PQXDH: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
'''PQXDH''' (inglizcha: ''Post-Quantum Extended Diffie–Hellman'', | '''PQXDH''' (inglizcha: ''Post-Quantum Extended Diffie–Hellman'', oʻzbekcha: ''post-kvant kengaytirilgan Diffie–Hellman'') — asinxron sharoitda ikki tomon oʻrtasida umumiy maxfiy kalit hosil qilish uchun moʻljallangan [[kalitlarni kelishish protokoli]]. | ||
PQXDH X3DH protokolining post-kvant kriptografik kengaytmasi hisoblanadi. U elliptik egri chiziqli Diffie–Hellman hisoblashlarini post-kvant kalitlarni kapsullash mexanizmi bilan birlashtiradi. Protokol qabul qiluvchi foydalanuvchi tarmoqda | PQXDH X3DH protokolining post-kvant kriptografik kengaytmasi hisoblanadi. U elliptik egri chiziqli Diffie–Hellman hisoblashlarini post-kvant kalitlarni kapsullash mexanizmi bilan birlashtiradi. Protokol qabul qiluvchi foydalanuvchi tarmoqda boʻlmagan holatda ham dastlabki himoyalangan sessiyani yaratish imkonini beradi.<ref name="pqxdh">Kret, Ehren; Schmidt, Rolfe. [https://signal.org/docs/specifications/pqxdh/ The PQXDH Key Agreement Protocol]. Signal. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref> | ||
PQXDH natijasida hosil qilingan umumiy maxfiy kalit keyingi himoyalangan xabar almashish protokollarida | PQXDH natijasida hosil qilingan umumiy maxfiy kalit keyingi himoyalangan xabar almashish protokollarida qoʻllanilishi mumkin. Amaliy tizimlarda undan keyin sessiya kalitlarini muntazam yangilovchi [[Double Ratchet]] algoritmi kabi mexanizmlardan foydalaniladi.<ref name="double-ratchet">Signal. [https://signal.org/docs/specifications/doubleratchet/ The Double Ratchet Algorithm]. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref> | ||
== Tarixi == | == Tarixi == | ||
PQXDH X3DH protokolining kengaytmasi sifatida Ehren Kret va Rolfe Schmidt tomonidan ishlab chiqilgan. Protokol Signal spetsifikatsiyalarida tavsiflangan.<ref name="pqxdh" /> | PQXDH X3DH protokolining kengaytmasi sifatida Ehren Kret va Rolfe Schmidt tomonidan ishlab chiqilgan. Protokol Signal spetsifikatsiyalarida tavsiflangan.<ref name="pqxdh" /> | ||
2023-yilda Signal tashkiloti PQXDHni Signal Protocol uchun post-kvant himoyani kuchaytirishga qaratilgan yangilanish sifatida | 2023-yilda Signal tashkiloti PQXDHni Signal Protocol uchun post-kvant himoyani kuchaytirishga qaratilgan yangilanish sifatida eʼlon qilgan. Ushbu yondashuv kelajakda yetarli quvvatga ega kvant kompyuterlari paydo boʻlishi bilan bogʻliq xavflarni kamaytirishga qaratilgan.<ref name="signal-blog">Signal. [https://signal.org/blog/pqxdh/ Quantum Resistance and the Signal Protocol]. 19-sentyabr 2023-yil. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref> | ||
== Maqsadi == | == Maqsadi == | ||
PQXDHning asosiy vazifasi ikki foydalanuvchi | PQXDHning asosiy vazifasi ikki foydalanuvchi oʻrtasida dastlabki umumiy maxfiy kalitni hosil qilishdan iborat. | ||
Protokol quyidagi holatlar uchun | Protokol quyidagi holatlar uchun moʻljallangan: | ||
yuboruvchi foydalanuvchi qabul qiluvchiga birinchi himoyalangan xabarni yubormoqchi | yuboruvchi foydalanuvchi qabul qiluvchiga birinchi himoyalangan xabarni yubormoqchi boʻladi; | ||
qabul qiluvchi foydalanuvchi ayni vaqtda tarmoqda | qabul qiluvchi foydalanuvchi ayni vaqtda tarmoqda boʻlmasligi mumkin; | ||
qabul qiluvchining ochiq kalitlari oldindan serverga joylashtiriladi; | qabul qiluvchining ochiq kalitlari oldindan serverga joylashtiriladi; | ||
yuboruvchi ushbu kalitlar asosida dastlabki sessiya kalitini hosil qiladi; | yuboruvchi ushbu kalitlar asosida dastlabki sessiya kalitini hosil qiladi; | ||
hosil qilingan kalit keyingi xabar almashish protokoli uchun | hosil qilingan kalit keyingi xabar almashish protokoli uchun boshlangʻich maxfiy maʼlumot sifatida ishlatiladi. | ||
PQXDH barcha xabarlarni uzoq muddat davomida mustaqil himoyalovchi protokol emas. U dastlabki umumiy maxfiy kalitni yaratishga xizmat qiladi. Keyingi xabarlar uchun kalitlarni yangilash alohida sessiya protokoli orqali amalga oshiriladi.<ref name="pqxdh" /> | PQXDH barcha xabarlarni uzoq muddat davomida mustaqil himoyalovchi protokol emas. U dastlabki umumiy maxfiy kalitni yaratishga xizmat qiladi. Keyingi xabarlar uchun kalitlarni yangilash alohida sessiya protokoli orqali amalga oshiriladi.<ref name="pqxdh" /> | ||
== Ishtirokchilar == | == Ishtirokchilar == | ||
PQXDH protokoli tavsifida odatda uchta ishtirokchi | PQXDH protokoli tavsifida odatda uchta ishtirokchi koʻrsatiladi: | ||
'''Alisa''' — himoyalangan sessiyani boshlovchi foydalanuvchi. U qabul qiluvchining serverda saqlanayotgan ochiq kalitlaridan foydalanib dastlabki umumiy maxfiy kalitni hosil qiladi. | '''Alisa''' — himoyalangan sessiyani boshlovchi foydalanuvchi. U qabul qiluvchining serverda saqlanayotgan ochiq kalitlaridan foydalanib dastlabki umumiy maxfiy kalitni hosil qiladi. | ||
'''Bob''' — dastlabki xabarni qabul qiluvchi foydalanuvchi. U | '''Bob''' — dastlabki xabarni qabul qiluvchi foydalanuvchi. U oʻzining yopiq kalitlari yordamida yuboruvchi tomonidan hosil qilingan umumiy maxfiy kalit bilan bir xil kalitni hisoblaydi. | ||
'''Server''' — Bobning ochiq kalitlari va oldindan tayyorlangan kalitlarini saqlovchi vositachi tizim. Server dastlabki shifrlangan xabarni Bobga yetkazib berishi mumkin, biroq umumiy maxfiy kalitni bevosita hosil qilishda qatnashmaydi.<ref name="pqxdh" /> | '''Server''' — Bobning ochiq kalitlari va oldindan tayyorlangan kalitlarini saqlovchi vositachi tizim. Server dastlabki shifrlangan xabarni Bobga yetkazib berishi mumkin, biroq umumiy maxfiy kalitni bevosita hosil qilishda qatnashmaydi.<ref name="pqxdh" /> | ||
== Kriptografik asoslari == | == Kriptografik asoslari == | ||
PQXDH klassik va post-kvant kriptografik mexanizmlarni birgalikda | PQXDH klassik va post-kvant kriptografik mexanizmlarni birgalikda qoʻllaydi. | ||
Klassik qism elliptik egri chiziqli Diffie–Hellman kalit kelishuviga asoslanadi. Rasmiy spetsifikatsiyada X25519 yoki X448 funksiyalaridan foydalanish nazarda tutilgan.<ref name="pqxdh" /> | Klassik qism elliptik egri chiziqli Diffie–Hellman kalit kelishuviga asoslanadi. Rasmiy spetsifikatsiyada X25519 yoki X448 funksiyalaridan foydalanish nazarda tutilgan.<ref name="pqxdh" /> | ||
X25519 va X448 algoritmlari [[elliptik egri chiziqli kriptografiya]] uchun RFC 7748 hujjatida tavsiflangan.<ref name="rfc7748">Langley, Adam; Hamburg, Mike; Turner, Sean. [https://www.rfc-editor.org/info/rfc7748 RFC 7748: Elliptic Curves for Security]. IETF. 2016-yil yanvar. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref> | X25519 va X448 algoritmlari [[elliptik egri chiziqli kriptografiya]] uchun RFC 7748 hujjatida tavsiflangan.<ref name="rfc7748">Langley, Adam; Hamburg, Mike; Turner, Sean. [https://www.rfc-editor.org/info/rfc7748 RFC 7748: Elliptic Curves for Security]. IETF. 2016-yil yanvar. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref> | ||
Post-kvant qism kalitlarni kapsullash mexanizmi orqali amalga oshiriladi. PQXDH spetsifikatsiyasi post-kvant xavfsizlik xususiyatiga ega KEM algoritmidan foydalanishni talab qiladi va CRYSTALS-Kyber-1024 algoritmini misol sifatida | Post-kvant qism kalitlarni kapsullash mexanizmi orqali amalga oshiriladi. PQXDH spetsifikatsiyasi post-kvant xavfsizlik xususiyatiga ega KEM algoritmidan foydalanishni talab qiladi va CRYSTALS-Kyber-1024 algoritmini misol sifatida koʻrsatadi.<ref name="pqxdh" /> | ||
Kalit hosil qilish uchun HKDF funksiyasidan foydalanilishi mumkin. HKDF dastlabki maxfiy | Kalit hosil qilish uchun HKDF funksiyasidan foydalanilishi mumkin. HKDF dastlabki maxfiy maʼlumotdan kriptografik jihatdan mustahkam chiqish kalitlarini hosil qilishga moʻljallangan.<ref name="rfc5869">Krawczyk, Hugo; Eronen, Pasi. [https://www.rfc-editor.org/info/rfc5869 RFC 5869: HMAC-based Extract-and-Expand Key Derivation Function]. IETF. 2010-yil may. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref> | ||
== Kalitlar == | == Kalitlar == | ||
'''Bobning imzolangan oldindan tayyorlangan kaliti''' — Bob tomonidan davriy ravishda yangilanadigan va identifikatsiya kaliti bilan imzolanadigan elliptik egri chiziqli ochiq kalit. | '''Bobning imzolangan oldindan tayyorlangan kaliti''' — Bob tomonidan davriy ravishda yangilanadigan va identifikatsiya kaliti bilan imzolanadigan elliptik egri chiziqli ochiq kalit. | ||
'''Bobning bir martalik elliptik egri chiziqli kaliti''' — faqat bitta dastlabki sessiyada foydalanish uchun | '''Bobning bir martalik elliptik egri chiziqli kaliti''' — faqat bitta dastlabki sessiyada foydalanish uchun moʻljallangan kalit. | ||
'''Bobning post-kvant | '''Bobning post-kvant soʻnggi zaxira kaliti''' — bir martalik post-kvant kalitlar mavjud boʻlmagan holatda ishlatilishi mumkin boʻlgan, imzolangan post-kvant KEM kaliti. | ||
'''Bobning bir martalik post-kvant kalitlari''' — faqat bitta PQXDH sessiyasida ishlatish uchun | '''Bobning bir martalik post-kvant kalitlari''' — faqat bitta PQXDH sessiyasida ishlatish uchun moʻljallangan, Bobning identifikatsiya kaliti bilan imzolangan KEM kalitlari.<ref name="pqxdh" /> | ||
Bir martalik kalitlardan foydalanish dastlabki sessiyaning oldinga | Bir martalik kalitlardan foydalanish dastlabki sessiyaning oldinga yoʻnaltirilgan maxfiyligini kuchaytirishga yordam beradi. Ishlatilgan bir martalik kalitlarning yopiq qismlari keyingi foydalanishdan chiqarilishi kerak.<ref name="pqxdh" /> | ||
== Protokol bosqichlari == | == Protokol bosqichlari == | ||
PQXDH protokoli uchta asosiy bosqichdan iborat: | PQXDH protokoli uchta asosiy bosqichdan iborat: | ||
Bob | Bob oʻzining elliptik egri chiziqli va post-kvant ochiq kalitlarini serverga joylashtiradi. | ||
Alisa serverdan Bobning kalitlar | Alisa serverdan Bobning kalitlar toʻplamini oladi va dastlabki shifrlangan xabarni yuboradi. | ||
Bob yuborilgan xabarni qabul qiladi, umumiy maxfiy kalitni qayta hisoblaydi va dastlabki | Bob yuborilgan xabarni qabul qiladi, umumiy maxfiy kalitni qayta hisoblaydi va dastlabki maʼlumotni ochadi.<ref name="pqxdh" /> | ||
=== Kalitlarni joylashtirish === | === Kalitlarni joylashtirish === | ||
Bob serverga quyidagi | Bob serverga quyidagi maʼlumotlarni joylashtiradi: | ||
identifikatsiya kaliti; | identifikatsiya kaliti; | ||
imzolangan elliptik egri chiziqli oldindan tayyorlangan kalit; | imzolangan elliptik egri chiziqli oldindan tayyorlangan kalit; | ||
ushbu kalitning raqamli imzosi; | ushbu kalitning raqamli imzosi; | ||
bir martalik elliptik egri chiziqli kalitlar | bir martalik elliptik egri chiziqli kalitlar toʻplami; | ||
post-kvant | post-kvant soʻnggi zaxira kaliti; | ||
post-kvant bir martalik kalitlar | post-kvant bir martalik kalitlar toʻplami; | ||
post-kvant kalitlarining Bob identifikatsiya kaliti orqali yaratilgan imzolari. | post-kvant kalitlarining Bob identifikatsiya kaliti orqali yaratilgan imzolari. | ||
Bob identifikatsiya kalitini odatda bir marta joylashtiradi. Imzolangan oldindan tayyorlangan kalitlar | Bob identifikatsiya kalitini odatda bir marta joylashtiradi. Imzolangan oldindan tayyorlangan kalitlar maʼlum davriylikda yangilanadi. Bir martalik kalitlar soni kamayganda, serverga yangi kalitlar yuklanadi.<ref name="pqxdh" /> | ||
=== Dastlabki xabarni yuborish === | === Dastlabki xabarni yuborish === | ||
Alisa serverdan Bobning kalitlar | Alisa serverdan Bobning kalitlar toʻplamini oladi. Ushbu toʻplam Bobning identifikatsiya kaliti, imzolangan elliptik egri chiziqli kaliti va post-kvant kalitlaridan birini oʻz ichiga oladi. | ||
Alisa avval Bobning oldindan tayyorlangan kalitlari uchun yaratilgan raqamli imzolarni tekshiradi. Tekshiruv muvaffaqiyatsiz yakunlansa, sessiya yaratilmaydi. | Alisa avval Bobning oldindan tayyorlangan kalitlari uchun yaratilgan raqamli imzolarni tekshiradi. Tekshiruv muvaffaqiyatsiz yakunlansa, sessiya yaratilmaydi. | ||
Tekshiruv muvaffaqiyatli | Tekshiruv muvaffaqiyatli boʻlsa, Alisa yangi vaqtinchalik elliptik egri chiziqli kalit juftligini hosil qiladi. Shundan soʻng u Bobning post-kvant KEM kaliti yordamida kapsullash jarayonini bajaradi. Ushbu jarayonda post-kvant umumiy maxfiy qiymat va shifrlangan kapsulla maʼlumoti hosil boʻladi. | ||
