshira olmaydi.

X3DH spetsifikatsiyasida identifikatsiya kalitlarini ishonchli aloqa kanali orqali solishtirish, jumladan kalit izlari yoki QR-kod yordamida tekshirish tavsiya etiladi.[1]

Oldinga yoʻnaltirilgan maxfiylik

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bir martalik oldindan tayyorlangan kalitlardan foydalanish uzoq muddatli kalitlar keyinchalik oshkor boʻlgan taqdirda avvalgi sessiya kalitlarini himoyalash darajasini oshiradi.

Ushbu himoya ishlatilgan bir martalik kalitning yopiq qismi oʻchirilgan boʻlsa samarali hisoblanadi.[1]

Kriptografik inkor etish xususiyati

[tahrir | manbasini tahrirlash]

X3DH spetsifikatsiyasida kriptografik inkor etish xususiyati ham koʻrsatilgan. Protokol maʼlumotlari uchinchi tomonga ikki foydalanuvchi oʻrtasida maʼlum mazmundagi muloqot boʻlganini ommaviy tarzda tekshirish imkonini beruvchi dalilni avtomatik ravishda yaratmaydi.[1]

Keyingi sessiya himoyasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

X3DH faqat dastlabki umumiy maxfiy kalitni hosil qiladi. Keyingi xabarlar uchun kalitlarni muntazam yangilash boshqa protokollar orqali amalga oshiriladi.

Amaliy tizimlarda bu maqsad uchun Double Ratchet kabi ratchet mexanizmlaridan foydalanilishi mumkin.[2]

Cheklovlari va xavflar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

X3DH protokoli xavfsizligi uning toʻgʻri amalga oshirilishi hamda yopiq kalitlarning ishonchli saqlanishiga bogʻliq.

  • Server xabarlarni yetkazib bermaslik yoki bir martalik kalitlarni taqdim etmaslik orqali muloqot jarayoniga taʼsir koʻrsatishi mumkin.
  • Bir martalik kalit ishlatilmagan dastlabki xabar qayta yuborish hujumlariga nisbatan zaifroq boʻlishi mumkin.
  • Identifikatsiya kalitining yopiq qismi oshkor boʻlsa, foydalanuvchi nomidan soxta sessiyalar yaratish xavfi yuzaga keladi.
  • Bir martalik kalitlar zaxirasi tugagan holatda dastlabki sessiyaning oldinga yoʻnaltirilgan maxfiyligi kamayishi mumkin.
  • X3DHdan keyin sessiya kalitlari yangilanmasa, kalitlarning uzoq muddat ishlatilishi xavfi yuzaga keladi.[1]

Qoʻllanilishi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

X3DH asinxron himoyalangan xabar almashish tizimlarida dastlabki sessiya kalitini hosil qilish uchun qoʻllaniladi.

Protokol foydalanuvchilar bir vaqtning oʻzida tarmoqda boʻlishini talab qilmaydigan tizimlarga moʻljallangan. Hosil qilingan umumiy maxfiy kalit keyingi shifrlash hamda sessiya kalitlarini yangilash mexanizmlarining boshlangʻich nuqtasi sifatida ishlatiladi.[1]

Shuningdek qarang

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 1,17 Marlinspike, Moxie; Perrin, Trevor. The X3DH Key Agreement Protocol. Signal. 4-noyabr 2016-yil. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.
  2. ↑ 2,0 2,1 Perrin, Trevor. The Double Ratchet Algorithm. Signal. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.
  3. ↑ Langley, Adam; Hamburg, Mike; Turner, Sean. RFC 7748: Elliptic Curves for Security. IETF. 2016-yil yanvar. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.
  4. ↑ Krawczyk, Hugo; Eronen, Pasi. RFC 5869: HMAC-based Extract-and-Expand Key Derivation Function. IETF. 2010-yil may. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.

Tashqi havolalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]