Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Voha: Versiyalar orasidagi farq

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi


== Etimologiyasi ==
== Etimologiyasi ==
Oʻzbek leksikografi Sh. Rahmatullayev voha soʻzining kelib chiqishi haqida quyidagi maʼlumotlarni keltirgan: „Voha [[Arab tili|arabcha]] soʻz boʻlib, bu soʻz vảhat(un) shakliga ega ot boʻlib, oʻzbek tiliga choʻziq '''ả''' unlisini '''a''' unlisiga, hoyi hutti undoshini „h“ undoshiga almashtirib, soʻz oxiridagi '''t''' tovushini tashlab qabul qilingan: vảhat>vảha(voha); ‘sahro oraligʻidagi ekin ekiladigan obod oʻlka ma’nosini anglatadi“<ref>{{Kitob manbasi|title=Oʻzbek tilining etimologik lugʻati|author=Sh. Rahmatullayev|publisher=Universitet|pages=98|year=2003}}</ref>.
Oʻzbek leksikografi Sh. Rahmatullayev voha soʻzining kelib chiqishi haqida quyidagi maʼlumotlarni keltirgan: „Voha [[Arab tili|arabcha]] soʻz boʻlib, bu soʻz vảhat(un) shakliga ega ot boʻlib, oʻzbek tiliga choʻziq '''ả''' unlisini '''a''' unlisiga, hoyi hutti undoshini „h“ undoshiga almashtirib, soʻz oxiridagi '''t''' tovushini tashlab qabul qilingan: vảhat>vảha(voha); ‘sahro oraligʻidagi ekin ekiladigan obod oʻlka maʼnosini anglatadi“<ref>{{Kitob manbasi|title=Oʻzbek tilining etimologik lugʻati|author=Sh. Rahmatullayev|publisher=Universitet|pages=98|year=2003}}</ref>.


== Tabiati ==
== Tabiati ==
Cho‘l va chala cho‘llarda obod qilingan yerlar hisoblangani sababli vohalarda namgarchilik boshqa joylarga nisbatan koʻp boʻladi. [[Yer osti suvlari]] yuza boʻlib, buloqlar chiqib yotadi, daryolar vaqt-vaqti bilan toshib turadi. Vohalar koʻpincha [[daryo]], [[koʻl]], [[kanal]] va quduqlardan suv bilan taʼminlanadi. Maydoni bir necha oʻn km<sup>2</sup> dan bir necha oʻn ming km<sup>2</sup> gacha boʻladi. Shimoliy Afrika, Gʻarbiy Osiyo va [[Markaziy Osiyo]] choʻllarida mashhur Vohalar bor. Toshkent, Murgʻob, Xorazm, Buxoro vohalari, Fargʻona vodiysidagi vohalar ham ancha katta. Odatda, vohalarda aholi zich yashaydi. Shuningdek, Antarktidaning muzdan xoli boʻlgan joylari ham voha deb ataladi<ref>{{Kitob manbasi|title=Ensiklopedik lug‘at|year=1988|publisher=O‘zbek sovet ensiklopediyasi bosh redaksiyasi|page=167}}</ref><ref>{{Kitob manbasi|title=O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi (birinchi jild)|year=2000|location=Toshkent}}</ref>.
Choʻl va chala choʻllarda obod qilingan yerlar hisoblangani sababli vohalarda namgarchilik boshqa joylarga nisbatan koʻp boʻladi. [[Yer osti suvlari]] yuza boʻlib, buloqlar chiqib yotadi, daryolar vaqt-vaqti bilan toshib turadi. Vohalar koʻpincha [[daryo]], [[koʻl]], [[kanal]] va quduqlardan suv bilan taʼminlanadi. Maydoni bir necha oʻn km<sup>2</sup> dan bir necha oʻn ming km<sup>2</sup> gacha boʻladi. Shimoliy Afrika, Gʻarbiy Osiyo va [[Markaziy Osiyo]] choʻllarida mashhur Vohalar bor. Toshkent, Murgʻob, Xorazm, Buxoro vohalari, Fargʻona vodiysidagi vohalar ham ancha katta. Odatda, vohalarda aholi zich yashaydi. Shuningdek, Antarktidaning muzdan xoli boʻlgan joylari ham voha deb ataladi<ref>{{Kitob manbasi|title=Ensiklopedik lug‘at|year=1988|publisher=O‘zbek sovet ensiklopediyasi bosh redaksiyasi|page=167}}</ref><ref>{{Kitob manbasi|title=O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi (birinchi jild)|year=2000|location=Toshkent}}</ref>.