Keyin Alisa elliptik egri chiziqli Diffie–Hellman hisoblashlari natijasini post-kvant umumiy maxfiy qiymat bilan birlashtiradi. Natija kalit hosil qilish funksiyasiga uzatiladi va dastlabki umumiy maxfiy kalit yaratiladi.<ref name="pqxdh" /> | Keyin Alisa elliptik egri chiziqli Diffie–Hellman hisoblashlari natijasini post-kvant umumiy maxfiy qiymat bilan birlashtiradi. Natija kalit hosil qilish funksiyasiga uzatiladi va dastlabki umumiy maxfiy kalit yaratiladi.<ref name="pqxdh" /> | ||
Alisaning identifikatsiya kaliti; | Alisaning identifikatsiya kaliti; | ||
Alisaning vaqtinchalik kaliti; | Alisaning vaqtinchalik kaliti; | ||
post-kvant kapsullash natijasida hosil | post-kvant kapsullash natijasida hosil boʻlgan shifrlangan maʼlumot; | ||
foydalanilgan Bob kalitlari identifikatorlari; | foydalanilgan Bob kalitlari identifikatorlari; | ||
dastlabki umumiy maxfiy kalit asosida shifrlangan xabar. | dastlabki umumiy maxfiy kalit asosida shifrlangan xabar. | ||
=== Dastlabki xabarni qabul qilish === | === Dastlabki xabarni qabul qilish === | ||
Bob dastlabki xabarni olgach, undagi kalit identifikatorlari asosida | Bob dastlabki xabarni olgach, undagi kalit identifikatorlari asosida oʻzining mos yopiq kalitlarini aniqlaydi. | ||
Bob post-kvant kapsullash | Bob post-kvant kapsullash maʼlumotini ochadi va post-kvant umumiy maxfiy qiymatni tiklaydi. Shundan keyin u elliptik egri chiziqli Diffie–Hellman hisoblashlarini bajaradi. | ||
Hosil qilingan qiymatlar orqali Bob Alisa yaratgan umumiy maxfiy kalit bilan bir xil kalitni oladi. Ushbu kalit yordamida dastlabki shifrlangan xabar ochiladi. | Hosil qilingan qiymatlar orqali Bob Alisa yaratgan umumiy maxfiy kalit bilan bir xil kalitni oladi. Ushbu kalit yordamida dastlabki shifrlangan xabar ochiladi. | ||
Agar dastlabki xabarni ochish muvaffaqiyatsiz yakunlansa, protokol bekor qilinadi. Bir martalik kalit ishlatilgan | Agar dastlabki xabarni ochish muvaffaqiyatsiz yakunlansa, protokol bekor qilinadi. Bir martalik kalit ishlatilgan boʻlsa, Bob uning yopiq qismini keyingi foydalanishdan chiqarishi kerak.<ref name="pqxdh" /> | ||
== Xavfsizlik xususiyatlari == | == Xavfsizlik xususiyatlari == | ||
=== Asinxron ishlash === | === Asinxron ishlash === | ||
PQXDH qabul qiluvchi foydalanuvchi tarmoqqa ulanmagan holatda ham himoyalangan sessiyani yaratishga | PQXDH qabul qiluvchi foydalanuvchi tarmoqqa ulanmagan holatda ham himoyalangan sessiyani yaratishga moʻljallangan. | ||
Bu xususiyat qabul qiluvchining serverda saqlanayotgan oldindan tayyorlangan kalitlari orqali | Bu xususiyat qabul qiluvchining serverda saqlanayotgan oldindan tayyorlangan kalitlari orqali taʼminlanadi. Yuboruvchi ushbu kalitlar asosida umumiy maxfiy kalit hosil qiladi va dastlabki shifrlangan xabarni yuboradi.<ref name="pqxdh" /> | ||
=== Post-kvant oldinga | === Post-kvant oldinga yoʻnaltirilgan maxfiylik === | ||
PQXDH post-kvant oldinga | PQXDH post-kvant oldinga yoʻnaltirilgan maxfiylik xususiyatini taʼminlashga moʻljallangan. | ||
Bu yondashuv kelajakda yetarli quvvatga ega kvant kompyuteri paydo | Bu yondashuv kelajakda yetarli quvvatga ega kvant kompyuteri paydo boʻlsa ham, ilgari yozib olingan xabarlarni keyinchalik ochish xavfini kamaytirishga qaratilgan. Ushbu xavf baʼzan “hozir yigʻib, keyin ochish” deb ataladigan hujum modeli bilan izohlanadi.<ref name="signal-blog" /> | ||
Post-kvant bir martalik kalit ishlatilgan va uning yopiq qismi | Post-kvant bir martalik kalit ishlatilgan va uning yopiq qismi oʻchirilgan holatda, keyinchalik kalitlar oshkor boʻlsa ham avvalgi umumiy maxfiy kalitni tiklash imkoniyati cheklanadi.<ref name="pqxdh" /> | ||
=== Kriptografik inkor etish xususiyati === | === Kriptografik inkor etish xususiyati === | ||
PQXDH spetsifikatsiyasida kriptografik inkor etish xususiyati ham | PQXDH spetsifikatsiyasida kriptografik inkor etish xususiyati ham koʻrsatilgan. | ||
Bu xususiyat protokol ishtirokchilariga uchinchi tomon oldida muloqot mazmuni yoki muloqot | Bu xususiyat protokol ishtirokchilariga uchinchi tomon oldida muloqot mazmuni yoki muloqot boʻlganligi haqida avtomatik ravishda ommaviy tekshiriladigan kriptografik dalil yaratmaslikka qaratilgan. Ushbu xususiyatning aniq chegaralari va formal tavsifi kriptografik taxminlarga bogʻliq.<ref name="pqxdh" /> | ||
=== Klassik va post-kvant komponentlarning birikmasi === | === Klassik va post-kvant komponentlarning birikmasi === | ||
PQXDH klassik elliptik egri chiziqli hisoblashlar hamda post-kvant KEM mexanizmlarini birlashtiradi. | PQXDH klassik elliptik egri chiziqli hisoblashlar hamda post-kvant KEM mexanizmlarini birlashtiradi. | ||
Signal | Signal maʼlumotiga koʻra, ushbu yondashuvda umumiy maxfiy kalitni hisoblash uchun tajovuzkor klassik va post-kvant komponentlarning ikkalasini ham buzishi kerak boʻladi.<ref name="signal-blog" /> | ||
== Cheklovlari va xavflar == | == Cheklovlari va xavflar == | ||
PQXDH xavfsizligi protokolning | PQXDH xavfsizligi protokolning toʻgʻri amalga oshirilishi, kalitlarni xavfsiz saqlash hamda foydalanuvchi identifikatsiyasini tekshirishga bogʻliq. | ||
Rasmiy spetsifikatsiyada quyidagi cheklovlar qayd etilgan: | Rasmiy spetsifikatsiyada quyidagi cheklovlar qayd etilgan: | ||
joriy versiyada foydalanuvchilarning | joriy versiyada foydalanuvchilarning oʻzaro autentifikatsiyasi post-kvant xavfsizlikka ega emas; | ||
faol kvant tajovuzkori mavjud | faol kvant tajovuzkori mavjud boʻlgan holatda protokol muloqot tomonining kimligini kriptografik jihatdan kafolatlamaydi; | ||
bir martalik kalit ishlatilmagan dastlabki xabar qayta yuborish hujumiga nisbatan zaifroq | bir martalik kalit ishlatilmagan dastlabki xabar qayta yuborish hujumiga nisbatan zaifroq boʻlishi mumkin; | ||
dastlabki umumiy maxfiy kalit takroran ishlatilishining oldini olish uchun keyingi sessiya protokoli | dastlabki umumiy maxfiy kalit takroran ishlatilishining oldini olish uchun keyingi sessiya protokoli qoʻshimcha kalit yangilash mexanizmlarini qoʻllashi kerak; | ||
yopiq kalitlarning oshkor | yopiq kalitlarning oshkor boʻlishi kelajakdagi sessiyalarga taʼsir qilishi mumkin; | ||
tasodifiy sonlar manbasining past sifati protokol xavfsizligiga salbiy | tasodifiy sonlar manbasining past sifati protokol xavfsizligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin.<ref name="pqxdh" /> | ||
PQXDH faol kvant tajovuzkoriga qarshi | PQXDH faol kvant tajovuzkoriga qarshi toʻliq himoyani taʼminlash uchun moʻljallanmagan. Bunday tahdid modeli uchun post-kvant autentifikatsiya boʻyicha qoʻshimcha ilmiy tadqiqotlar va yangi protokol yechimlari talab etiladi.<ref name="pqxdh" /> | ||
== | == Qoʻllanilishi == | ||
PQXDH dastlabki umumiy maxfiy kalitni yaratishga muhtoj | PQXDH dastlabki umumiy maxfiy kalitni yaratishga muhtoj boʻlgan asinxron himoyalangan xabar almashish tizimlarida qoʻllanilishi mumkin. | ||
Protokol odatda quyidagi tarkibiy qismlar bilan birga ishlatiladi: | Protokol odatda quyidagi tarkibiy qismlar bilan birga ishlatiladi: | ||
sessiyalarni boshqarish tizimi; | sessiyalarni boshqarish tizimi; | ||
keyingi kalitlarni yangilash algoritmi; | keyingi kalitlarni yangilash algoritmi; | ||
qurilmalar | qurilmalar boʻyicha alohida sessiyalarni yuritish mexanizmi. | ||
PQXDH natijasida hosil qilingan umumiy maxfiy kalit Double Ratchet kabi algoritmlar uchun | PQXDH natijasida hosil qilingan umumiy maxfiy kalit Double Ratchet kabi algoritmlar uchun boshlangʻich maxfiy maʼlumot sifatida ishlatilishi mumkin.<ref name="double-ratchet" /> | ||
== Shuningdek qarang == | == Shuningdek qarang == | ||
2026-yil 20-noyabr, 23:29 dagi (joriy) koʻrinishi
PQXDH (inglizcha: Post-Quantum Extended Diffie–Hellman, oʻzbekcha: post-kvant kengaytirilgan Diffie–Hellman) — asinxron sharoitda ikki tomon oʻrtasida umumiy maxfiy kalit hosil qilish uchun moʻljallangan kalitlarni kelishish protokoli.
PQXDH X3DH protokolining post-kvant kriptografik kengaytmasi hisoblanadi. U elliptik egri chiziqli Diffie–Hellman hisoblashlarini post-kvant kalitlarni kapsullash mexanizmi bilan birlashtiradi. Protokol qabul qiluvchi foydalanuvchi tarmoqda boʻlmagan holatda ham dastlabki himoyalangan sessiyani yaratish imkonini beradi.[1]
PQXDH natijasida hosil qilingan umumiy maxfiy kalit keyingi himoyalangan xabar almashish protokollarida qoʻllanilishi mumkin. Amaliy tizimlarda undan keyin sessiya kalitlarini muntazam yangilovchi Double Ratchet algoritmi kabi mexanizmlardan foydalaniladi.[2]
Tarixi
[tahrir | manbasini tahrirlash]PQXDH X3DH protokolining kengaytmasi sifatida Ehren Kret va Rolfe Schmidt tomonidan ishlab chiqilgan. Protokol Signal spetsifikatsiyalarida tavsiflangan.[1]
2023-yilda Signal tashkiloti PQXDHni Signal Protocol uchun post-kvant himoyani kuchaytirishga qaratilgan yangilanish sifatida eʼlon qilgan. Ushbu yondashuv kelajakda yetarli quvvatga ega kvant kompyuterlari paydo boʻlishi bilan bogʻliq xavflarni kamaytirishga qaratilgan.[3]
Maqsadi
[tahrir | manbasini tahrirlash]PQXDHning asosiy vazifasi ikki foydalanuvchi oʻrtasida dastlabki umumiy maxfiy kalitni hosil qilishdan iborat.
Protokol quyidagi holatlar uchun moʻljallangan:
yuboruvchi foydalanuvchi qabul qiluvchiga birinchi himoyalangan xabarni yubormoqchi boʻladi; qabul qiluvchi foydalanuvchi ayni vaqtda tarmoqda boʻlmasligi mumkin; qabul qiluvchining ochiq kalitlari oldindan serverga joylashtiriladi; yuboruvchi ushbu kalitlar asosida dastlabki sessiya kalitini hosil qiladi; hosil qilingan kalit keyingi xabar almashish protokoli uchun boshlangʻich maxfiy maʼlumot sifatida ishlatiladi.
PQXDH barcha xabarlarni uzoq muddat davomida mustaqil himoyalovchi protokol emas. U dastlabki umumiy maxfiy kalitni yaratishga xizmat qiladi. Keyingi xabarlar uchun kalitlarni yangilash alohida sessiya protokoli orqali amalga oshiriladi.[1]
Ishtirokchilar
[tahrir | manbasini tahrirlash]PQXDH protokoli tavsifida odatda uchta ishtirokchi koʻrsatiladi:
Alisa — himoyalangan sessiyani boshlovchi foydalanuvchi. U qabul qiluvchining serverda saqlanayotgan ochiq kalitlaridan foydalanib dastlabki umumiy maxfiy kalitni hosil qiladi. Bob — dastlabki xabarni qabul qiluvchi foydalanuvchi. U oʻzining yopiq kalitlari yordamida yuboruvchi tomonidan hosil qilingan umumiy maxfiy kalit bilan bir xil kalitni hisoblaydi. Server — Bobning ochiq kalitlari va oldindan tayyorlangan kalitlarini saqlovchi vositachi tizim. Server dastlabki shifrlangan xabarni Bobga yetkazib berishi mumkin, biroq umumiy maxfiy kalitni bevosita hosil qilishda qatnashmaydi.[1]
Kriptografik asoslari
[tahrir | manbasini tahrirlash]PQXDH klassik va post-kvant kriptografik mexanizmlarni birgalikda qoʻllaydi.
Klassik qism elliptik egri chiziqli Diffie–Hellman kalit kelishuviga asoslanadi. Rasmiy spetsifikatsiyada X25519 yoki X448 funksiyalaridan foydalanish nazarda tutilgan.[1]
X25519 va X448 algoritmlari elliptik egri chiziqli kriptografiya uchun RFC 7748 hujjatida tavsiflangan.[4]
Post-kvant qism kalitlarni kapsullash mexanizmi orqali amalga oshiriladi. PQXDH spetsifikatsiyasi post-kvant xavfsizlik xususiyatiga ega KEM algoritmidan foydalanishni talab qiladi va CRYSTALS-Kyber-1024 algoritmini misol sifatida koʻrsatadi.[1]
Kalit hosil qilish uchun HKDF funksiyasidan foydalanilishi mumkin. HKDF dastlabki maxfiy maʼlumotdan kriptografik jihatdan mustahkam chiqish kalitlarini hosil qilishga moʻljallangan.[5]
Kalitlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]PQXDH protokolida elliptik egri chiziqli kalitlar va post-kvant KEM kalitlari ishlatiladi.
Alisaning identifikatsiya kaliti — yuboruvchining uzoq muddatli elliptik egri chiziqli ochiq kaliti.
Bobning identifikatsiya kaliti — qabul qiluvchining uzoq muddatli elliptik egri chiziqli ochiq kaliti.
Alisaning vaqtinchalik kaliti — yuboruvchi tomonidan yangi PQXDH sessiyasi boshlanishidan oldin yaratiladigan elliptik egri chiziqli kalit.
Bobning imzolangan oldindan tayyorlangan kaliti — Bob tomonidan davriy ravishda yangilanadigan va identifikatsiya kaliti bilan imzolanadigan elliptik egri chiziqli ochiq kalit.
Bobning bir martalik elliptik egri chiziqli kaliti — faqat bitta dastlabki sessiyada foydalanish uchun moʻljallangan kalit.
Bobning post-kvant soʻnggi zaxira kaliti — bir martalik post-kvant kalitlar mavjud boʻlmagan holatda ishlatilishi mumkin boʻlgan, imzolangan post-kvant KEM kaliti.
Bobning bir martalik post-kvant kalitlari — faqat bitta PQXDH sessiyasida ishlatish uchun moʻljallangan, Bobning identifikatsiya kaliti bilan imzolangan KEM kalitlari.[1]
Bir martalik kalitlardan foydalanish dastlabki sessiyaning oldinga yoʻnaltirilgan maxfiyligini kuchaytirishga yordam beradi. Ishlatilgan bir martalik kalitlarning yopiq qismlari keyingi foydalanishdan chiqarilishi kerak.[1]
Protokol bosqichlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]PQXDH protokoli uchta asosiy bosqichdan iborat:
Bob oʻzining elliptik egri chiziqli va post-kvant ochiq kalitlarini serverga joylashtiradi. Alisa serverdan Bobning kalitlar toʻplamini oladi va dastlabki shifrlangan xabarni yuboradi. Bob yuborilgan xabarni qabul qiladi, umumiy maxfiy kalitni qayta hisoblaydi va dastlabki maʼlumotni ochadi.[1]
Kalitlarni joylashtirish
[tahrir | manbasini tahrirlash]Bob serverga quyidagi maʼlumotlarni joylashtiradi:
identifikatsiya kaliti; imzolangan elliptik egri chiziqli oldindan tayyorlangan kalit; ushbu kalitning raqamli imzosi; bir martalik elliptik egri chiziqli kalitlar toʻplami; post-kvant soʻnggi zaxira kaliti; post-kvant bir martalik kalitlar toʻplami; post-kvant kalitlarining Bob identifikatsiya kaliti orqali yaratilgan imzolari.
Bob identifikatsiya kalitini odatda bir marta joylashtiradi. Imzolangan oldindan tayyorlangan kalitlar maʼlum davriylikda yangilanadi. Bir martalik kalitlar soni kamayganda, serverga yangi kalitlar yuklanadi.[1]
Dastlabki xabarni yuborish
[tahrir | manbasini tahrirlash]Alisa serverdan Bobning kalitlar toʻplamini oladi. Ushbu toʻplam Bobning identifikatsiya kaliti, imzolangan elliptik egri chiziqli kaliti va post-kvant kalitlaridan birini oʻz ichiga oladi.
Alisa avval Bobning oldindan tayyorlangan kalitlari uchun yaratilgan raqamli imzolarni tekshiradi. Tekshiruv muvaffaqiyatsiz yakunlansa, sessiya yaratilmaydi.
Tekshiruv muvaffaqiyatli boʻlsa, Alisa yangi vaqtinchalik elliptik egri chiziqli kalit juftligini hosil qiladi. Shundan soʻng u Bobning post-kvant KEM kaliti yordamida kapsullash jarayonini bajaradi. Ushbu jarayonda post-kvant umumiy maxfiy qiymat va shifrlangan kapsulla maʼlumoti hosil boʻladi.
Keyin Alisa elliptik egri chiziqli Diffie–Hellman hisoblashlari natijasini post-kvant umumiy maxfiy qiymat bilan birlashtiradi. Natija kalit hosil qilish funksiyasiga uzatiladi va dastlabki umumiy maxfiy kalit yaratiladi.[1]
Alisa Bobga yuboradigan dastlabki xabarga quyidagilar kiradi:
Alisaning identifikatsiya kaliti; Alisaning vaqtinchalik kaliti; post-kvant kapsullash natijasida hosil boʻlgan shifrlangan maʼlumot; foydalanilgan Bob kalitlari identifikatorlari; dastlabki umumiy maxfiy kalit asosida shifrlangan xabar.
Xabar mazmuni autentifikatsiyalangan shifrlash mexanizmi orqali himoyalanadi.[1]
Dastlabki xabarni qabul qilish
[tahrir | manbasini tahrirlash]Bob dastlabki xabarni olgach, undagi kalit identifikatorlari asosida oʻzining mos yopiq kalitlarini aniqlaydi.
Bob post-kvant kapsullash maʼlumotini ochadi va post-kvant umumiy maxfiy qiymatni tiklaydi. Shundan keyin u elliptik egri chiziqli Diffie–Hellman hisoblashlarini bajaradi.
Hosil qilingan qiymatlar orqali Bob Alisa yaratgan umumiy maxfiy kalit bilan bir xil kalitni oladi. Ushbu kalit yordamida dastlabki shifrlangan xabar ochiladi.
Agar dastlabki xabarni ochish muvaffaqiyatsiz yakunlansa, protokol bekor qilinadi. Bir martalik kalit ishlatilgan boʻlsa, Bob uning yopiq qismini keyingi foydalanishdan chiqarishi kerak.[1]
Xavfsizlik xususiyatlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Asinxron ishlash
[tahrir | manbasini tahrirlash]PQXDH qabul qiluvchi foydalanuvchi tarmoqqa ulanmagan holatda ham himoyalangan sessiyani yaratishga moʻljallangan.
Bu xususiyat qabul qiluvchining serverda saqlanayotgan oldindan tayyorlangan kalitlari orqali taʼminlanadi. Yuboruvchi ushbu kalitlar asosida umumiy maxfiy kalit hosil qiladi va dastlabki shifrlangan xabarni yuboradi.[1]
Post-kvant oldinga yoʻnaltirilgan maxfiylik
[tahrir | manbasini tahrirlash]PQXDH post-kvant oldinga yoʻnaltirilgan maxfiylik xususiyatini taʼminlashga moʻljallangan.
