Орнитоз

Орнитоз, пситтакоз ( лотинча: пситтаcус - "тўтиқуш"), тўтиқуш касаллиги - иситма, умумий заҳарланиш, ўпка, марказий асаб тизимининг шикастланиши, жигар ва талоқнинг катталашиши билан тафсивланган ўткир юқумли касаллик .
Касалликнинг қўзғатувчиси хламидияларга кирувчи Чламйдопҳила пситтаcи бактерияси ҳисобланиб, у инсон организмида ҳужайра ичида ривожланади ва ташқи муҳитда 2-3 ҳафтагача сақланади.[1]
Инфексия манбаи уй ва ёввойи қушлардир . Уй қушлари энг катта эпидемиологик аҳамиятга эга, айниқса ўрдак ва курка; ёпиқ қушлар - тўтиқушлар, канарейкалар; шаҳар каптарлари касаллик манбаларидир.[2][2]
Қушлар билан доимий алоқада бўлган одамлар касалликка кўпроқ мойил бўладилар: паррандачилик фабрикалари, гўштни қайта ишлаш корхоналари, фермерлар ва бошқалар. Касаллик совуқ мавсумда(куз ва қиш) тез-тез учрайди.
ИНФЕКСИЙА кўп ҳолларда аэроген (ҳаво-чанг) йўл билан юқади- хламидияни ўз ичига олган чангдан нафас олиш (қуш нажасининг қуритилган зарралари, шунингдек тумшуғидаги ажралмалар, ифлосланган пахмоқ зарралари). Орнитоз билан оғриган беморлар бошқаларга хавф туғдирмайди[манба керак] .
ИНФЕКСИЙА танага нафас йўлларининг шиллиқ қавати орқали киради. Қўзғатувчи восита кичик бронхлар ва бронхиолаларга киритилади, энг кичик чанг зарралари алвеолаларга етиб бориши мумкин, бу яллиғланиш жараёнини келтириб чиқаради. Кейин хламидиялар уларнинг кўпайиши бошланадиган муҳитга киради. У Интоксикация патогеннинг ўзи ва у томонидан ишлаб чиқарилган токсиннинг токсик таъсиридан келиб чиқади.
Шунингдек, инфексиянинг кириш эшиги овқат ҳазм қилиш трактининг шиллиқ қаватидир - ингичка ичак . Бундай ҳолда, патоген ҳам қон оқимига кириб, заҳарланишни келтириб чиқаради ва бир қатор органлар ҳамда тизимларга таъсир қилади, аммо пневмония содир бўлмайди.Ўткир инфексиядан кейин иммунитет қисқа муддатли ва доимий эмас, такрорий касалланиш ҳолатлари бўлиши мумкин[3].
Симптомлари
Яширин муддати 6 кундан 17 кунгача (одатда 8-12 кун). Орнитознинг ўткир ва сурункали даврлари мавжуд. Ўз навбатида, ўткир орнитоз типик (пневмония ) шаклда ва атипик (менингопневмония, орнитоз менингит, ўпка зарарисиз орнитоз) пайдо бўлиши мумкин. Камдан кам учрайдиган атипик шаклларга орнитоз гепатити, орнитоз эндокардит киради.Касалликнинг сурункали шакли қуйидагича кечади:сурункали орнитоз пневмония ва ўпка шикастланмасдан сурункали орнитоз шаклида давом этиши мумкин.
Ўткир пситтакоз
Орнитознинг одатий шакли ўткир бошланади: тўлиқ саломатлик ва касаллик даври ўртасида тана ҳарорати тез кўтарилади, титроқ (39 даражадан юқори). Касалликнинг дастлабки соатларидан бошлаб умумий заифлик, ҳолсизлик, кучли бош оғриғи, орқа ва оёқ-қўлларнинг мушакларида оғриқ пайдо бўлади.Касалликнинг биринчи кунларида амалда йўқ бурун оқиши, бурун тиқилиши, қуруқлик ва томоқ оғриғи, томоқнинг қизариши, шунингдек, ўпка ва плевранинг шикастланишини кўрсатадиган белгилар. Жигар ва талоқ биринчи кунларда катталашмайди.[2][2]
Биринчи ҳафтанинг охирида кўпчилик беморларда жигар ва талоқ катталашади, сариқлик эса содир бўлмайди. Заҳарланиш касалликнинг 7-10 кунига қадар кузатилади, кейин аста-секин камайишни бошлайди. Тана ҳарорати нормаллашгандан кейин ҳам беморнинг соғлиғи узоқ вақт давомида ёмон бўлиб қолиши бу касаллик учун хосдир. Ҳолсизлик, вегетатив-қон томир касалликлари, озгина жисмоний зўриқиш билан ҳам тез чарчаш белгилари кузатилади.[4]
Орнитознинг оғир ва ўртача шаклларида тўлиқ тикланиш фақат 2-3 ойдан кейин содир бўлади.Касаллик узоқ вақт давом этади, иситма 3-4 ҳафтагача давом этади, марказий асаб тизимида доимий ўзгаришлар кузатилмайди.
Орнитоз менингит - ўткир пситтакознинг атипик шаклларидан бири, камдан-кам учрайди. Тана ҳароратининг кўтарилиши ва заҳарланиш белгилари пайдо бўлиши билан ўткир бошланади. Кейинги 2-4 кун ичида менингиал симптомлар қўшилади Ўпкада ўзгаришлар йўқ. Ўпка шикастланмаган орнитоз тана ҳароратининг кўтарилиши билан бошланади (одатда 39 дан юқори°C) ва умумий интоксикация белгиларининг пайдо бўлиши. Беморлар бош оғриғи, иштаҳани йўқотиш, нажасни ушлаб туриш, баъзида бутун танада портлаш оғриғидан шикоят қиладилар. Биринчи ҳафтанинг охирига келиб, жигар ва талоқнинг катталашиши аниқланади.
Сурункали орнитоз
Сурункали шакллари ўткир пситтакоздан кейин, кўпинча нотўғри даволаниш натижасида ривожланади.
Бронхит белгилари билан кечадиган сурункали орнитозда пневмония кузатилади. Тана ҳарорати 38 даражадан ошмайди, заҳарланиш (ҳолсизлик чарчоқ) давом этади. Касаллик 3-5 йил ёки ундан кўпроқ давом этиши мумкин.
Сурункали орнитоз ўпкага зарар бермасдан содир бўлиши мумкин. Тана ҳароратининг 38 даражадан юқори бўлмаган узоқ муддатли ўсиши, жигар ва талоқнинг катталашиши кўринишида ўзини намоён қилади. Кўп йиллар давом этиши мумкин.[1]
Мураккабликлар
Энг хавфли асоратлар миокардит (юрак мушагининг яллиғланиши) ривожланиши билан ўткир юрак этишмовчилиги, тромбофлевит (томирларда қон лахталарининг шаклланиши) кейин ўпка эмболияси, гепатит ривожланади. Иккиламчи инфексияни бириктирганда, йирингли отит (қулоқ яллиғланиши), неврит пайдо бўлади.
Ҳомиладор аёлларда касаллик пайдо бўлганда,бачадон ичи инфексия содир бўлмайди, ривожланиш деформациялари пайдо бўлмайди.[4]
Диагностика
Касалликка ташхис қўйилиши уй ва ёввойи қушлар (овчилар), уй ҳайвонлари қушлари (айниқса, тўтиқушлар ва тўтиқушлар ), шаҳар каптарлари ва клиник маълумотлар билан эпидемиологик алоқага асосланган.
Ташхис қўйиш учун орнитознинг ўпка шакллари билан оғриган беморларда юқори нафас йўлларининг шикастланиш белгилари йўқлиги муҳим аҳамиятга эга. Кўпгина беморларда жигарнинг катталашиши характерлидир.
характерли ҳисобланади.[3]
Лаборатория диагностикаси усуллари: Элишай усули.
Даволаш
Тетрациклин гуруҳининг антибиотиклари буюрилади: Тетрациклин 0,3-0,5 г дан кунига 4 марта нормал ҳароратнинг 4-7-кунига қадар, агар керак бўлса, даволаш нормал ҳароратнинг 9-10-кунига қадар давом этади. Тетрациклин гуруҳининг дори-дармонларига нисбатан муросасизлик бўлса, Пенициллин, стрептомицин ва сулфаниламидлар (Бисептол) орнитозда самарали эмас. Йўталаётганда бронх кенгайтиргичлар, кислородли ингаляторлар , детоксификация терапияси, витаминлар буюрилади.[4]
Олдини олиш
Уй қушлари орасида орнитозни назорат қилиш, каптарлар сонини тартибга солиш, улар билан алоқани чеклаш. Мамлакатга қушларни олиб киришда карантин чоралари қўлланилиши керак. Пситтакознинг олдини олиш учун ҳалигача самарали ваксина ишлаб чиқилмаган.
Адабиёт
- Безденежных И. С.. Орнитозы: Эпидемиология и профилактика. М.: ВНИИПП, 1959. [2]
- Казанцев А. П.. Орнитоз, 4000 экз, Л.: Медицина. Ленингр. отд-ние, 1973.
- Ильинский Ю. А.. Орнитоз: Клиника, диагностика, лечение. М.: Медицина, 1974.
- Терских И. И.. Орнитоз и другие хламидийные инфекции, 6000 экз, М.: Медицина, 1979.