Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Turklarning e'tiqodlari va dini

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
, dagi Programmer (munozara | hissa) versiyasi
(farq) ←Avvalgi koʻrinishi | Hozirgi koʻrinishi (farq) | Yangiroq koʻrinishi→
Totem Park pole 1
Totem
Shaman tableau
Shamanizm
BuddhisticStatuesHKe1 flipped horizontally
Budda

Turklarning eʼtiqodi va dini-umuman,oʻtroq va koʻchmanchi xalqlarning diniy eʼtiqodlari oldingi davrlardanoq oʻzlashtirilgan.Odamlarning ilohiy kuchlar bilan “munosabatlari”dagi oraliq vazifalar jamiyatdagi maxsus guruh–shamanlar qoʻlida boʻlgan va ilk turkiy matnlarda shamanlar kam deb atalgan.Shamanlar,folbinlar,tabiblar, "Xudoning irodasi" ni eʼlon qiluvchilar bor edi. Ilk turklar dinining asosini Osmonga(Xudoga) va Yer-Suvga (Yer-Sub) sigʻinish tashkil etgan.Moviy kuch deb hisoblangan bu ikki tomonlama kuchning asosiy qismi edi.Xoqonlar shu Osmonning irodasi bilan hukmronlik qilgan va ularni “Osmon qarindoshlari va Osmonda tugʻilganlar” deb atashgan.“Kek oʻzining boʻyidan (koʻk yuzidan) otam Ilterish xoqon va onam Ilbil-katinga ishora qilib,ularni davlat beruvchi Kek qilib (xalqning) ustiga qoʻydi,u meni xoqon qilib qoʻydi.Turk xalqining nomi va shon-shuhratiga putur yetmaydi, oʻylab koʻrish kerak”.Osmonning irodasiga koʻra, "turklar gʻalaba qozongan yoki magʻlub boʻlgan".Turk xalqini Yut bosqinchiligi yillarida Koʻk va Yer-suv saqlab qolgan. Turk xonlari oʻz asarlarida Koʻkni doimo yeb-ichishga chaqiradilar.

Umay ona

Keyingi ayol xudo Umay olov va bolalarning himoyachisi edi.Umayga sigʻinish Oltoyning ayrim turkiyzabon xalqlarida XIX asr oxirigacha saqlanib qolgan.Shu bilan birga, Umay turklar sigʻinadigan uch qudratli kuchdan biri boʻlib,doimo ularning qoʻriqchisi boʻlgan. Buning isboti tariqasida Toʻnikoʻk sharafiga oʻrnatilgan yodgorlikdan ham koʻrish mumkin, u yerda turklarning muvaffaqiyatli yurishlaridan birini tasvirlab, “ Koʻk,Umay(xudo),muqaddas Yer-suv,deb oʻylashimiz kerak.Bular bizga gʻalaba keltirganlar!" ".

Olovga sigʻinish

Qadimgi turklar orasida turli dinlar tarqalgan boʻlib,ulardan eng mashhurlari olovga sigʻinish,hayvonlarga sigʻinish va oʻsimliklarga sigʻinishdir.Vizantiya tarixchisi Menander elchi Zemarxning turk xoqoni Dizabulga kelishini tasvirlaydi va shunday yozadi:“Bu turk qabilasidan halokatning oldini olish mumkinligiga oʻzlariga ishongan, baʼzi odamlar Zemarx oldiga kelib,unga tegishli narsalarni qoʻydilar.Rimliklar oʻzlari bilan bir joyga olib kelishgan edi,keyin Livan daraxtlari yonayotgan shoxlarini,skif tilida qandaydir daldali soʻzlarni pichirlab,oʻzlarining xavotirlarini chalib,uylangan narsalarni qayta-qayta oyoq osti qilishdi.Oʻrtaga xirillagan shoxni olib kelib, jahl bilan baqirib,qornini toʻkib yubordi va oʻynoqi jinni quvib chiqardi.Odamlar bu odamlar jinlarni haydab,bizni balolardan qutqaradi deb ishonishadi;Ular Zemarxning oʻzi bu olovdan oʻtganiga va bizdan ham balolarni olib tashlaganiga ishongandek, barcha kasalliklarni yoʻq qilganiga ishonishdi. Arxeologik materiallar shahar aholisi va oʻtroq aholining olovga sigʻinishini tasdiqlaydi. Bobo-Ota shahri aholisi qalʼasi qazilganda, saroy majmuasining katta zalida qalin tuproq qatlamidan farqli ravishda diniy marosim oʻtkazilgan. Shaharlarni qazish natijasida qoʻy haykallari topiladi, ular shubhasiz bu hayvonlarga sigʻinish bilan bogʻliq.Oʻtiror vodiysidagi Koʻk-Mardon shahri oʻrnidan VI-VII asr qatlamidan oʻt yoqish uchun taxt va qoʻchqor shox shaklidagi yorliqli ichi boʻsh ibodatxona qazilgan.

