Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Olimxon: Versiyalar orasidagi farq

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Avtomatik translit va nom yoʻnaltirishi: Olimxon
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi
#YOʻNALTIRISH [[Olimxon]]
{{adashlar|Olim (ism)|Olim}}
{{Davlat arbobi bilgiqutisi
| ismi                      = Olimxon
| lavozim                  = [[xon]]
| boshlanish davri          = [[1798-yil]]
| tugash davri              = [[1809-yil]]
| davomchisi                = [[Umarxon]]
| oʻtmishdoshi              = [[Norboʻtabiy]]
| tugʻilgan sanasi          = [[1772-yil|1772]] yoki [[1774-yil]]
| tavallud joyi            = [[Qoʻqon]], [[Qoʻqon xonligi]]
| vafot sanasi              = [[1809-yil]]
| vafot joyi                = [[Qoʻqon]]
| vafoti sababi            = [[pistirma]]
| asl ismi                  = Muhammad Said Olimxon
| otasi                    = [[Norboʻtabiy]]
| onasi                    = Fahriniso Oyim
| dini                      = [[islom]] [[sunnizm]]
}}
 
'''Olimxon''' (1774—1809) — [[Qoʻqon xonligi|Qoʻqon xonligidagi]] [[Ming|Min]]<nowiki/>g sulolasidan boʻlgan 1798—1809-yillarda hukmronlik qilgan [[Oʻzbeklar|oʻzbek]]<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N. Y., 1996. R. 295</ref> hukmdori.
 
Olimxon 24 yoshida otasi [[Norboʻtabiy]] vafotidan soʻng taxtga oʻtirdi.
 
== Ichki siyosat ==
Olimxon qatʼiyatli [[hukmdor]] va [[sarkarda]] edi. Hukmronligining boshida u mamlakatdagigi hokimiyat uchun ehtimoliy daʼvogarlarga qarshi keskin kurash olib bordi.
 
Olimxon Ming sulolasi vakillaridan birinchi boʻlib [[xon]] unvonini oldi. 1805-yildan boshlab barcha rasmiy hujjatlarda davlat Qoʻqon xonligi deb ataladi. 1806-yilda u „[[Xon]]“ unvoni yozilgan kumush tangalar chiqardi. Tanga moliyaviy va soliq tizimlarida tartibni tiklashga imkon berdi<ref>Babadjanov B. M., Kokandskoe xanstvo: vlast, politika, religiya. Tokio-Tashkent, 2010, s.119</ref><ref>Ishanxanov S. X., Katalog monet Kokanda XVIII—XIX vv. Tashkent, 1976,s.5</ref>.
 
== Harbiy islohot ==
Olimxon harbiy islohot oʻtkazib, markazdan qochma kuchlarga qarshi muvaffaqiyatli kurashgan togʻlik tojiklardan yollanma qoʻshinini tuzdi. Olimxon davrida Qoʻqon xonligining hududiy kengayishi sodir boʻladi. U Qoʻqon xonligiga [[Chirchiq (daryo)|Chirchiq]] va [[Ohangaron (daryo)|Ohangaron]] daryolari vodiylari, butun [[Toshkent bekligi]]<nowiki/>shuningdek, [[Chimkent]], [[Turkiston]] va [[Sayrom|Sayram]] shaharlari<ref>Istoriya Uzbekistana. T.3. Tashkent, 1993, s.207</ref> kabi hududlarni qoʻshib oldi.
 
1806-yilda Olimxon xonlikka qoʻshilgan [[Istaravshan|Istaravshanga]] hujumga shaxsan rahbarlik qildi. Shunga qaramay, shahar uchun kurash uzoq vaqt davom etdi va u [[Istaravshan]] boʻylab bir necha bor piyoda yurishga majbur boʻldi.
 
Davlatni markazlashtirishning qattiq usullari, davlatni kengaytirish uchun uzoq davom etgan jangovar harakatlar Olimxonga qarshi fitna uyushtirishga olib keldi.
 
