Suli: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
[[Fayl:Illustration Avena sativa0.jpg|thumb]] | [[Fayl:Illustration Avena sativa0.jpg|thumb]] | ||
'''Suli''' ({{bt|Avena}}) — [[boshoqdoshlar|boshoqsoshlar]]ga mansub [[bir yillik oʻsimliklar|bir yillik]] va [[koʻp yillik oʻsimliklar]] [[turkum]]i; [[gʻalla ekinlari|gʻalla ekini]]. 70 [[tur (biologiya)|tur]]i bor. 25 ga yakin turi [[Yevrosiyo]] va [[Shimoliy Amerika|Shim. Amerika]]da usadi. Asosan 3 turi ekma Suli ({{bt|A. sativa}}) [[moʻʼtadil mintaqa|moʻʼtadil]] [[iqlim]]li [[mamlakat]]larda va [[Vizantiya imperiyasi|Vizantiya]] Sulisi ({{lang|la|''A. byzantina'' S.}}) — [[Oʻrta dengiz]] atrofi, [[ | '''Suli''' ({{bt|Avena}}) — [[boshoqdoshlar|boshoqsoshlar]]ga mansub [[bir yillik oʻsimliklar|bir yillik]] va [[koʻp yillik oʻsimliklar]] [[turkum]]i; [[gʻalla ekinlari|gʻalla ekini]]. 70 [[tur (biologiya)|tur]]i bor. 25 ga yakin turi [[Yevrosiyo]] va [[Shimoliy Amerika|Shim. Amerika]]da usadi. Asosan 3 turi ekma Suli ({{bt|A. sativa}}) [[moʻʼtadil mintaqa|moʻʼtadil]] [[iqlim]]li [[mamlakat]]larda va [[Vizantiya imperiyasi|Vizantiya]] Sulisi ({{lang|la|''A. byzantina'' S.}}) — [[Oʻrta dengiz]] atrofi, [[AQSh]] [[janub|jan.]], [[Argentina]], [[Avstraliya]]da; kum S. ({{bt|A. strigosa}}) — [[Ispaniya]], [[Fransiya]], [[Belgiya]]da [[ekinlarni ekish|ekiladi]]. Suli kdsimiy ekinlardan hisoblanadi, Yevropada mil. av. 2ming yillikdan boshlab ekilgan. [[Jahon]] [[dehqonchilik|dehqonchiligi]]da S. [[ekin maydoni]] 14,4 mln. [[gektar|ga]] ni tashkil etib, [[Gʻarb]]iy Yevropa mamlakatlari, AQSh va [[Kanada]], [[Xitoy]]da katta maydonlarda ekiladi, oʻrtacha don hosiddorligi 18,1 s/ga (2000). Ekma S. iddizi popuk [[ildiz (oʻsimlik)|ildiz]] boʻlib, yaxshi rivojlanadi, yerning haydalma qatlamida joylashadi. [[Poya]]si tik oʻsadi. Boʻyi 50—120 sm. [[Barg]]i 3–5 mm. [[Toʻpgul|Gultoʻp]]lami supurgisimon tarqoq, baʼzan bir yonli, [[boshoq]], 2—4 gulli, baʼzan bir gulli. Mevasi — [[don (urugʻ)|don]], koʻpchilik [[nav]]larida [[qobiq]]li (qobiqsiz shakllari ham bor). S. namsevar, lekin issiqqa uncha talabchan emas. [[Urugʻ (oʻsimliklar)|Urugʻ]]i past [[harorat]] (4—5°)da unib chiqadi. Oʻzidan changlanadi. Harorat 16—22° boʻlganida yaxshi rivojlanadi. | ||
Gullash davrida namlik yetarli bulishi kerak. Suli uzun kun oʻsimligi. [[Roʻvak]]ning tepa qismida yetilishi davri boshlanganda, pastki qismida gullash davom etadi. Oʻsuv davri 80—110 kun. [[Kuz]]da ekiladigan xili bor. Suli doni tarkibida oʻrtacha 13,3% [[ | Gullash davrida namlik yetarli bulishi kerak. Suli uzun kun oʻsimligi. [[Roʻvak]]ning tepa qismida yetilishi davri boshlanganda, pastki qismida gullash davom etadi. Oʻsuv davri 80—110 kun. [[Kuz]]da ekiladigan xili bor. Suli doni tarkibida oʻrtacha 13,3% [[oqsil]], 4,7% [[moy]], 40,1% [[kraxmal]], 13,2% [[kletchatka]], 4,0% kul, V guruhi vitaminlari bor. Suli donidan har xil yormalar va un tayyorlanadi. Doni [[endosperm]]asida [[lipidlar]] koʻp, shuning uchun yuqori kaloriyali va toʻyimli hisoblanadi. Suli uni [[bugʻdoy]] yoki [[javdar]] uniga qoʻshib non yopishda ishlatiladi. Eng qimmatli [[Yem-xashak ekinlari|yem-xashak ekini]] hisoblanadi. Doni, [[somon]]i, [[toʻpon]]i, koʻk poyasi, [[silos]]i [[chorvachilik]]da mollarga beriladi. 1 kg suli doni toʻyimliligi 1 ozuqa birligi sifatida qabul qilingan, 87 g hazm boʻladigan protein bor. Suliga [[azot]], [[fosfor]], [[kaliyli oʻgʻitlar|kaliy oʻgʻitlari]]ni qoʻllash yaxshi samara beradi, afotexnologiya tadbirlari arpaniksga oʻxshash. Suli fevral oxiri — mart boshlarida ekiladi (Oʻzbekistonda koʻproq kuzda ekiladi). [[Urugʻlik]] sarfi 100–250 kg/ga. [[Hosildorlik|Hosildorligi]] 20—35 s/ga. Oʻzbekistonda kuzgi Sulining Doʻstlik 85 (1993), [[Chorvachilik instituti|Chorvachilik ilmiy tadqiqot instituti]]da [[Toshkent]] 1, Yutuq (1981), bahorgi Sulining keng bargli [[Oʻzbekiston]] (1981) navlari chiqarilgan va barcha viloyatlar uchun rayonlashtirilgan. | ||
Hapima Otaboyeva. | Hapima Otaboyeva. | ||
[[Turkum:Oʻsimliklar]] | [[Turkum:Oʻsimliklar]] | ||
[[Turkum:Dorivor oʻsimliklar]] | [[Turkum:Dorivor oʻsimliklar]] | ||
[[Turkum:Osiyo | [[Turkum:Osiyo oʻsimliklari]] | ||
{{chala}} | {{chala}} | ||
2026-yil 21-noyabr, 07:14 dagi (joriy) koʻrinishi

Suli (Avena) — boshoqsoshlarga mansub bir yillik va koʻp yillik oʻsimliklar turkumi; gʻalla ekini. 70 turi bor. 25 ga yakin turi Yevrosiyo va Shim. Amerikada usadi. Asosan 3 turi ekma Suli (A. sativa) moʻʼtadil iqlimli mamlakatlarda va Vizantiya Sulisi (A. byzantina S.) — Oʻrta dengiz atrofi, AQSh jan., Argentina, Avstraliyada; kum S. (A. strigosa) — Ispaniya, Fransiya, Belgiyada ekiladi. Suli kdsimiy ekinlardan hisoblanadi, Yevropada mil. av. 2ming yillikdan boshlab ekilgan. Jahon dehqonchiligida S. ekin maydoni 14,4 mln. ga ni tashkil etib, Gʻarbiy Yevropa mamlakatlari, AQSh va Kanada, Xitoyda katta maydonlarda ekiladi, oʻrtacha don hosiddorligi 18,1 s/ga (2000). Ekma S. iddizi popuk ildiz boʻlib, yaxshi rivojlanadi, yerning haydalma qatlamida joylashadi. Poyasi tik oʻsadi. Boʻyi 50—120 sm. Bargi 3–5 mm. Gultoʻplami supurgisimon tarqoq, baʼzan bir yonli, boshoq, 2—4 gulli, baʼzan bir gulli. Mevasi — don, koʻpchilik navlarida qobiqli (qobiqsiz shakllari ham bor). S. namsevar, lekin issiqqa uncha talabchan emas. Urugʻi past harorat (4—5°)da unib chiqadi. Oʻzidan changlanadi. Harorat 16—22° boʻlganida yaxshi rivojlanadi.
Gullash davrida namlik yetarli bulishi kerak. Suli uzun kun oʻsimligi. Roʻvakning tepa qismida yetilishi davri boshlanganda, pastki qismida gullash davom etadi. Oʻsuv davri 80—110 kun. Kuzda ekiladigan xili bor. Suli doni tarkibida oʻrtacha 13,3% oqsil, 4,7% moy, 40,1% kraxmal, 13,2% kletchatka, 4,0% kul, V guruhi vitaminlari bor. Suli donidan har xil yormalar va un tayyorlanadi. Doni endospermasida lipidlar koʻp, shuning uchun yuqori kaloriyali va toʻyimli hisoblanadi. Suli uni bugʻdoy yoki javdar uniga qoʻshib non yopishda ishlatiladi. Eng qimmatli yem-xashak ekini hisoblanadi. Doni, somoni, toʻponi, koʻk poyasi, silosi chorvachilikda mollarga beriladi. 1 kg suli doni toʻyimliligi 1 ozuqa birligi sifatida qabul qilingan, 87 g hazm boʻladigan protein bor. Suliga azot, fosfor, kaliy oʻgʻitlarini qoʻllash yaxshi samara beradi, afotexnologiya tadbirlari arpaniksga oʻxshash. Suli fevral oxiri — mart boshlarida ekiladi (Oʻzbekistonda koʻproq kuzda ekiladi). Urugʻlik sarfi 100–250 kg/ga. Hosildorligi 20—35 s/ga. Oʻzbekistonda kuzgi Sulining Doʻstlik 85 (1993), Chorvachilik ilmiy tadqiqot institutida Toshkent 1, Yutuq (1981), bahorgi Sulining keng bargli Oʻzbekiston (1981) navlari chiqarilgan va barcha viloyatlar uchun rayonlashtirilgan.
Hapima Otaboyeva.
| Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
| Ushbu maqola çaladir. Siz uni boyitib, ZiyoSferaga yordam berişingiz mumkin. Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |