Noma: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
{{Maʼnolari|Noma (maʼnolari)}} | {{Maʼnolari|Noma (maʼnolari)}} | ||
'''Noma''' (fors. — xat, maktub) — 1) xat, maktub, farmon, rasmiy yozishma yoki yozilgan narsa; 2) adabiy janr; Sharq mumtoz adabiyoti, xususan, oʻzbek va fors mumtoz adabiyotlarida yaratilgan, real yoki xayoliy toʻqima shaxsga asosan sheʼriy maktub tarzida yozilgan badiiy asar turi; 3) biror tarixiy shaxs yoki asar qahramonining sarguzashtlari, safar taassurotlari, ichki kechinmalari nazm yoki nasrda bayon etilgan har qanday (badiiy, ilmiy, memuar va boshqalar) asar turi. Masalan, [[Bobur]]ning [[Boburnoma]], [[Muqimiy]]ning [[Sayohatnoma]], [[Shayxzoda]]ning "Toshkentnoma" asarlari; 4) mazmunan murakkab, yirik epik asar; doston. Masalan, [[Firdavsiy]]ning [[Shohnoma]], [[Nizomiy Ganjaviy|Nizomiyning]] [[ISKANDARNOMA|Iskandarnoma]], [[Muhammad Solih (tarixchi)|Muhammad Solihning]] „[[Shayboniynoma (Muhammad Solih)|Shayboniynoma]]“ asarlari<ref>{{Kitob manbasi|title=Oʻzbek tilining izohli lugʻati|year=2006|publisher=Davlat ilmiy nashriyoti|page=53}}</ref><ref name=":0">[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>. | '''Noma''' (fors. — xat, maktub) — 1) xat, maktub, farmon, rasmiy yozishma yoki yozilgan narsa; 2) adabiy janr; Sharq mumtoz adabiyoti, xususan, oʻzbek va fors mumtoz adabiyotlarida yaratilgan, real yoki xayoliy toʻqima shaxsga asosan sheʼriy maktub tarzida yozilgan badiiy asar turi; 3) biror tarixiy shaxs yoki asar qahramonining sarguzashtlari, safar taassurotlari, ichki kechinmalari nazm yoki nasrda bayon etilgan har qanday (badiiy, ilmiy, memuar va boshqalar) asar turi. Masalan, [[Bobur]]ning [[Boburnoma]], [[Muqimiy]]ning [[Sayohatnoma]], [[Shayxzoda]]ning "Toshkentnoma" asarlari; 4) mazmunan murakkab, yirik epik asar; doston. Masalan, [[Firdavsiy]]ning [[Shohnoma]], [[Nizomiy Ganjaviy|Nizomiyning]] [[ISKANDARNOMA|Iskandarnoma]], [[Muhammad Solih (tarixchi)|Muhammad Solihning]] „[[Shayboniynoma (Muhammad Solih)|Shayboniynoma]]“ asarlari<ref>{{Kitob manbasi|title=Oʻzbek tilining izohli lugʻati|year=2006|publisher=Davlat ilmiy nashriyoti|page=53}}</ref><ref name=":0">[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>. | ||
== Paydo boʻlishi (janr sifatida) == | == Paydo boʻlishi (janr sifatida) == | ||
[[Faxriddin Gurgoniy]] (<nowiki>XI</nowiki> asr), [[Avhadiy Marogʻiy]] (1274—1338), [[Xoja Imod Kirmoniy]]lar (<nowiki>XIV</nowiki> asr) fors adabiyotida Noma janriga asos solib, uni rivojlantirganlar. Oʻzbek mumtoz adabiyotida Noma janrining paydo boʻlishi [[Xorazmiy]] nomi bilan bogʻliq. Uning [[Muhabbatnoma|"Muhabbatnoma"]] asari (1353—54) oshiqning maʼshuqaga yoʻllagan [[gʻazal]] shaklidagi 10 ta ishqiy maktubidan iborat. Keyinchalik Xorazmiyning „Muhabbatnoma“si taʼsirida yaratilgan [[ | [[Faxriddin Gurgoniy]] (<nowiki>XI</nowiki> asr), [[Avhadiy