== Tanazzul ==
XIX asrning birinchi oʻn yilligi oxiridagi sovuq qishlardan biri ''"[[Toshkent bekligi|Toshkent]] va [[Dashti qipchoq|Dashti Qipchoq]]  tomondan yurish uchun hech qanday sabab boʻlmaganiga qaramay"'' Olimxon [[Toshkent|Toshkentga]] yoʻl oldi. Bu qaror halokatli boʻlib chiqdi, chunki kampaniya uning oʻlimi bilan yakunlandi. Xon har tomonlama koʻndirildi, lekin u hech qanday dalillarga eʼtibor bermadi va butun xonlikka yurish boʻyicha eʼlon qilishni buyurdi. ''"Bu yurishdan otli hech kim chetda qolmasin.'' ''Aks holda uning boshi kesiladi va mol-mulki talon-taroj qilinadi"''<ref name="autogenerated1">[V.Nalivkin. Kratkaya istoriya Kokandskogo xanstva, Kazan, 1886]</ref>.
 
Katta qoʻshin boshida xon [[Qurama]] orqali [[Chirchiq (daryo)|Chirchiq]] qirgʻogʻiga yaqinlashib, koʻp topilgan yoʻlbarslarga ov uyushtirdi. Keyin [[Toshkent viloyati|Toshkentga]] kirib, bir necha kun hech nima qilmadilar. Oradan bir necha kun oʻtib xon oʻz sarkardalari Irisqulibiy va Jumaboyga dashtda uzoq-uzoq kezib yurgan qozoqlarga hujum qilishni buyurdi. Hech qanday sababsiz qoʻqonliklar qozoqlarga hujum qildi, qozoqlarni oʻldirish va talon-taroj qilish boshlandi, koʻplab qozoqlar asirga olindi. Biroq, qozoqlarning bir qismi oldindan chekka hududlarga koʻchib oʻtgan va shu tariqa mol-mulk oʻgʻirlash va oʻlimdan qochishgan. Bu jazo chorasi qishda amalga oshirilganligi sababli oʻsha yili qattiq sovuqdan koʻp qoʻqonlik jangchilar qoʻl-oyogʻi muzlab qoldi. Armiyada fermentatsiya boshlandi, norozilar paydo boʻldi<ref name="autogenerated1">[V.Nalivkin. Kratkaya istoriya Kokandskogo xanstva, Kazan, 1886]</ref>.
 
Xon davrida Toshkentda faqat yuqori martabali amaldorlar va zodagonlar boʻlgan, qoʻshin esa Chirchiq boʻyida turar edi. [[Umarxon]] boshchiligida xonga dushman boʻlgan bir guruh kechasi uni tark etib, harbiy qarorgohga yetib kelib, Qoʻqon xoni oʻldirilganini eʼlon qildi. Bu xabar askarlarni vahima va sarosimaga solib, qarorgohni tark etib, Qoʻqon tomon yoʻl oldi. Poytaxtga kelgach, Umarxon hokimiyatni egallab, oʻzini xon deb eʼlon qildi<ref name="autogenerated1">[V.Nalivkin. Kratkaya istoriya Kokandskogo xanstva, Kazan, 1886]</ref>.
 
[[Umarxon]] boshchiligidagi qoʻshin va amirlarning ketishidan xabar topib, tashlab ketilgan xon keyingi harakatlarni muhokama qilish uchun kengash chaqiradi. Uzoq bahs-munozaralardan soʻng sodiq qolgan qoʻshinlarning bir qismini Toshkentda qoldirib, oʻzlari Qoʻqonga ketishga qaror qilindi. Olimxon yoʻldayoq oʻgʻli Shohruhxonni [[Toshkent|Toshkentga]] hokim qilib tayinlab, qaytarib yuboradi. Xonning oʻzi uzoq yurishdan soʻng Qoʻqon yaqinida Umarxonga sodiq odamlar tomonidan oʻldirilgan.
 
Toshkentning yangi hokimini zodagonlar juda ehtiyotkor, hatto dushmanlik bilan qarshi oldilar. Ular keyingi voqealar rivojini kutishni boshladilar. Va Olimxonning vafoti haqidagi xabar ularga yetib borishi bilan Shohruhxonni tutib, bu haqda Umarxonga xabar beradilar, u hokimni tutib, Qoʻqonga yetkazish buyrugʻi bilan Toshkentga otryad yuboradi. Otryad Shohruhxonni olib, qaytish yoʻliga joʻnaydi, ammo [[Ohangaron]] viloyatida nomaʼlum sababga koʻra uni oʻldirib, shu yerda dafn etishadi<ref name="autogenerated1">[V.Nalivkin. Kratkaya istoriya Kokandskogo xanstva, Kazan, 1886]</ref>.
 
== Manbalar ==
{{Manbalar}}
 
== Adabiyot ==
 
* Istoriya Sredney Azii. Moskva: Yevrolins. Russkaya panorama, 2003
* Istoriya Uzbekistana. T.3. Tashkent, 1993.
{{Qoʻqon hukmdorlari}}
 
[[Turkum:1809-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:Qoʻqonda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Qoʻqon xonligi]]
[[Turkum:Osiyodagi 19-asr hukmdorlari]]

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Vikipediyada ismi Olim boʻlgan boshqa kishilar haqida ham maqolalar mavjud.
Olimxon
Muhammad Said Olimxon
xon
Mansab davri
1798-yil – 1809-yil
Oʻtmishdoshi Norboʻtabiy
Vorisi Umarxon
Shaxsiy maʼlumotlari
Tavalludi 1772 yoki 1774-yil
Qoʻqon, Qoʻqon xonligi
Vafoti 1809-yil
Qoʻqon
Oʻlim sababi pistirma
Onasi Fahriniso Oyim
Otasi Norboʻtabiy
Dini islom sunnizm

Olimxon (1774—1809) — Qoʻqon xonligidagi Ming sulolasidan boʻlgan 1798—1809-yillarda hukmronlik qilgan oʻzbek[1] hukmdori.

Olimxon 24 yoshida otasi Norboʻtabiy vafotidan soʻng taxtga oʻtirdi.

Ichki siyosat

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Olimxon qatʼiyatli hukmdor va sarkarda edi. Hukmronligining boshida u mamlakatdagigi hokimiyat uchun ehtimoliy daʼvogarlarga qarshi keskin kurash olib bordi.

Olimxon Ming sulolasi vakillaridan birinchi boʻlib xon unvonini oldi. 1805-yildan boshlab barcha rasmiy hujjatlarda davlat Qoʻqon xonligi deb ataladi. 1806-yilda u „Xon“ unvoni yozilgan kumush tangalar chiqardi. Tanga moliyaviy va soliq tizimlarida tartibni tiklashga imkon berdi[2][3].

Harbiy islohot

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Olimxon harbiy islohot oʻtkazib, markazdan qochma kuchlarga qarshi muvaffaqiyatli kurashgan togʻlik tojiklardan yollanma qoʻshinini tuzdi. Olimxon davrida Qoʻqon xonligining hududiy kengayishi sodir boʻladi. U Qoʻqon xonligiga Chirchiq va Ohangaron daryolari vodiylari, butun Toshkent bekligishuningdek, Chimkent, Turkiston va Sayram shaharlari[4] kabi hududlarni qoʻshib oldi.

1806-yilda Olimxon xonlikka qoʻshilgan Istaravshanga hujumga shaxsan rahbarlik qildi. Shunga qaramay, shahar uchun kurash uzoq vaqt davom etdi va u Istaravshan boʻylab bir necha bor piyoda yurishga majbur boʻldi.

Davlatni markazlashtirishning qattiq usullari, davlatni kengaytirish uchun uzoq davom etgan jangovar harakatlar Olimxonga qarshi fitna uyushtirishga olib keldi.

XIX asrning birinchi oʻn yilligi oxiridagi sovuq qishlardan biri "Toshkent va Dashti Qipchoq tomondan yurish uchun hech qanday sabab boʻlmaganiga qaramay" Olimxon Toshkentga yoʻl oldi. Bu qaror halokatli boʻlib chiqdi, chunki kampaniya uning oʻlimi bilan yakunlandi. Xon har tomonlama koʻndirildi, lekin u hech qanday dalillarga eʼtibor bermadi va butun xonlikka yurish boʻyicha eʼlon qilishni buyurdi. "Bu yurishdan otli hech kim chetda qolmasin. Aks holda uning boshi kesiladi va mol-mulki talon-taroj qilinadi"[5].

Katta qoʻshin boshida xon Qurama orqali Chirchiq qirgʻogʻiga yaqinlashib, koʻp topilgan yoʻlbarslarga ov uyushtirdi. Keyin Toshkentga kirib, bir necha kun hech nima qilmadilar. Oradan bir necha kun oʻtib xon oʻz sarkardalari Irisqulibiy va Jumaboyga dashtda uzoq-uzoq kezib yurgan qozoqlarga hujum qilishni buyurdi. Hech qanday sababsiz qoʻqonliklar qozoqlarga hujum qildi, qozoqlarni oʻldirish va talon-taroj qilish boshlandi, koʻplab qozoqlar asirga olindi. Biroq, qozoqlarning bir qismi oldindan chekka hududlarga koʻchib oʻtgan va shu tariqa mol-mulk oʻgʻirlash va oʻlimdan qochishgan. Bu jazo chorasi qishda amalga oshirilganligi sababli oʻsha yili qattiq sovuqdan koʻp qoʻqonlik jangchilar qoʻl-oyogʻi muzlab qoldi. Armiyada fermentatsiya boshlandi, norozilar paydo boʻldi[5].

Xon davrida Toshkentda faqat yuqori martabali amaldorlar va zodagonlar boʻlgan, qoʻshin esa Chirchiq boʻyida turar edi. Umarxon boshchiligida xonga dushman boʻlgan bir guruh kechasi uni tark etib, harbiy qarorgohga yetib kelib, Qoʻqon xoni oʻldirilganini eʼlon qildi. Bu xabar askarlarni vahima va sarosimaga solib, qarorgohni tark etib, Qoʻqon tomon yoʻl oldi. Poytaxtga kelgach, Umarxon hokimiyatni egallab, oʻzini xon deb eʼlon qildi[5].

Umarxon boshchiligidagi qoʻshin va amirlarning ketishidan xabar topib, tashlab ketilgan xon keyingi harakatlarni muhokama qilish uchun kengash chaqiradi. Uzoq bahs-munozaralardan soʻng sodiq qolgan qoʻshinlarning bir qismini Toshkentda qoldirib, oʻzlari Qoʻqonga ketishga qaror qilindi. Olimxon yoʻldayoq oʻgʻli Shohruhxonni Toshkentga hokim qilib tayinlab, qaytarib yuboradi. Xonning oʻzi uzoq yurishdan soʻng Qoʻqon yaqinida Umarxonga sodiq odamlar tomonidan oʻldirilgan.

Toshkentning yangi hokimini zodagonlar juda ehtiyotkor, hatto dushmanlik bilan qarshi oldilar. Ular keyingi voqealar rivojini kutishni boshladilar. Va Olimxonning vafoti haqidagi xabar ularga yetib borishi bilan Shohruhxonni tutib, bu haqda Umarxonga xabar beradilar, u hokimni tutib, Qoʻqonga yetkazish buyrugʻi bilan Toshkentga otryad yuboradi. Otryad Shohruhxonni olib, qaytish yoʻliga joʻnaydi, ammo Ohangaron viloyatida nomaʼlum sababga koʻra uni oʻldirib, shu yerda dafn etishadi[5].

  1. ↑ Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N. Y., 1996. R. 295
  2. ↑ Babadjanov B. M., Kokandskoe xanstvo: vlast, politika, religiya. Tokio-Tashkent, 2010, s.119
  3. ↑ Ishanxanov S. X., Katalog monet Kokanda XVIII—XIX vv. Tashkent, 1976,s.5
  4. ↑ Istoriya Uzbekistana. T.3. Tashkent, 1993, s.207
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 [V.Nalivkin. Kratkaya istoriya Kokandskogo xanstva, Kazan, 1886]
  • Istoriya Sredney Azii. Moskva: Yevrolins. Russkaya panorama, 2003
  • Istoriya Uzbekistana. T.3. Tashkent, 1993.