Buddizm

Oldingi Oʻrta asrlarda soʻgʻdlar buddizmning asosiy missionerlari rolini oʻynagan.“Bodxisattva” soʻzi fors, uygʻur va xitoy tillariga soʻgʻd tilidan kirib kelgan.Sharqiy Turkistondagi buddaviy turkiy matnlar atamalarining tahlili ularning soʻgʻdiylar orqali kirganligini isbotlaydi.Yuqorida aytib oʻtilganidek,VI asrdan boshlab turklar buddizmning kuchli taʼsiriga tushib qolgan.Syuan-Tszyan yozadiki,gʻarbiy turk xoqoni buddizm diniga yaxshi munosabatda boʻlgan. Tadqiqotchilarning fikricha,VII asrning birinchi yarmida Gʻarbiy turklarning baʼzi hukmdorlari buddizm dinini qabul qilgan yoki buddizmga homiylik qilgan.Buddizm Qozogʻistonning janubida va Jetisuda tarqaldi.Buni birinchi navbatda buddist ibodatxonalari va monastirlarining topilishi isbotlaydi.Tasodifan topilgan narsalar orasida hind mahsulotlari:oltin bilan ishlangan va qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan Budda va Buddizmning bronza va kumush haykalchalari bor.Oʻrta asrlarda mashhur Ispijob shahri boʻlgan Sayram xarobalari yonidan topilgan yer osti monastiri arxeologlarning soʻnggi kashfiyotlaridan biridir.

Gʻor monastir majmualarining eng qadimgi namunalari Hindistonda joylashgan boʻlib, u yerda Magadha va uning yaqinida (zamonaviy Bihar )Mauriya davrida gʻor meʼmorchiligi anʼanalari rivojlangan.Gʻarbiy Hindistonning eng qadimgi gʻor binolari monastirlar edi.Har bir monastir bir yoki bir nechta chatyalardan - ibodat joylaridan va bir nechta vixaralardan - rohiblar uchun turar-joylardan iborat edi. Ispijob yaqinida topilgan joylar viharalar boʻlishi mumkin.

Nestorius taʼlimoti

Nestoriyning taʼlimoti 431-yilda Efes kengashida qoralangan va nestoriylar shafqatsizlarcha taʼqib qilina boshlagan. Taʼqiblar natijasida ular Sharqqa qochishga majbur boʻldilar. Ajablanarlisi shundaki,Osiyoning uzoq hududlari nestoriylar bilan bogʻlangan.Ularning koloniyalari va savdo zavodlari Oʻrta yer dengizi qirgʻoqlaridan “Samoviy imperiya”gacha choʻzilgan.Togʻlar va vodiylar orqali oʻtadigan bu yoʻl boʻylab vodiylarda xristian madaniyati yodgorliklari topilgan. Xristianlikning soʻgʻdlarga ham metropolda,ham mustamlakalarda tarqalishi soʻgʻdlarning suriy yozuvi bilan tanishishiga sabab boʻldi.Suriya yozuvi ilk turklarga nasroniy-soʻgʻdlardan yetib kelgan;bu yozuv uygʻurlar tomonidan qabul qilingan.Suriyaliklar jahon ilm-fani va madaniyatiga katta hissa qoʻshdilar.Qadim zamonlar yutuqlaridan boshlangan jahon madaniyati rivojiga Sharqni qoʻshdilar”.

Manixiy dini

Ipak yoʻli boʻylab tarqalgan keyingi din manixeylik edi.U Eronda III asrda paydo boʻlgan va tez orada Italiyadan Xitoygacha koʻplab izdoshlarini topdi.Umuman olganda,bu zardushtiylik va nasroniylikning uygʻunligi edi. Manixeyizm messianizmni xristianlikdan,ezgulik va yovuzlik,yorugʻlik va zulmat oʻrtasidagi kurash gʻoyasini zardushtiylikdan olgan edi.

Manixeyizm oʻz tarafdorlarini Jetisu va Qozogʻistonning janubida,birinchi navbatda,oʻtroq aholi orasida boʻlgan. Turfon vodiysidan topilgan manixiylarning“Ikki asosning muqaddas kitobi”asarining ilk uygʻurcha qoʻlyozmasida bu kitobning “Argu,Talas(Altyn Argu-Talas-ulushe,Talas-ulushe) shaharlarida yozilganligi aytiladi."Oʻn oʻq mamlakatiga (eʼtiqodni) uygʻotish".Bu orada mashhur Taraz shahri tilga olinadi. Maʼlumki,Jetisning bir qator shaharlarida-Balasagun,Jikil-Baliqda manixiylar turar-joylari boʻlgan.Tarazni qazish paytida topilgan va manixiy astral xudolarining ramzi hisoblangan oy va ayol tasvirlangan bronza medalyonni manixiylar artefaktlari qatoriga kiritish lozim. Qozogʻistonning oʻrta asr shaharlari aholisi orasida boshqa jahon dini – zardushtiylik dini vakillari ham boʻlgan.Qadimgi Eron hududida VII-IV asrlarda shakllangan.Uning marosim amaliyoti koinotning toʻrt elementiga - suv, olov, tuproq va havoga hurmat bilan tavsiflanadi. Zardushtiylik yodgorliklari Oʻrta Osiyo, Sirdaryo shaharlari va Jetisuda uchraydi.Bu olovli minoralarga ulanishi kerak boʻlgan minoraga oʻxshash tuzilmalarning qoldiqlari.Ular Kostobe va Qizilozen shaharlari topografiyasida saqlanib qolgan. Biroq Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda zardushtiylik dinining kanonik shakldan farq qiluvchi maxsus varianti keng tarqalgan. U mahalliy kult dinlari, xususan, olovga, toshga, ajdodlarga, hayvonlarga - qoʻy, echki, tuyaga sigʻinish bilan chambarchas aralashgan. [1]

Manbalar

  1. ↑ «Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—59 ISBN 978-601-282-026-3