== Voha tuproqlari ==
== Voha tuproqlari ==
Sug‘orma dehqonchilik mintaqalaridagi tuproqlar, keng daryo vodiylari, tog‘lararo soyliklar va tog‘ etaklarining nishab tekisliklaridagi vohalarda tarqalgan. O‘rta Osiyo voha tuproqlari qadimdan dehqonchilik qilib kelinayotgan hududlardagi tuproqlarning asosiy qismini tashkil etadi. Sug‘orma dehqonchilik ta’sirida voha tuproqlari  mutlaqo yangi belgilarga ega bo‘lib boradi. Sug‘oriladigan yerlarga beriladigan suv bilan birga oziq moddalarga boy oqiziqlar keladi. Amudaryo suvlaridagi o‘rtacha yillik oqiziqlar miqdori Termiz shahri yonida 206 million tonna, Nukus shahri yonida esa 104 million tonna voha tuproqlarini tashkil etadi.  
Sugʻorma dehqonchilik mintaqalaridagi tuproqlar, keng daryo vodiylari, togʻlararo soyliklar va togʻ etaklarining nishab tekisliklaridagi vohalarda tarqalgan. Oʻrta Osiyo voha tuproqlari qadimdan dehqonchilik qilib kelinayotgan hududlardagi tuproqlarning asosiy qismini tashkil etadi. Sugʻorma dehqonchilik taʼsirida voha tuproqlari  mutlaqo yangi belgilarga ega boʻlib boradi. Sugʻoriladigan yerlarga beriladigan suv bilan birga oziq moddalarga boy oqiziqlar keladi. Amudaryo suvlaridagi oʻrtacha yillik oqiziqlar miqdori Termiz shahri yonida 206 million tonna, Nukus shahri yonida esa 104 million tonna voha tuproqlarini tashkil etadi.  


Oqiziqlarning asosiy qismi kanallarda cho‘kib qoladi, shuning uchun sug‘orish shoxobchalarini tez-tez tozalab turish zarurati tug‘iladi. [[Zarafshon (daryo)|Zarafshon daryosi]] havzasidagi dalalarga sug‘orish suvi bilan birga har yili gektariga 10,8 — 17,8 tonnagacha oqiziq jinslar, jumladan, o‘rtacha 2350 kg/ga CaCO3 485 kg/ga K2O va 0,41 kg/ga R2O5 oqib keladi. Sug‘oriladigan yerlarga kelib tushadigan agroirrigatsion yotqiziqlar miqdori yiliga 0,8—1,3 mm ga ortadi. Samarqand, Buxoro, Murg‘ob va Xorazm singari qadimiy vohalardagi bunday yotqiziqlar qalinligi 1—2 m va undan ortiq bo’ladi.  
Oqiziqlarning asosiy qismi kanallarda choʻkib qoladi, shuning uchun sugʻorish shoxobchalarini tez-tez tozalab turish zarurati tugʻiladi. [[Zarafshon (daryo)|Zarafshon daryosi]] havzasidagi dalalarga sugʻorish suvi bilan birga har yili gektariga 10,8 — 17,8 tonnagacha oqiziq jinslar, jumladan, oʻrtacha 2350 kg/ga CaCO3 485 kg/ga K2O va 0,41 kg/ga R2O5 oqib keladi. Sugʻoriladigan yerlarga kelib tushadigan agroirrigatsion yotqiziqlar miqdori yiliga 0,8—1,3 mm ga ortadi. Samarqand, Buxoro, Murgʻob va Xorazm singari qadimiy vohalardagi bunday yotqiziqlar qalinligi 1—2 m va undan ortiq boʻladi.  


