Туркларнинг э'тиқодлари ва дини



Туркларнинг эътиқоди ва дини-умуман,ўтроқ ва кўчманчи халқларнинг диний эътиқодлари олдинги даврларданоқ ўзлаштирилган.Одамларнинг илоҳий кучлар билан “муносабатлари”даги оралиқ вазифалар жамиятдаги махсус гуруҳ–шаманлар қўлида бўлган ва илк туркий матнларда шаманлар кам деб аталган.Шаманлар,фолбинлар,табиблар, "Худонинг иродаси" ни эълон қилувчилар бор эди. Илк турклар динининг асосини Осмонга(Худога) ва Ер-Сувга (Ер-Суб) сиғиниш ташкил этган.Мовий куч деб ҳисобланган бу икки томонлама кучнинг асосий қисми эди.Хоқонлар шу Осмоннинг иродаси билан ҳукмронлик қилган ва уларни “Осмон қариндошлари ва Осмонда туғилганлар” деб аташган.“Кек ўзининг бўйидан (кўк юзидан) отам Илтериш хоқон ва онам Илбил-катинга ишора қилиб,уларни давлат берувчи Кек қилиб (халқнинг) устига қўйди,у мени хоқон қилиб қўйди.Турк халқининг номи ва шон-шуҳратига путур етмайди, ўйлаб кўриш керак”.Осмоннинг иродасига кўра, "турклар ғалаба қозонган ёки мағлуб бўлган".Турк халқини Ют босқинчилиги йилларида Кўк ва Ер-сув сақлаб қолган. Турк хонлари ўз асарларида Кўкни доимо еб-ичишга чақирадилар.
Умай она
Кейинги аёл худо Умай олов ва болаларнинг ҳимоячиси эди.Умайга сиғиниш Олтойнинг айрим туркийзабон халқларида ХИХ аср охиригача сақланиб қолган.Шу билан бирга, Умай турклар сиғинадиган уч қудратли кучдан бири бўлиб,доимо уларнинг қўриқчиси бўлган. Бунинг исботи тариқасида Тўникўк шарафига ўрнатилган ёдгорликдан ҳам кўриш мумкин, у ерда туркларнинг муваффақиятли юришларидан бирини тасвирлаб, “ Кўк,Умай(худо),муқаддас Ер-сув,деб ўйлашимиз керак.Булар бизга ғалаба келтирганлар!" ".
Оловга сиғиниш
Қадимги турклар орасида турли динлар тарқалган бўлиб,улардан энг машҳурлари оловга сиғиниш,ҳайвонларга сиғиниш ва ўсимликларга сиғинишдир.Византия тарихчиси Менандер элчи Земархнинг турк хоқони Дизабулга келишини тасвирлайди ва шундай ёзади:“Бу турк қабиласидан ҳалокатнинг олдини олиш мумкинлигига ўзларига ишонган, баъзи одамлар Земарх олдига келиб,унга тегишли нарсаларни қўйдилар.Римликлар ўзлари билан бир жойга олиб келишган эди,кейин Ливан дарахтлари ёнаётган шохларини,скиф тилида қандайдир далдали сўзларни пичирлаб,ўзларининг хавотирларини чалиб,уйланган нарсаларни қайта-қайта оёқ ости қилишди.Ўртага хириллаган шохни олиб келиб, жаҳл билан бақириб,қорнини тўкиб юборди ва ўйноқи жинни қувиб чиқарди.Одамлар бу одамлар жинларни ҳайдаб,бизни балолардан қутқаради деб ишонишади;Улар Земархнинг ўзи бу оловдан ўтганига ва биздан ҳам балоларни олиб ташлаганига ишонгандек, барча касалликларни йўқ қилганига ишонишди. Археологик материаллар шаҳар аҳолиси ва ўтроқ аҳолининг оловга сиғинишини тасдиқлайди. Бобо-Ота шаҳри аҳолиси қалъаси қазилганда, сарой мажмуасининг катта залида қалин тупроқ қатламидан фарқли равишда диний маросим ўтказилган. Шаҳарларни қазиш натижасида қўй ҳайкаллари топилади, улар шубҳасиз бу ҳайвонларга сиғиниш билан боғлиқ.Ўтирор водийсидаги Кўк-Мардон шаҳри ўрнидан ВИ-ВИИ аср қатламидан ўт ёқиш учун тахт ва қўчқор шох шаклидаги ёрлиқли ичи бўш ибодатхона қазилган.
Буддизм
Олдинги Ўрта асрларда сўғдлар буддизмнинг асосий миссионерлари ролини ўйнаган.“Бодхисаттва” сўзи форс, уйғур ва хитой тилларига сўғд тилидан кириб келган.Шарқий Туркистондаги буддавий туркий матнлар атамаларининг таҳлили уларнинг сўғдийлар орқали кирганлигини исботлайди.Юқорида айтиб ўтилганидек,ВИ асрдан бошлаб турклар буддизмнинг кучли таъсирига тушиб қолган.Сюан-Цзян ёзадики,ғарбий турк хоқони буддизм динига яхши муносабатда бўлган. Тадқиқотчиларнинг фикрича,ВИИ асрнинг биринчи ярмида Ғарбий туркларнинг баъзи ҳукмдорлари буддизм динини қабул қилган ёки буддизмга ҳомийлик қилган.Буддизм Қозоғистоннинг жанубида ва Жетисуда тарқалди.Буни биринчи навбатда буддист ибодатхоналари ва монастирларининг топилиши исботлайди.Тасодифан топилган нарсалар орасида ҳинд маҳсулотлари:олтин билан ишланган ва қимматбаҳо тошлар билан безатилган Будда ва Буддизмнинг бронза ва кумуш ҳайкалчалари бор.Ўрта асрларда машҳур Испижоб шаҳри бўлган Сайрам харобалари ёнидан топилган ер ости монастири археологларнинг сўнгги кашфиётларидан биридир.
Ғор монастир мажмуаларининг энг қадимги намуналари Ҳиндистонда жойлашган бўлиб, у ерда Магадҳа ва унинг яқинида (замонавий Биҳар )Маурия даврида ғор меъморчилиги анъаналари ривожланган.Ғарбий Ҳиндистоннинг энг қадимги ғор бинолари монастирлар эди.Ҳар бир монастир бир ёки бир нечта чатялардан - ибодат жойларидан ва бир нечта вихаралардан - роҳиблар учун турар-жойлардан иборат эди. Испижоб яқинида топилган жойлар виҳаралар бўлиши мумкин.
Несториус таълимоти
Несторийнинг таълимоти 431-йилда Эфес кенгашида қораланган ва несторийлар шафқацизларча таъқиб қилина бошлаган. Таъқиблар натижасида улар Шарққа қочишга мажбур бўлдилар. Ажабланарлиси шундаки,Осиёнинг узоқ ҳудудлари несторийлар билан боғланган.Уларнинг колониялари ва савдо заводлари Ўрта ер денгизи қирғоқларидан “Самовий империя”гача чўзилган.Тоғлар ва водийлар орқали ўтадиган бу йўл бўйлаб водийларда христиан маданияти ёдгорликлари топилган. Христианликнинг сўғдларга ҳам метрополда,ҳам мустамлакаларда тарқалиши сўғдларнинг сурий ёзуви билан танишишига сабаб бўлди.Сурия ёзуви илк туркларга насроний-сўғдлардан етиб келган;бу ёзув уйғурлар томонидан қабул қилинган.Сурияликлар жаҳон илм-фани ва маданиятига катта ҳисса қўшдилар.Қадим замонлар ютуқларидан бошланган жаҳон маданияти ривожига Шарқни қўшдилар”.
Манихий дини
Ипак йўли бўйлаб тарқалган кейинги дин манихейлик эди.У Эронда ИИИ асрда пайдо бўлган ва тез орада Италиядан Хитойгача кўплаб издошларини топди.Умуман олганда,бу зардуштийлик ва насронийликнинг уйғунлиги эди. Манихейизм мессианизмни христианликдан,эзгулик ва ёвузлик,ёруғлик ва зулмат ўртасидаги кураш ғоясини зардуштийликдан олган эди.
Манихейизм ўз тарафдорларини Жетису ва Қозоғистоннинг жанубида,биринчи навбатда,ўтроқ аҳоли орасида бўлган. Турфон водийсидан топилган манихийларнинг“Икки асоснинг муқаддас китоби”асарининг илк уйғурча қўлёзмасида бу китобнинг “Аргу,Талас(Алтйн Аргу-Талас-улуше,Талас-улуше) шаҳарларида ёзилганлиги айтилади."Ўн ўқ мамлакатига (эътиқодни) уйғотиш".Бу орада машҳур Тараз шаҳри тилга олинади. Маълумки,Жетиснинг бир қатор шаҳарларида-Баласагун,Жикил-Балиқда манихийлар турар-жойлари бўлган.Таразни қазиш пайтида топилган ва манихий астрал худоларининг рамзи ҳисобланган ой ва аёл тасвирланган бронза медалённи манихийлар артефактлари қаторига киритиш лозим. Қозоғистоннинг ўрта аср шаҳарлари аҳолиси орасида бошқа жаҳон дини – зардуштийлик дини вакиллари ҳам бўлган.Қадимги Эрон ҳудудида ВИИ-ИВ асрларда шаклланган.Унинг маросим амалиёти коинотнинг тўрт элементига - сув, олов, тупроқ ва ҳавога ҳурмат билан тавсифланади. Зардуштийлик ёдгорликлари Ўрта Осиё, Сирдарё шаҳарлари ва Жетисуда учрайди.Бу оловли минораларга уланиши керак бўлган минорага ўхшаш тузилмаларнинг қолдиқлари.Улар Костобе ва Қизилозен шаҳарлари топографиясида сақланиб қолган. Бироқ Ўрта Осиё ва Қозоғистонда зардуштийлик динининг каноник шаклдан фарқ қилувчи махсус варианти кенг тарқалган. У маҳаллий култ динлари, хусусан, оловга, тошга, аждодларга, ҳайвонларга - қўй, эчки, туяга сиғиниш билан чамбарчас аралашган. [1]
Манбалар
- ↑ «Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—59 ИСБН 978-601-282-026-3