Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Паркинсон касаллиги

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
(Titroq Falajdan yoʻnaltirildi)
Parkinson kasalligiga chalingan odam
Паркинсон касаллигига чалинган одам

Паркинсон касаллиги (титроқ фалажи) — марказий нерв системасининг сурункали касаллиги. Инглиз врачи Жамес Паркинсон 1817-йили таърифлаб берган паркинсон касаллигида мускуллар таранглашади, юз ҳаракациз бўлиб, қотиб қолади, бемор майда қадам ташлаб юради, ҳаракатлари чекланади, ҳатто кийиниш, тугмаларни қадашда қийналади. Титроқ фалаж кўпроқ қўл панжаларидан бошланади (бемор гўё бармоқлари билан шарчалар ясаётгандек ҳаракат қилади), беморнинг боши, оёқлари ҳам титрайди, бемор қимирламай турганда ёки жуда ҳаяжонланганида, одатда, титроқ кучаяди, ҳаракатланганида камаяди ва ухлаган пайтида босилади. Бемор буйруқ билан осонроқ ҳаракат қилади. Уй шароитида шифокор тавсиясига кўра, мускуллар таранглашувини турли хил машқлар ёрдамида бартараф этиш мумкин, бу машқларни яхшиси илиқ сувда қила бошлаган маъқул, сабаби у мускулларнинг бўшашувини осонлаштиради. Бундай беморларга тинч шароитда қўл, оёқ ва танани машқ қилдириш учун енгил гимнастика билан шуғулланиш, аниқ ҳаракатлар: мозаикалар йиғиш, болалар кубикларини териш фойдалидир. Паркинсон касаллигига чалинган беморларни (жуда қийин бўлса ҳам) ўз-ўзига қарашга ва имконият доирасида уйдагиларга ёрдам беришга ўргатиб бориш лозим, чунки шулар ҳам жисмоний машқ ҳисобланади. Ҳамма дори воситалари врач кўрсатмасига биноан берилиши лозим[1].

Тадқиқот тарихи

Тарихдан аниқланганки, Миср папирусида милоддан аввалги ХИИ асрда фиръавнлардан бирида паркинсон касаллигига мос келадиган аломатлар бўлган. Муқаддас Китобда эса титроқларни бошдан кечирган одамлар ҳақида ёзилган. Аюрведа ишларида титроқлар, чекланган ҳаракат, беихтиёр тупурик ва Паркинсон касаллигига мос келадиган бошқа аломатлар ҳам тасвирланган. Уларни даволашнинг фақат битта усули кўрсатилган — бу турли нўхат сабзавотларидан фойдаланиш. Қадимги Римнинг машҳур шифокори Гален паркинсон касаллигини тасвирлаб берган ва унинг аломатларини ИИ асрда қайд этган. Галендан кейин паркинсон касаллиги фақат ХВИИ асрда қайта тасвирланган. Голландиялик шифокор Френсис Силвиус паркинсон касаллигига мос келадиган бошқа силкиниш турларини эслатиб ўтади ва немис олими Леронймус Гобиус паркинсонизмга мувофиқ касал одамнинг юриш хусусиятларини тасвирлаб беради. Жон Ҳунтер паркинсонизм синдроми билан оғриган одамнинг батафсил тавсифини беради.

Жеймс Паркинсон 1817-йилда ёзилган асарида паркинсон касаллигига чалинган 6 кишини ўрганиб чиқди ва барча тавсифларни китобига киритди. У касалликнинг ривожланиш динамикасини кузатганидан кейин бир нечта хулосаларга келди. Жеймс Паркинсоннинг иши 40 йил давомида эътиборга олинмади. У.Гоwерс, С.Уилсон, В.Эрба ва Ж.Чарcот неврологларининг оддий тадқиқотлари паркинсон касаллигининг алоҳида касаллик сифатида тан олинишига катта ҳисса қўшди. Паркинсон касаллиги алоҳида касаллик сифатида қарала бошлаганидан сўнг, бу касаллик белгиларини келтириб чиқарадиган танадаги қандай тузилмалар зарар кўради, деган савол туғилди. ХИХ асрнинг охирида франсуз неврологи Эдуард Бриссот Паркинсон касаллигининг ривожланишига субталамус ядроси ва ўрта миянинг шикастланиши сабаб бўлган деган хулосага келди. 1912-йилда Фридерик Леви паркинсон касаллигига мос келадиган мия илдиз ҳужайраларида ўзига хос ҳужайралар қўшилганлигини пайқади. Кейинчалик бу ҳужайралар Люи жисмлари деб атала бошланди. 1919-йилда рус неврологи К. Н. Третяков касаллик даврида юзага келадиган асосий патологик ўзгаришлар қора моддада содир бўлишини аниқлади. Третяковнинг башоратлари тиббиёт ҳамжамияти томонидан тан олинмади. Фақат 1948-йилда немис патологи Ролф Хаспер бу фаразни исботлаганидан кейин Третяковнинг иши қабул қилинди.

Касаллик асосидаги биокимёвий ўзгаришлар фақат 1950-йилларда ўрганила бошланди. Швециялик фармаколог Арвид Карлссон 2000-йилда паркинсон касаллиги ривожланишига катта ҳисса қўшадиган нейротрансмиттер бўлган дофаминни ўрганиш учун физиология ва тиббиёт бўйича Нобел мукофотига сазовор бўлди. Ва Люи жисмларининг таркиби фақат 1997-йилда тўлиқ тушунтирилган.

Касаллик тарихи ва табиатини ўрганиш билан бир қаторда даволаш усуллари ҳам ривожланди. ХИХ—ХХ асрларнинг неврологлари алкалоид ва белладонна атропинидан фойдаланиш даволашда яхши натижаларга олиб келган деган тушунчаларга келишди.1939-йилда жарроҳлик даволаш усуллари ҳам кўриб чиқилди. Ушбу усулга кўра, базал ганглияларни йўқ қилиш амалга оширилди. Афсуски, кейинги 20 йил давомида улар даволаш усуллари керакли натижаларга олиб келмаса ҳам, жарроҳлик даволаш усулини яхшилашга ҳаракат қилишди. Шундай қилиб, леводопа антиколинергик препарати клиник даволашга киритилгунга қадар, базал ядроларни жарроҳлик йўли билан бузиш Паркинсон касаллигини даволашнинг асосий усули эди. 1980-йилларнинг охирида электр импулслари билан чуқур мия тузилмаларини рағбатлантириш мумкин бўлган даволаш сифатида тан олинган.

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил