Poligrafiya: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
'''Poligrafiya''' <span lang="el" dir="ltr">([[yunoncha]]: polygraphia – | '''Poligrafiya''' <span lang="el" dir="ltr">([[yunoncha]]: polygraphia – koʻp yozish < poli... + grapho – yozaman, yozyapman)</span> — [[texnika]]ning [[kitob]], [[gazeta]], [[jurnal]], [[plakat]] kabi bosma mahsulotlar tayyorlash va chop qilish bilan bogʻliq barcha jarayonlarni oʻz ichiga olgan tarmogʻi;<ref>{{Kitob manbasi |title=O‘zbek tilining izohli lug‘ati |year=2023 |publisher=G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi |location=Toshkent |pages=964 |isbn=978-9943-8834-4-4}}</ref> [[matn]] va [[grafik]] tasvirlardan nusxa koʻpaytiradigan texnika vositalari majmui; matbaachilikning moddiy-texnika negizi (qarang: [[Poligrafiya sanoati]]). | ||
Ilgari [[kitob]]lar faqat dastaki usulda tayyorlangan. Matnlar qoʻlda yozilib, [[muqova]]lash ishlari maxsus moslamalar bilan bajarilgan. Kitobni poligrafiya usulida nashr etish bir necha yuz yillardan beri maʼlum (qarang [[Kitob]], [[Kitob bosish]]). Birinchi toʻliq hajmli kitobni <nowiki>XV</nowiki> asr oʻrtalarida I. Guttenberg bosgan. <nowiki>XVI</nowiki> asrda rus matbaachisi I. Fyodorov chop etish texnikasini ancha takomillashtirdi. <nowiki>XIX</nowiki> asr bosma mashina ixtiro etilishi, [[litografiya]] yaratilishi natijasida poligrafiyada tub burilish yuz berdi. <nowiki>XX</nowiki> asr oʻrtalaridan [[fan]] va [[texnika]] taraqqiyoti tufayli poligrafiya tez rivojlandi. Xususan, barcha bosma usullar uchun qoliplar tayyorlashning elektron usuliga oʻtildi, yuqori tezlikda ishlaydigan [[ofset bosma mashina]]lari qoʻllanila boshladi, pardozlash sexlarida avtomatik potok liniyalar yaratildi, butun ishlab chiqarishni kompleks mexanizatsiyalashtirish va avtomatlashtirish, gazeta sahifalarini [[fototelegraf]] texnikasi orqali uzatish va qabul qilish imkoniyati tugʻildi. | Ilgari [[kitob]]lar faqat dastaki usulda tayyorlangan. Matnlar qoʻlda yozilib, [[muqova]]lash ishlari maxsus moslamalar bilan bajarilgan. Kitobni poligrafiya usulida nashr etish bir necha yuz yillardan beri maʼlum (qarang [[Kitob]], [[Kitob bosish]]). Birinchi toʻliq hajmli kitobni <nowiki>XV</nowiki> asr oʻrtalarida I. Guttenberg bosgan. <nowiki>XVI</nowiki> asrda rus matbaachisi I. Fyodorov chop etish texnikasini ancha takomillashtirdi. <nowiki>XIX</nowiki> asr bosma mashina ixtiro etilishi, [[litografiya]] yaratilishi natijasida poligrafiyada tub burilish yuz berdi. <nowiki>XX</nowiki> asr oʻrtalaridan [[fan]] va [[texnika]] taraqqiyoti tufayli poligrafiya tez rivojlandi. Xususan, barcha bosma usullar uchun qoliplar tayyorlashning elektron usuliga oʻtildi, yuqori tezlikda ishlaydigan [[ofset bosma mashina]]lari qoʻllanila boshladi, pardozlash sexlarida avtomatik potok liniyalar yaratildi, butun ishlab chiqarishni kompleks mexanizatsiyalashtirish va avtomatlashtirish, gazeta sahifalarini [[fototelegraf]] texnikasi orqali uzatish va qabul qilish imkoniyati tugʻildi. | ||
=== '''Aromatik poligrafiya''' === | === '''Aromatik poligrafiya''' === | ||
'''Aromatik poligrafiya''' — aromatik [[Boʻyoqlar| | '''Aromatik poligrafiya''' — aromatik [[Boʻyoqlar|boʻyoqlar]] va laklar yordamida bosib chiqarish. Mavjud texnologiyalardan biri matbaa siyohiga aromatik moylarni qoʻshishga asoslangan. Ammo shunga oʻxshash ikkita texnologiya koʻproq mashhur boʻlib, ularni ingliz nomlariga oʻxshatib, "chizish va hidlash" va "yirtib tashlash va hidlash" deb atash mumkin. Texnologiyalar bosma siyohga mikrokapsulalarga oʻralgan aromatik moddalarni qoʻshishga asoslangan. Birinchi holda, hidni olish uchun mikrokapsulalarning qobigʻini yoʻq qilish uchun aromatik muhrning maydonini qirib tashlash kerak. Ikkinchi holda, aromatik muhr boʻlgan joy yopishtirilgan qogʻoz bilan qoplangan, u yirtilganda mikrokapsulalarni ham yoʻq qiladi va hidni chiqaradi. | ||
=== '''Stereo-vario''' === | === '''Stereo-vario''' === | ||
Stereo — [[kompozitsiya]] yoki [[obyekt]] hajmining aniq | Stereo — [[kompozitsiya]] yoki [[obyekt]] hajmining aniq taʼsiri. Taʼsir kompozitsiya qatlamlarining bir-biriga nisbatan oʻzaro siljishi va maʼlum bir burchakdan koʻrilganda bir tasvirning boshqasi bilan qoplanishiga asoslanadi. Pseudo-stereoning afzalligi — soddaligi va tekis obyektlardan vizual ravishda uch oʻlchovli tasvirni yaratish qobiliyati. Texnik jihatdan, u intervalgacha (maxsus texnik vositalarsiz koʻrish uchun, koʻzning nigohi yoʻnalishini oʻzgartirish orqali) yoki kombinatsiyalangan (rangli [[Koʻzoynaklar|koʻzoynaklar]] bilan anaglifli koʻzoynak orqali koʻrish) stereojuft yoki lentikulyarda chop etishda amalga oshirilishi mumkin. Bu effekt natijada paydo boʻlgan stereo tasvirni koʻrishda bir koʻz obyektni bir burchakdan, ikkinchi koʻz boshqa tomondan koʻrishiga asoslanadi. Shunday qilib, siz obyektni tasvirning chuqurligining koʻrinishi paydo boʻladigan tarzda koʻrasiz. Stereo effekt yaratish uchun koʻp burchakli tortishish yoki [[3D modellashtirish]] talab qilinadi. Stereo effektning turlaridan biri deb ataladigan narsadir. | ||
Poligrafiya texnologiyasi, asosan, 3 bosqichga boʻlinadi: qolip tayyorlash, matn bosish va muqovalash. Qolip tayyorlash harf terish jarayoni (matn bosma qolipini tayyorlash) va rasmlarning bosma (qolip)larini tayyorlashni oʻz ichiga oladi. Matn qolipi bosmaxona [[shrift]]idan qoʻlda yoki [[Harf terish mashinalari|harf terish mashinasida]] teriladi. Mashina literaparni komplektlaydi va qolip yoki yarimfabrikat (masalan, fotonusxa) tayyorlaydi. Avtomatik harf terishning turli usullari keng tarqalgan. Hozir matnlar [[kompyuter]]larda terilib sahifalanmoqda. Qoʻlda bajariladigan yuqori bosma usullaridan [[ksilografiya]], [[linogravyura]]; chuqur bosma usullaridan [[ofort]], [[akvatinta]]; tekis bosma usullaridan [[litografiya]] keng qoʻllanadi. Rayem qoliplari fotomexanik usullar ([[avtotipiya]], fototsinkografiya, fototipiya va boshqalar) bilan, shuningdek, elektron [[gravyura]]lash mashinalari yordamida tayyorlanadi. Koʻp rangli originallarni bosishda maxsus fotografiya (rang ajratish) usullari yoki elektron rang ajratkichlar yordamida tayyorlangan hamda maʼlum rangni aks ettiradigan bosma qoliplaridan foydalaniladi. | Poligrafiya texnologiyasi, asosan, 3 bosqichga boʻlinadi: qolip tayyorlash, matn bosish va muqovalash. Qolip tayyorlash harf terish jarayoni (matn bosma qolipini tayyorlash) va rasmlarning bosma (qolip)larini tayyorlashni oʻz ichiga oladi. Matn qolipi bosmaxona [[shrift]]idan qoʻlda yoki [[Harf terish mashinalari|harf terish mashinasida]] teriladi. Mashina literaparni komplektlaydi va qolip yoki yarimfabrikat (masalan, fotonusxa) tayyorlaydi. Avtomatik harf terishning turli usullari keng tarqalgan. Hozir matnlar [[kompyuter]]larda terilib sahifalanmoqda. Qoʻlda bajariladigan yuqori bosma usullaridan [[ksilografiya]], [[linogravyura]]; chuqur bosma usullaridan [[ofort]], [[akvatinta]]; tekis bosma usullaridan [[litografiya]] keng qoʻllanadi. Rayem qoliplari fotomexanik usullar ([[avtotipiya]], fototsinkografiya, fototipiya va boshqalar) bilan, shuningdek, elektron [[gravyura]]lash mashinalari yordamida tayyorlanadi. Koʻp rangli originallarni bosishda maxsus fotografiya (rang ajratish) usullari yoki elektron rang ajratkichlar yordamida tayyorlangan hamda maʼlum rangni aks ettiradigan bosma qoliplaridan foydalaniladi. | ||
2026-yil 21-noyabr, 00:52 dagi (joriy) koʻrinishi
Poligrafiya (yunoncha: polygraphia – koʻp yozish < poli... + grapho – yozaman, yozyapman) — texnikaning kitob, gazeta, jurnal, plakat kabi bosma mahsulotlar tayyorlash va chop qilish bilan bogʻliq barcha jarayonlarni oʻz ichiga olgan tarmogʻi;[1] matn va grafik tasvirlardan nusxa koʻpaytiradigan texnika vositalari majmui; matbaachilikning moddiy-texnika negizi (qarang: Poligrafiya sanoati).
Ilgari kitoblar faqat dastaki usulda tayyorlangan. Matnlar qoʻlda yozilib, muqovalash ishlari maxsus moslamalar bilan bajarilgan. Kitobni poligrafiya usulida nashr etish bir necha yuz yillardan beri maʼlum (qarang Kitob, Kitob bosish). Birinchi toʻliq hajmli kitobni XV asr oʻrtalarida I. Guttenberg bosgan. XVI asrda rus matbaachisi I. Fyodorov chop etish texnikasini ancha takomillashtirdi. XIX asr bosma mashina ixtiro etilishi, litografiya yaratilishi natijasida poligrafiyada tub burilish yuz berdi. XX asr oʻrtalaridan fan va texnika taraqqiyoti tufayli poligrafiya tez rivojlandi. Xususan, barcha bosma usullar uchun qoliplar tayyorlashning elektron usuliga oʻtildi, yuqori tezlikda ishlaydigan ofset bosma mashinalari qoʻllanila boshladi, pardozlash sexlarida avtomatik potok liniyalar yaratildi, butun ishlab chiqarishni kompleks mexanizatsiyalashtirish va avtomatlashtirish, gazeta sahifalarini fototelegraf texnikasi orqali uzatish va qabul qilish imkoniyati tugʻildi.
Poligrafiyaning turlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Poligrafiyaning quyidagi turlari mavjud:
- Aromatik poligrafiya;
- Stereo-vario.
Aromatik poligrafiya
[tahrir | manbasini tahrirlash]Aromatik poligrafiya — aromatik boʻyoqlar va laklar yordamida bosib chiqarish. Mavjud texnologiyalardan biri matbaa siyohiga aromatik moylarni qoʻshishga asoslangan. Ammo shunga oʻxshash ikkita texnologiya koʻproq mashhur boʻlib, ularni ingliz nomlariga oʻxshatib, "chizish va hidlash" va "yirtib tashlash va hidlash" deb atash mumkin. Texnologiyalar bosma siyohga mikrokapsulalarga oʻralgan aromatik moddalarni qoʻshishga asoslangan. Birinchi holda, hidni olish uchun mikrokapsulalarning qobigʻini yoʻq qilish uchun aromatik muhrning maydonini qirib tashlash kerak. Ikkinchi holda, aromatik muhr boʻlgan joy yopishtirilgan qogʻoz bilan qoplangan, u yirtilganda mikrokapsulalarni ham yoʻq qiladi va hidni chiqaradi.
Stereo-vario
[tahrir | manbasini tahrirlash]Stereo — kompozitsiya yoki obyekt hajmining aniq taʼsiri. Taʼsir kompozitsiya qatlamlarining bir-biriga nisbatan oʻzaro siljishi va maʼlum bir burchakdan koʻrilganda bir tasvirning boshqasi bilan qoplanishiga asoslanadi. Pseudo-stereoning afzalligi — soddaligi va tekis obyektlardan vizual ravishda uch oʻlchovli tasvirni yaratish qobiliyati. Texnik jihatdan, u intervalgacha (maxsus texnik vositalarsiz koʻrish uchun, koʻzning nigohi yoʻnalishini oʻzgartirish orqali) yoki kombinatsiyalangan (rangli koʻzoynaklar bilan anaglifli koʻzoynak orqali koʻrish) stereojuft yoki lentikulyarda chop etishda amalga oshirilishi mumkin. Bu effekt natijada paydo boʻlgan stereo tasvirni koʻrishda bir koʻz obyektni bir burchakdan, ikkinchi koʻz boshqa tomondan koʻrishiga asoslanadi. Shunday qilib, siz obyektni tasvirning chuqurligining koʻrinishi paydo boʻladigan tarzda koʻrasiz. Stereo effekt yaratish uchun koʻp burchakli tortishish yoki 3D modellashtirish talab qilinadi. Stereo effektning turlaridan biri deb ataladigan narsadir.
Poligrafiya texnologiyasi, asosan, 3 bosqichga boʻlinadi: qolip tayyorlash, matn bosish va muqovalash. Qolip tayyorlash harf terish jarayoni (matn bosma qolipini tayyorlash) va rasmlarning bosma (qolip)larini tayyorlashni oʻz ichiga oladi. Matn qolipi bosmaxona shriftidan qoʻlda yoki harf terish mashinasida teriladi. Mashina literaparni komplektlaydi va qolip yoki yarimfabrikat (masalan, fotonusxa) tayyorlaydi. Avtomatik harf terishning turli usullari keng tarqalgan. Hozir matnlar kompyuterlarda terilib sahifalanmoqda. Qoʻlda bajariladigan yuqori bosma usullaridan ksilografiya, linogravyura; chuqur bosma usullaridan ofort, akvatinta; tekis bosma usullaridan litografiya keng qoʻllanadi. Rayem qoliplari fotomexanik usullar (avtotipiya, fototsinkografiya, fototipiya va boshqalar) bilan, shuningdek, elektron gravyuralash mashinalari yordamida tayyorlanadi. Koʻp rangli originallarni bosishda maxsus fotografiya (rang ajratish) usullari yoki elektron rang ajratkichlar yordamida tayyorlangan hamda maʼlum rangni aks ettiradigan bosma qoliplaridan foydalaniladi.
Bosma jarayonining quyidagi xillari bor: tasvirni boʻyoq rezervuarida hosil qilish (masalan, gektografiya); tasvirni oraliq sirtda (qolipda) hosil qilish; tasvirni boʻyoq qolip ichidan yurgiziladi (masalan, rotator) yoki qolip ustiga surtiladi (masalan, yuqori bosma, chuqur bosma usullarida). Bosish tezkor bosma mashinalarida bajariladi. Muqovalash jarayonida bosilgan mahsulot mashinalar yordamida sahifama-sahifa buklanadi, tikiladi, qirqiladi, yelimlanadi, bezatiladi va hokazo.
Poligrafiya mahsulotlari bosmaxonalar, fabrikalar va kombinatlarda tayyorlanadi. Poligrafiyaning taraqqiyoti yangi bosma turlarini yaratish, bosma qoliplarni tayyorlashning takomillashgan usullarini topish, bosish va pardozlash (muqovalash) jarayonlarini toʻliq avtomatlashtirish va boshqa tadbirlar bilan bogʻliq. Oʻzbekistonda poligrafiya muammolari bilan asosan, Toshkent toʻqimachilik va yengilsanoat institutida, Usmon Nosir nomidagi matbaa kollejida shugʻullaniladi.[2]
Yana qarang
[tahrir | manbasini tahrirlash]Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ O‘zbek tilining izohli lug‘ati. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2023 — 964-bet. ISBN 978-9943-8834-4-4.
- ↑ OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
| Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
https://europrint.uz/ (Wayback Machine saytida 2022-01-17 sanasida arxivlangan)
| Ushbu maqola çaladir. Siz uni boyitib, ZiyoSferaga yordam berişingiz mumkin. Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |