Talaffuz: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
'''Talaffuz''' | '''Talaffuz''' soʻzlar yoki tillarning gapirish uslubini oʻz ichiga oladi va u samarali muloqotda hal qiluvchi rol oʻynaydi. Bu maʼlum bir til yoki dialekt ichida tovushlarni, [[intonatsiya]] naqshlarini, [[stress]]ni joylashtirishni va [[ritm]]<nowiki/>ni ishlab chiqarishni oʻz ichiga oladi. Talaffuzga mintaqaviy, madaniy va individual omillar taʼsir qilishi mumkin, buning natijasida soʻzlarning talaffuzi turlicha boʻladi<ref>{{kitob manbasi |title=Sociolinguistics: The Essential Readings |last1=Paulston |first1=Christina Bratt |last2=Tucker |first2=G. Richard |publisher=[[Wiley-Blackwell]] |date=February 14, 2003 |isbn=0-631-22717-2 |chapter=Some Sociolinguistic Principles |url=https://books.google.com/books?id=bVG5XCa1DkkC |editor-last=Labov |editor-first=William |pages=234–250}}</ref>. | ||
Izchil tushunishni osonlashtirish va [[Lingvistik tahlil|lingvistik]] muloqotni osonlashtirish uchun | Izchil tushunishni osonlashtirish va [[Lingvistik tahlil|lingvistik]] muloqotni osonlashtirish uchun lugʻatlar va maʼlumotnomalar soʻzlarning talaffuzini taqdim etadi. Umumiy maqsadli lugʻatlar odatda standart yoki keng tarqalgan talaffuzlarni oʻz ichiga oladi, koʻproq ixtisoslashgan havolalar mintaqaviy yoki dialektal oʻzgarishlarni ham oʻz ichiga olishi mumkin. [[Orfoepiya]] deb nomlanuvchi toʻgʻri talaffuzni oʻrganish soʻzlarni toʻgʻri yoki qabul qilingan talaffuz usullarini oʻrganadi<ref>The Oxford Handbook of Lexicography, 2016, page 303</ref>. | ||
== Ahamiyati == | == Ahamiyati == | ||
Til | Til oʻrganish va samarali muloqotda talaffuz muhim ahamiyatga ega. Toʻgʻri talaffuz tilni tushunishni kuchaytiradi va maʼruzachilar oʻrtasida aniq tushunishni osonlashtiradi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, talaffuz tinglovchilar ogʻzaki tilni qanday izohlashi va qayta ishlashida hal qiluvchi rol oʻynaydi (Derwing & Munro, 2015)<ref>{{Kitob manbasi |title=Pronunciation Fundamentals: Evidence-based Perspectives for L2 Teaching and Research |isbn=9789027213273 |format=PDF |author=John Benjamins |coauthors=Derwing&Munro}}</ref>. Agar soʻzlar toʻgʻri talaffuz qilinsa, tinglovchilar moʻljallangan maʼno va kontekstni yaxshiroq tushunishadi. Aksincha, notoʻgʻri talaffuz notoʻgʻri tushunish, notoʻgʻri talqin qilish va muloqotda uzilishlarga olib kelishi mumkin (Gimson, 2014)<ref>{{Kitob manbasi |title=Gimson's Pronunciation of English |author=Alan Cruttenden |pages=410 |language=Ingliz}}</ref>. | ||
Bundan tashqari, talaffuz | Bundan tashqari, talaffuz maʼruzachilarning boshqalar tomonidan qanday qabul qilinishiga taʼsir qiladi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, koʻproq mahalliy talaffuzga ega boʻlgan odamlar koʻpincha malakali, aqlli va ishonchli deb hisoblanadilar (Levis, 2005)<ref>{{Kitob manbasi |title=Changing Contexts and Shifting Paradigms in Pronunciation Teaching |origyear=2005 |author=John M Levis}}</ref>. Talaffuz, shuningdek, madaniy va ijtimoiy maʼnolarga ega boʻlib, uning kelib chiqishi va oʻziga xosligini aks ettiradi. Urgʻu va lahjalar gʻurur va madaniy meros manbalari boʻlishi mumkin, lekin ular kasbiy yoki akademik muhitda odamlarning qanday qabul qilinishiga ham taʼsir qilishi mumkin (Giles, 1975)<ref>{{Kitob manbasi |title=Characterizing the Volatility Transmission across International Stock Markets |year=Avgust 24, 2015}}</ref>. | ||
Bundan tashqari, talaffuz | Bundan tashqari, talaffuz ogʻzaki ravonlikka va gapirishdagi ishonchga taʼsir qiladi. Oʻquvchilar toʻgʻri talaffuz qilish koʻnikmalarini rivojlantirganda, ular oʻzlarini ishonchli ifoda etishda va suhbatlarda ishtirok etishda oʻzlarini ishonchli his qilishadi. Bu ishonch umumiy tilni bilish darajasiga ijobiy taʼsir qiladi va oʻquvchilarni ijtimoiy va akademik munosabatlarda faol ishtirok etishga undaydi (Munro & Derwing, 1999)<ref>{{Kitob manbasi |title=Foreign accent, comprehensibility, and intelligibility in the speech of second language learners |ref=Munro, M. J., & Derwing, T. M. (1999). Foreign accent, comprehensibility, and intelligibility in the speech of second language learners. Language Learning, 49(Suppl 1), 285–310. https://doi.org/10.1111/0023-8333.49.s1.8}}</ref>. | ||
== Talaffuz elementlari == | == Talaffuz elementlari == | ||
Talaffuz | Talaffuz ogʻzaki nutqni toʻgʻri ishlab chiqarish va idrok etishga yordam beradigan turli elementlarni oʻz ichiga oladi. Bu elementlarga tovushlar, stress, intonatsiya va ritm kiradi. | ||
====== '''Tovushlar yoki [[fonema]]<nowiki/>lar''' ====== | ====== '''Tovushlar yoki [[fonema]]<nowiki/>lar''' ====== | ||
Tovushlar | Tovushlar soʻzlarni bir-biridan ajratib turuvchi asosiy nutq birliklaridir. Talaffuzdagi tovushlarni oʻrganish [[fonetika]] deb nomlanadi <ref>{{Citation |title=English consonants |date=2013-02-11 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203080023-18 |work=Practical Phonetics and Phonology |pages=105–121 |access-date=2023-09-13 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-08002-3}}</ref>. Turli tillarda oʻziga xos tovushlar toʻplami boʻladi va oʻquvchilar ularni tushunishlari uchun bu tovushlarni toʻgʻri egallashlari va ifodalashlari kerak. | ||
====== Stress ====== | ====== Stress ====== | ||
[[Stress]] jumla ichidagi | [[Stress]] jumla ichidagi maʼlum boʻgʻinlar yoki soʻzlarga urgʻu berishni anglatadi. Bu maʼnoni etkazishda hal qiluvchi rol oʻynaydi va jumlaning talqinini oʻzgartirishi mumkin<ref>{{Jurnal manbasi |last=Cruttenden |first=Alan |date=2013-11-26 |title=Gimson's Pronunciation of English |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203784945 |doi=10.4324/9780203784945}}</ref>. | ||
====== Intonatsiya ====== | ====== Intonatsiya ====== | ||
[[Intonatsiya]] nutqda hissiyotlarni, munosabatni va grammatik funktsiyalarni etkazishga yordam beradigan tovush balandligi naqshlarining | [[Intonatsiya]] nutqda hissiyotlarni, munosabatni va grammatik funktsiyalarni etkazishga yordam beradigan tovush balandligi naqshlarining koʻtarilishi va pasayishini anglatadi<ref>{{Jurnal manbasi |last=Setter |first=Jane |last2=Stojanovik |first2=Vesna |last3=Martínez-Castilla |first3=Pastora |date= |title=Evaluating the intonation of non-native speakers of English using a computerized test battery |url=http://dx.doi.org/10.1111/j.1473-4192.2010.00253.x |magazine=International Journal of Applied Linguistics |volume=20 |issue=3 |pages=368–385 |doi=10.1111/j.1473-4192.2010.00253.x |issn=0802-6106}}</ref>. | ||
====== Ritm ====== | ====== Ritm ====== | ||
Ritm nutq tovushlari va | Ritm nutq tovushlari va boʻgʻinlarining vaqti va davomiyligini oʻz ichiga oladi, nutq tilining oqimi va tabiiyligiga taʼsir qiladi<ref>{{Jurnal manbasi |last=Dauer |first=R.M. |date= |title=Stress-timing and syllable-timing reanalyzed |url=http://dx.doi.org/10.1016/s0095-4470(19)30776-4 |magazine=Journal of Phonetics |volume=11 |issue=1 |pages=51–62 |doi=10.1016/s0095-4470(19)30776-4 |issn=0095-4470}}</ref>. Ushbu elementlarni tushunish va oʻzlashtirish talaffuzni yaxshilash va samarali muloqotga yordam beradi. | ||
== Madaniy ahamiyati == | == Madaniy ahamiyati == | ||
Talaffuz nafaqat lingvistik masala, balki madaniy ahamiyatga ham ega. Madaniy jihatlar odamlar va jamoalarning | Talaffuz nafaqat lingvistik masala, balki madaniy ahamiyatga ham ega. Madaniy jihatlar odamlar va jamoalarning soʻzlarni talaffuz qilish va nutq shakllarini shakllantirish usullariga taʼsir qiladi. Talaffuz insonning madaniy kelib chiqishi, mintaqaviy oʻziga xosligi va ijtimoiy konteksti bilan chambarchas bogʻliq. Tarixiy taʼsirlar, ijtimoiy meʼyorlar va jamoat amaliyotlari kabi madaniy omillar talaffuzning aniq shakllariga hissa qoʻshishi mumkin <ref>{{Jurnal manbasi |last=Lippi-Green |first=Rosina |date=2012-03-15 |title=English with an Accent |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203348802 |doi=10.4324/9780203348802}}</ref>. Misol uchun, mamlakat ichidagi turli mintaqalar tarixiy migratsiya yoki boshqa jamoalardan ajratilganligi sababli oʻziga xos urgʻu yoki dialektlarni namoyish qilishi mumkin. Bundan tashqari, ijtimoiy sinf, taʼlim va turli lingvistik taʼsirlarga taʼsir qilish madaniyatdagi shaxslar oʻrtasidagi talaffuz oʻzgarishiga taʼsir qilishi mumkin<ref>{{Jurnal manbasi |last=Bucholtz |first=Mary |date= |title=Sociolinguistic nostalgia and the authentication of identity |url=http://dx.doi.org/10.1111/1467-9481.00232 |magazine=Journal of Sociolinguistics |volume=7 |issue=3 |pages=398–416 |doi=10.1111/1467-9481.00232 |issn=1360-6441}}</ref>. Talaffuzning madaniy jihatlarini tushunish til xilma-xilligini qadrlash, madaniy oʻziga xosliklarni hurmat qilish va koʻp madaniyatli va koʻp tilli kontekstlarda samarali muloqotni rivojlantirish uchun juda muhimdir<ref>{{Citation |title=Pronunciation |date=2023-05-10 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pronunciation&oldid=1154070037 |work=Wikipedia |access-date=2023-09-13 |language=en}}</ref>. | ||
== Manbalar == | == Manbalar == | ||
{{Turkumsiz|date=Aprel 2024}} | {{Turkumsiz|date=Aprel 2024}} | ||
2026-yil 21-noyabr, 07:56 dagi (joriy) koʻrinishi
Talaffuz soʻzlar yoki tillarning gapirish uslubini oʻz ichiga oladi va u samarali muloqotda hal qiluvchi rol oʻynaydi. Bu maʼlum bir til yoki dialekt ichida tovushlarni, intonatsiya naqshlarini, stressni joylashtirishni va ritmni ishlab chiqarishni oʻz ichiga oladi. Talaffuzga mintaqaviy, madaniy va individual omillar taʼsir qilishi mumkin, buning natijasida soʻzlarning talaffuzi turlicha boʻladi[1].
Izchil tushunishni osonlashtirish va lingvistik muloqotni osonlashtirish uchun lugʻatlar va maʼlumotnomalar soʻzlarning talaffuzini taqdim etadi. Umumiy maqsadli lugʻatlar odatda standart yoki keng tarqalgan talaffuzlarni oʻz ichiga oladi, koʻproq ixtisoslashgan havolalar mintaqaviy yoki dialektal oʻzgarishlarni ham oʻz ichiga olishi mumkin. Orfoepiya deb nomlanuvchi toʻgʻri talaffuzni oʻrganish soʻzlarni toʻgʻri yoki qabul qilingan talaffuz usullarini oʻrganadi[2].
Ahamiyati
[tahrir | manbasini tahrirlash]Til oʻrganish va samarali muloqotda talaffuz muhim ahamiyatga ega. Toʻgʻri talaffuz tilni tushunishni kuchaytiradi va maʼruzachilar oʻrtasida aniq tushunishni osonlashtiradi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, talaffuz tinglovchilar ogʻzaki tilni qanday izohlashi va qayta ishlashida hal qiluvchi rol oʻynaydi (Derwing & Munro, 2015)[3]. Agar soʻzlar toʻgʻri talaffuz qilinsa, tinglovchilar moʻljallangan maʼno va kontekstni yaxshiroq tushunishadi. Aksincha, notoʻgʻri talaffuz notoʻgʻri tushunish, notoʻgʻri talqin qilish va muloqotda uzilishlarga olib kelishi mumkin (Gimson, 2014)[4].
Bundan tashqari, talaffuz maʼruzachilarning boshqalar tomonidan qanday qabul qilinishiga taʼsir qiladi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, koʻproq mahalliy talaffuzga ega boʻlgan odamlar koʻpincha malakali, aqlli va ishonchli deb hisoblanadilar (Levis, 2005)[5]. Talaffuz, shuningdek, madaniy va ijtimoiy maʼnolarga ega boʻlib, uning kelib chiqishi va oʻziga xosligini aks ettiradi. Urgʻu va lahjalar gʻurur va madaniy meros manbalari boʻlishi mumkin, lekin ular kasbiy yoki akademik muhitda odamlarning qanday qabul qilinishiga ham taʼsir qilishi mumkin (Giles, 1975)[6].
Bundan tashqari, talaffuz ogʻzaki ravonlikka va gapirishdagi ishonchga taʼsir qiladi. Oʻquvchilar toʻgʻri talaffuz qilish koʻnikmalarini rivojlantirganda, ular oʻzlarini ishonchli ifoda etishda va suhbatlarda ishtirok etishda oʻzlarini ishonchli his qilishadi. Bu ishonch umumiy tilni bilish darajasiga ijobiy taʼsir qiladi va oʻquvchilarni ijtimoiy va akademik munosabatlarda faol ishtirok etishga undaydi (Munro & Derwing, 1999)[7].
Talaffuz elementlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Talaffuz ogʻzaki nutqni toʻgʻri ishlab chiqarish va idrok etishga yordam beradigan turli elementlarni oʻz ichiga oladi. Bu elementlarga tovushlar, stress, intonatsiya va ritm kiradi.
Tovushlar yoki fonemalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Tovushlar soʻzlarni bir-biridan ajratib turuvchi asosiy nutq birliklaridir. Talaffuzdagi tovushlarni oʻrganish fonetika deb nomlanadi [8]. Turli tillarda oʻziga xos tovushlar toʻplami boʻladi va oʻquvchilar ularni tushunishlari uchun bu tovushlarni toʻgʻri egallashlari va ifodalashlari kerak.
Stress
[tahrir | manbasini tahrirlash]Stress jumla ichidagi maʼlum boʻgʻinlar yoki soʻzlarga urgʻu berishni anglatadi. Bu maʼnoni etkazishda hal qiluvchi rol oʻynaydi va jumlaning talqinini oʻzgartirishi mumkin[9].
Intonatsiya
[tahrir | manbasini tahrirlash]Intonatsiya nutqda hissiyotlarni, munosabatni va grammatik funktsiyalarni etkazishga yordam beradigan tovush balandligi naqshlarining koʻtarilishi va pasayishini anglatadi[10].
Ritm
[tahrir | manbasini tahrirlash]Ritm nutq tovushlari va boʻgʻinlarining vaqti va davomiyligini oʻz ichiga oladi, nutq tilining oqimi va tabiiyligiga taʼsir qiladi[11]. Ushbu elementlarni tushunish va oʻzlashtirish talaffuzni yaxshilash va samarali muloqotga yordam beradi.
Madaniy ahamiyati
[tahrir | manbasini tahrirlash]Talaffuz nafaqat lingvistik masala, balki madaniy ahamiyatga ham ega. Madaniy jihatlar odamlar va jamoalarning soʻzlarni talaffuz qilish va nutq shakllarini shakllantirish usullariga taʼsir qiladi. Talaffuz insonning madaniy kelib chiqishi, mintaqaviy oʻziga xosligi va ijtimoiy konteksti bilan chambarchas bogʻliq. Tarixiy taʼsirlar, ijtimoiy meʼyorlar va jamoat amaliyotlari kabi madaniy omillar talaffuzning aniq shakllariga hissa qoʻshishi mumkin [12]. Misol uchun, mamlakat ichidagi turli mintaqalar tarixiy migratsiya yoki boshqa jamoalardan ajratilganligi sababli oʻziga xos urgʻu yoki dialektlarni namoyish qilishi mumkin. Bundan tashqari, ijtimoiy sinf, taʼlim va turli lingvistik taʼsirlarga taʼsir qilish madaniyatdagi shaxslar oʻrtasidagi talaffuz oʻzgarishiga taʼsir qilishi mumkin[13]. Talaffuzning madaniy jihatlarini tushunish til xilma-xilligini qadrlash, madaniy oʻziga xosliklarni hurmat qilish va koʻp madaniyatli va koʻp tilli kontekstlarda samarali muloqotni rivojlantirish uchun juda muhimdir[14].
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Bu maqola birorta turkumga qoʻshilmagan. Iltimos, maqolaga aloqador turkumlar qoʻshib yordam qiling. (Aprel 2024) |
- ↑ Paulston, Christina Bratt; Tucker, G. Richard „Some Sociolinguistic Principles“, . Sociolinguistics: The Essential Readings. Wiley-Blackwell, February 14, 2003 — 234–250-bet. ISBN 0-631-22717-2.
- ↑ The Oxford Handbook of Lexicography, 2016, page 303
- ↑ John Benjamins; Derwing&Munro. Pronunciation Fundamentals: Evidence-based Perspectives for L2 Teaching and Research (
PDF). ISBN 9789027213273.
- ↑ Alan Cruttenden. Gimson's Pronunciation of English (Ingliz) — 410-bet.
- ↑ John M Levis. Changing Contexts and Shifting Paradigms in Pronunciation Teaching [2005].
- ↑ Characterizing the Volatility Transmission across International Stock Markets, Avgust 24, 2015.
- ↑ Foreign accent, comprehensibility, and intelligibility in the speech of second language learners.
- ↑ „English consonants“, Practical Phonetics and Phonology, Routledge, 105–121-bet, 2013-02-11, ISBN 978-0-203-08002-3, qaraldi: 2023-09-13
- ↑ Cruttenden, Alan (2013-11-26). „Gimson's Pronunciation of English“. doi:10.4324/9780203784945.
{{cite magazine}}: Cite magazine requires|magazine=(yordam) - ↑ Setter, Jane; Stojanovik, Vesna; Martínez-Castilla, Pastora. „Evaluating the intonation of non-native speakers of English using a computerized test battery“. International Journal of Applied Linguistics. 20-jild, № 3. 368–385-bet. doi:10.1111/j.1473-4192.2010.00253.x. ISSN 0802-6106.
- ↑ Dauer, R.M. „Stress-timing and syllable-timing reanalyzed“. Journal of Phonetics. 11-jild, № 1. 51–62-bet. doi:10.1016/s0095-4470(19)30776-4. ISSN 0095-4470.
- ↑ Lippi-Green, Rosina (2012-03-15). „English with an Accent“. doi:10.4324/9780203348802.
{{cite magazine}}: Cite magazine requires|magazine=(yordam) - ↑ Bucholtz, Mary. „Sociolinguistic nostalgia and the authentication of identity“. Journal of Sociolinguistics. 7-jild, № 3. 398–416-bet. doi:10.1111/1467-9481.00232. ISSN 1360-6441.
- ↑ „Pronunciation“, Wikipedia (inglizcha), 2023-05-10, qaraldi: 2023-09-13