Morfologik tuzilishi, agrokimyoviy, agrofizik, biologik xususiyatlari va meliorativ holatiga ko‘ra O‘rta Osiyoning sug‘orma dehqonchilik mintaqalaridagi voha tuproqlari turli tiplarga, ya’ni cho‘l mintaqasining o‘tloqi-voha, botqoqi-voha va taqirli-voha tuproqlariga, sur tuproqlari mintaqasining o‘tloqi-voha, botqoqi-voha va sur tuproqli-voha tuproqlari tipiga mansub. Agroirrigatsion yotqiziqlar qalinligiga ko‘ra: yupqa (35— 50 sm), o‘rtacha (70—80 sm) va juda qalin (1 m dan ko‘p) bo‘lgan tuproqlarga ajratiladi. Voha tuproqlarining paydo bo‘lish jarayoni o‘ziga xos zonal belgilarga ega. Bu jarayonni ikki asosiy bosqichga bo‘lish mumkin. Birinchi bosqichda voha tuproqlarining tabiiy belgilari (qo‘riqlik) saqlanib qoladi. Masalan, haydash va sug‘orish ta’sirida tusi, qalinligi, strukturasi, chimli va chim osti qatlamlarining joylanishi turlicha bo‘lgan sur tuproqlardan zichligi, mexanik tarkibi deyarli bir xil, kulrangroq haydalma va yanada zichroq haydov osti qatlamlar shakllanadi.
Morfologik tuzilishi, agrokimyoviy, agrofizik, biologik xususiyatlari va meliorativ holatiga koʻra Oʻrta Osiyoning sugʻorma dehqonchilik mintaqalaridagi voha tuproqlari turli tiplarga, yaʼni choʻl mintaqasining oʻtloqi-voha, botqoqi-voha va taqirli-voha tuproqlariga, sur tuproqlari mintaqasining oʻtloqi-voha, botqoqi-voha va sur tuproqli-voha tuproqlari tipiga mansub. Agroirrigatsion yotqiziqlar qalinligiga koʻra: yupqa (35— 50 sm), oʻrtacha (70—80 sm) va juda qalin (1 m dan koʻp) boʻlgan tuproqlarga ajratiladi. Voha tuproqlarining paydo boʻlish jarayoni oʻziga xos zonal belgilarga ega. Bu jarayonni ikki asosiy bosqichga boʻlish mumkin. Birinchi bosqichda voha tuproqlarining tabiiy belgilari (qoʻriqlik) saqlanib qoladi. Masalan, haydash va sugʻorish taʼsirida tusi, qalinligi, strukturasi, chimli va chim osti qatlamlarining joylanishi turlicha boʻlgan sur tuproqlardan zichligi, mexanik tarkibi deyarli bir xil, kulrangroq haydalma va yanada zichroq haydov osti qatlamlar shakllanadi.


=== O‘zbekiston voha tuproqlari ===
=== Oʻzbekiston voha tuproqlari ===
O‘zbekistonning relyefi juda xilma-xil. Chunonchi, janubiy va sharqiy tomonlari tog‘ tizmalari bilan o‘ralgan, shimoli-g‘arbiy tomonlari past tekisliklar, Qizilqum sahrosi, Ustyurt va Orol dengizi bilan tutashib ketgan. Tekisliklar asosan Amudaryo, Zarafshon va Sirdaryoning o‘rta va quyi oqimlariga joylashgan bo‘lib, respublika maydonining 70-75%ini tashkil etadi. Bu tekisliklarda Samarqand, Qashqadaryo, Buxoro va Xorazm vohalari bilan bir qatorda Qizilqum, Malik, Qarshi va Kamob cho‘llari ham joylashgan<ref>{{Kitob manbasi|title=Dehqonchilik, tuproqshunoslik va agrokimyo asoslari|year=2006|author=S. A. Azimboyev|publisher=IQTISOD-MOLIYA|page=20}}</ref>.
Oʻzbekistonning relyefi juda xilma-xil. Chunonchi, janubiy va sharqiy tomonlari togʻ tizmalari bilan oʻralgan, shimoli-gʻarbiy tomonlari past tekisliklar, Qizilqum sahrosi, Ustyurt va Orol dengizi bilan tutashib ketgan. Tekisliklar asosan Amudaryo, Zarafshon va Sirdaryoning oʻrta va quyi oqimlariga joylashgan boʻlib, respublika maydonining 70-75%ini tashkil etadi. Bu tekisliklarda Samarqand, Qashqadaryo, Buxoro va Xorazm vohalari bilan bir qatorda Qizilqum, Malik, Qarshi va Kamob choʻllari ham joylashgan<ref>{{Kitob manbasi|title=Dehqonchilik, tuproqshunoslik va agrokimyo asoslari|year=2006|author=S. A. Azimboyev|publisher=IQTISOD-MOLIYA|page=20}}</ref>.


== Voha hasharotlari ==
== Voha hasharotlari ==
Vohalarda hashoratlar ko‘p bo‘ladi. Shulardan biri voha chigirtkasi. Voha chigirtkasidan biri italiya chigirtkasi (Calliptamus italicus) — chigirtkalar oilasiga mansub zararkunanda hasharot. Erkagi tanasining uzunligi 14,5—24 mm, urg‘ochisiniki 24—41 mm. Baquvvat tanasi to‘q qo‘ng‘irdan och kulrang yoki sarg‘ish kulranggacha. Tuxumli ko‘zachasining kattaligi 14—41 mm bo‘lib, ko‘pincha uvatlarga, dala, yo‘l chetlari, partav yerlardagi chimga qo‘yadi. Yevropa, Shimoliy Afrika, Xitoy, Kavkaz, G‘arbiy Sibir, Janubiy Oltoy o‘lkasi, Qozog‘iston va O‘rta Osiyoda tarqalgan. Voha chigirtkasi shuvoqboshoqli o‘simliklar o‘sadigan cho‘llarga xos. Juda ko‘payib ketgan yillari g‘o‘za, dukkakli, poliz, boshoqli va boshqa ekinlarga zarar keltiradi<ref>{{Kitob manbasi|title=O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi|year=2006|publisher=Davlat ilmiy nashriyoti|pages=250-251}}</ref>.
Vohalarda hashoratlar koʻp boʻladi. Shulardan biri voha chigirtkasi. Voha chigirtkasidan biri italiya chigirtkasi (Calliptamus italicus) — chigirtkalar oilasiga mansub zararkunanda hasharot. Erkagi tanasining uzunligi 14,5—24 mm, urgʻochisiniki 24—41 mm. Baquvvat tanasi toʻq qoʻngʻirdan och kulrang yoki sargʻish kulranggacha. Tuxumli koʻzachasining kattaligi 14—41 mm boʻlib, koʻpincha uvatlarga, dala, yoʻl chetlari, partav yerlardagi chimga qoʻyadi. Yevropa, Shimoliy Afrika, Xitoy, Kavkaz, Gʻarbiy Sibir, Janubiy Oltoy oʻlkasi, Qozogʻiston va Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Voha chigirtkasi shuvoqboshoqli oʻsimliklar oʻsadigan choʻllarga xos. Juda koʻpayib ketgan yillari gʻoʻza, dukkakli, poliz, boshoqli va boshqa ekinlarga zarar keltiradi<ref>{{Kitob manbasi|title=O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi|year=2006|publisher=Davlat ilmiy nashriyoti|pages=250-251}}</ref>.


== Adabiyotlar ==
== Adabiyotlar ==

2026-yil 21-noyabr, 11:27 dagi (joriy) koʻrinishi

Libyen-oase1
Liviyadagi voha

Voha — sahro oʻrtasidagi suvli, koʻkalamzor joy. Choʻl va chalachoʻllarda obod qilingan yer[1].

Etimologiyasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Oʻzbek leksikografi Sh. Rahmatullayev voha soʻzining kelib chiqishi haqida quyidagi maʼlumotlarni keltirgan: „Voha arabcha soʻz boʻlib, bu soʻz vảhat(un) shakliga ega ot boʻlib, oʻzbek tiliga choʻziq ả unlisini a unlisiga, hoyi hutti undoshini „h“ undoshiga almashtirib, soʻz oxiridagi t tovushini tashlab qabul qilingan: vảhat>vảha(voha); ‘sahro oraligʻidagi ekin ekiladigan obod oʻlka maʼnosini anglatadi“[2].

Choʻl va chala choʻllarda obod qilingan yerlar hisoblangani sababli vohalarda namgarchilik boshqa joylarga nisbatan koʻp boʻladi. Yer osti suvlari yuza boʻlib, buloqlar chiqib yotadi, daryolar vaqt-vaqti bilan toshib turadi. Vohalar koʻpincha daryo, koʻl, kanal va quduqlardan suv bilan taʼminlanadi. Maydoni bir necha oʻn km2 dan bir necha oʻn ming km2 gacha boʻladi. Shimoliy Afrika, Gʻarbiy Osiyo va Markaziy Osiyo choʻllarida mashhur Vohalar bor. Toshkent, Murgʻob, Xorazm, Buxoro vohalari, Fargʻona vodiysidagi vohalar ham ancha katta. Odatda, vohalarda aholi zich yashaydi. Shuningdek, Antarktidaning muzdan xoli boʻlgan joylari ham voha deb ataladi[3][4].

Voha tuproqlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Sugʻorma dehqonchilik mintaqalaridagi tuproqlar, keng daryo vodiylari, togʻlararo soyliklar va togʻ etaklarining nishab tekisliklaridagi vohalarda tarqalgan. Oʻrta Osiyo voha tuproqlari qadimdan dehqonchilik qilib kelinayotgan hududlardagi tuproqlarning asosiy qismini tashkil etadi. Sugʻorma dehqonchilik taʼsirida voha tuproqlari  mutlaqo yangi belgilarga ega boʻlib boradi. Sugʻoriladigan yerlarga beriladigan suv bilan birga oziq moddalarga boy oqiziqlar keladi. Amudaryo suvlaridagi oʻrtacha yillik oqiziqlar miqdori Termiz shahri yonida 206 million tonna, Nukus shahri yonida esa 104 million tonna voha tuproqlarini tashkil etadi.

Oqiziqlarning asosiy qismi kanallarda choʻkib qoladi, shuning uchun sugʻorish shoxobchalarini tez-tez tozalab turish zarurati tugʻiladi. Zarafshon daryosi havzasidagi dalalarga sugʻorish suvi bilan birga har yili gektariga 10,8 — 17,8 tonnagacha oqiziq jinslar, jumladan, oʻrtacha 2350 kg/ga CaCO3 485 kg/ga K2O va 0,41 kg/ga R2O5 oqib keladi. Sugʻoriladigan yerlarga kelib tushadigan agroirrigatsion yotqiziqlar miqdori yiliga 0,8—1,3 mm ga ortadi. Samarqand, Buxoro, Murgʻob va Xorazm singari qadimiy vohalardagi bunday yotqiziqlar qalinligi 1—2 m va undan ortiq boʻladi.

Morfologik tuzilishi, agrokimyoviy, agrofizik, biologik xususiyatlari va meliorativ holatiga koʻra Oʻrta Osiyoning sugʻorma dehqonchilik mintaqalaridagi voha tuproqlari turli tiplarga, yaʼni choʻl mintaqasining oʻtloqi-voha, botqoqi-voha va taqirli-voha tuproqlariga, sur tuproqlari mintaqasining oʻtloqi-voha, botqoqi-voha va sur tuproqli-voha tuproqlari tipiga mansub. Agroirrigatsion yotqiziqlar qalinligiga koʻra: yupqa (35— 50 sm), oʻrtacha (70—80 sm) va juda qalin (1 m dan koʻp) boʻlgan tuproqlarga ajratiladi. Voha tuproqlarining paydo boʻlish jarayoni oʻziga xos zonal belgilarga ega. Bu jarayonni ikki asosiy bosqichga boʻlish mumkin. Birinchi bosqichda voha tuproqlarining tabiiy belgilari (qoʻriqlik) saqlanib qoladi. Masalan, haydash va sugʻorish taʼsirida tusi, qalinligi, strukturasi, chimli va chim osti qatlamlarining joylanishi turlicha boʻlgan sur tuproqlardan zichligi, mexanik tarkibi deyarli bir xil, kulrangroq haydalma va yanada zichroq haydov osti qatlamlar shakllanadi.

Oʻzbekiston voha tuproqlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Oʻzbekistonning relyefi juda xilma-xil. Chunonchi, janubiy va sharqiy tomonlari togʻ tizmalari bilan oʻralgan, shimoli-gʻarbiy tomonlari past tekisliklar, Qizilqum sahrosi, Ustyurt va Orol dengizi bilan tutashib ketgan. Tekisliklar asosan Amudaryo, Zarafshon va Sirdaryoning oʻrta va quyi oqimlariga joylashgan boʻlib, respublika maydonining 70-75%ini tashkil etadi. Bu tekisliklarda Samarqand, Qashqadaryo, Buxoro va Xorazm vohalari bilan bir qatorda Qizilqum, Malik, Qarshi va Kamob choʻllari ham joylashgan[5].

Voha hasharotlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Vohalarda hashoratlar koʻp boʻladi. Shulardan biri voha chigirtkasi. Voha chigirtkasidan biri italiya chigirtkasi (Calliptamus italicus) — chigirtkalar oilasiga mansub zararkunanda hasharot. Erkagi tanasining uzunligi 14,5—24 mm, urgʻochisiniki 24—41 mm. Baquvvat tanasi toʻq qoʻngʻirdan och kulrang yoki sargʻish kulranggacha. Tuxumli koʻzachasining kattaligi 14—41 mm boʻlib, koʻpincha uvatlarga, dala, yoʻl chetlari, partav yerlardagi chimga qoʻyadi. Yevropa, Shimoliy Afrika, Xitoy, Kavkaz, Gʻarbiy Sibir, Janubiy Oltoy oʻlkasi, Qozogʻiston va Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Voha chigirtkasi shuvoqboshoqli oʻsimliklar oʻsadigan choʻllarga xos. Juda koʻpayib ketgan yillari gʻoʻza, dukkakli, poliz, boshoqli va boshqa ekinlarga zarar keltiradi[6].

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  1. ↑ Oʻzbek tilining izohli lugʻati. Davlat ilmiy nashriyoti, 2006 — 470-bet. 
  2. ↑ Sh. Rahmatullayev. Oʻzbek tilining etimologik lugʻati. Universitet, 2003 — 98-bet. 
  3. ↑ Ensiklopedik lug‘at. O‘zbek sovet ensiklopediyasi bosh redaksiyasi, 1988 — 167-bet. 
  4. ↑ O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi (birinchi jild), Toshkent, 2000. 
  5. ↑ S. A. Azimboyev. Dehqonchilik, tuproqshunoslik va agrokimyo asoslari. IQTISOD-MOLIYA, 2006 — 20-bet. 
  6. ↑ O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. Davlat ilmiy nashriyoti, 2006 — 250-251-bet.