Bu yondashuv kelajakda yetarli quvvatga ega kvant kompyuteri paydo boʻlsa ham, ilgari yozib olingan xabarlarni keyinchalik ochish xavfini kamaytirishga qaratilgan. Ushbu xavf baʼzan “hozir yigʻib, keyin ochish” deb ataladigan hujum modeli bilan izohlanadi.[3]
Post-kvant bir martalik kalit ishlatilgan va uning yopiq qismi oʻchirilgan holatda, keyinchalik kalitlar oshkor boʻlsa ham avvalgi umumiy maxfiy kalitni tiklash imkoniyati cheklanadi.[1]
Kriptografik inkor etish xususiyati
[tahrir | manbasini tahrirlash]PQXDH spetsifikatsiyasida kriptografik inkor etish xususiyati ham koʻrsatilgan.
Bu xususiyat protokol ishtirokchilariga uchinchi tomon oldida muloqot mazmuni yoki muloqot boʻlganligi haqida avtomatik ravishda ommaviy tekshiriladigan kriptografik dalil yaratmaslikka qaratilgan. Ushbu xususiyatning aniq chegaralari va formal tavsifi kriptografik taxminlarga bogʻliq.[1]
Klassik va post-kvant komponentlarning birikmasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]PQXDH klassik elliptik egri chiziqli hisoblashlar hamda post-kvant KEM mexanizmlarini birlashtiradi.
Signal maʼlumotiga koʻra, ushbu yondashuvda umumiy maxfiy kalitni hisoblash uchun tajovuzkor klassik va post-kvant komponentlarning ikkalasini ham buzishi kerak boʻladi.[3]
Cheklovlari va xavflar
[tahrir | manbasini tahrirlash]PQXDH xavfsizligi protokolning toʻgʻri amalga oshirilishi, kalitlarni xavfsiz saqlash hamda foydalanuvchi identifikatsiyasini tekshirishga bogʻliq.
Rasmiy spetsifikatsiyada quyidagi cheklovlar qayd etilgan:
joriy versiyada foydalanuvchilarning oʻzaro autentifikatsiyasi post-kvant xavfsizlikka ega emas; faol kvant tajovuzkori mavjud boʻlgan holatda protokol muloqot tomonining kimligini kriptografik jihatdan kafolatlamaydi; bir martalik kalit ishlatilmagan dastlabki xabar qayta yuborish hujumiga nisbatan zaifroq boʻlishi mumkin; dastlabki umumiy maxfiy kalit takroran ishlatilishining oldini olish uchun keyingi sessiya protokoli qoʻshimcha kalit yangilash mexanizmlarini qoʻllashi kerak; yopiq kalitlarning oshkor boʻlishi kelajakdagi sessiyalarga taʼsir qilishi mumkin; tasodifiy sonlar manbasining past sifati protokol xavfsizligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin.[1]
PQXDH faol kvant tajovuzkoriga qarshi toʻliq himoyani taʼminlash uchun moʻljallanmagan. Bunday tahdid modeli uchun post-kvant autentifikatsiya boʻyicha qoʻshimcha ilmiy tadqiqotlar va yangi protokol yechimlari talab etiladi.[1]
Qoʻllanilishi
[tahrir | manbasini tahrirlash]PQXDH dastlabki umumiy maxfiy kalitni yaratishga muhtoj boʻlgan asinxron himoyalangan xabar almashish tizimlarida qoʻllanilishi mumkin.
Protokol odatda quyidagi tarkibiy qismlar bilan birga ishlatiladi:
foydalanuvchi identifikatsiyasi; autentifikatsiyalangan shifrlash mexanizmi; xabarlarni yetkazib berish serveri; sessiyalarni boshqarish tizimi; keyingi kalitlarni yangilash algoritmi; qurilmalar boʻyicha alohida sessiyalarni yuritish mexanizmi.
PQXDH natijasida hosil qilingan umumiy maxfiy kalit Double Ratchet kabi algoritmlar uchun boshlangʻich maxfiy maʼlumot sifatida ishlatilishi mumkin.[2]
Shuningdek qarang
[tahrir | manbasini tahrirlash]X3DH Double Ratchet Signal protokoli Post-kvant kriptografiya Kalitlarni kapsullash mexanizmi Diffie–Hellman kalit almashinuvi Elliptik egri chiziqli kriptografiya HKDF Uchdan uchgacha shifrlash
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 1,17 Kret, Ehren; Schmidt, Rolfe. The PQXDH Key Agreement Protocol. Signal. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.
- ↑ 2,0 2,1 Signal. The Double Ratchet Algorithm. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Signal. Quantum Resistance and the Signal Protocol. 19-sentyabr 2023-yil. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.
- ↑ Langley, Adam; Hamburg, Mike; Turner, Sean. RFC 7748: Elliptic Curves for Security. IETF. 2016-yil yanvar. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.
- ↑ Krawczyk, Hugo; Eronen, Pasi. RFC 5869: HMAC-based Extract-and-Expand Key Derivation Function. IETF. 2010-yil may. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.
Tashqi havolalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]PQXDH rasmiy spetsifikatsiyasi Signal Protocol va post-kvant himoya bo‘yicha izoh RFC 7748: Elliptic Curves for Security RFC 5869: HKDF
Turkum protokollar Turkum kriptografiya Turkum kalitli kriptografiya Turkum kelishish protokollari Turkum xavfsizligi