Marogʻiy]] (1274—1338), [[Xoja Imod Kirmoniy]]lar (<nowiki>XIV</nowiki> asr) fors adabiyotida Noma janriga asos solib, uni rivojlantirganlar. Oʻzbek mumtoz adabiyotida Noma janrining paydo boʻlishi [[Xorazmiy]] nomi bilan bogʻliq. Uning [[Muhabbatnoma|"Muhabbatnoma"]] asari (1353—54) oshiqning maʼshuqaga yoʻllagan [[gʻazal]] shaklidagi 10 ta ishqiy maktubidan iborat. Keyinchalik Xorazmiyning „Muhabbatnoma“si taʼsirida yaratilgan [[Xoʻjandiyning "Latofatnoma"asari|Xoʻjandiyning „Latofatnoma“]], Sayid Ahmadning „[[Taashshuqnoma]]“, Yusuf Amiriynnig [[Dahnoma|"Dahnoma"]] asarlarida ham Noma janri anʼanalariga rioya qilingan: ularning barchasi bir xil vaznda, masnaviy shaklida yozilgan; barchasi ham 10 nomadan iborat. „Muhabbatnoma“, „Latofatnoma“, „Taashshuqnoma“ asarlarida Nomalar oshiq tilidan yozilgan boʻlsa, „Dahnoma“dagi Nomalar ham oshiq, ham maʼshuqa nomidan yoʻllangan. | ||
[[Alisher Navoiy]] va [[Furqat|Zokirjon Furqatning]] oʻz doʻstlari va ustozlariga yozgan sheʼriy maktublarini ham keng maʼnoda Noma janriga kiritish mumkin<ref name=":0" />. | [[Alisher Navoiy]] va [[Furqat|Zokirjon Furqatning]] oʻz doʻstlari va ustozlariga yozgan sheʼriy maktublarini ham keng maʼnoda Noma janriga kiritish mumkin<ref name=":0" />. | ||
== Turkiy ildizlari == | == Turkiy ildizlari == | ||
Nomaning ildizlarini xalq | Nomaning ildizlarini xalq ogʻzaki ijodida koʻrish mumkin. „Alpomish“ dostonida nomaning ilk namunasi mavjud. Qalmoqlar yurtida qolgan Barchin oʻzining nochor ahvolini bayon etib, Hakimbekdan yordam soʻrab, unga noma yozadi va bu nomasini oʻnta navkar orqali yuboradi. | ||
Noma janridan maʼlum tarixiy va ijtimoiy-siyosiy voqealar jarayonida ham istifoda etilgan. Miloddan oldingi III asrda Markaziy Osiyoda hukmdorlik qilgan Boting tangriqutning Xitoy malikasiga yozgan maktublari va malikaning Botir tangriqutga yozga javoblari maʼlum. Noma eski | Noma janridan maʼlum tarixiy va ijtimoiy-siyosiy voqealar jarayonida ham istifoda etilgan. Miloddan oldingi III asrda Markaziy Osiyoda hukmdorlik qilgan Boting tangriqutning Xitoy malikasiga yozgan maktublari va malikaning Botir tangriqutga yozga javoblari maʼlum. Noma eski oʻzbek tilida bildirguluk soʻzi bilan ham ifodalangan. „Oʻgʻuznoma“ dostonida Oʻgʻuz xoqon barcha ellarning hukmdorlariga bildirguluk, yaʼni noma yuborib, boʻysunishni va oʻlpon toʻlashni talab etadi. Shu tariqa maʼlum ehtiyojlar tufayli paydo boʻlgan xabarni ifodalash shakllari ham nomaning shakllanishiga asos boʻlgan boʻlishi mumkin. | ||
== | == Oʻzbek adabiyotida == | ||
XIV asr oxiri va XV asr boshlarida oʻzbek mumtoz adabiyotida nomachilik janri keng rivojlandi. Maʼlumki, noma janri dastlab forsiy adabiyotda shakllangan. Misol sifatida diniy-tarixiy asar „Xudoynoma“, „Shohnoma“ kabilarini keltirish mumkin. Shundan keyin | XIV asr oxiri va XV asr boshlarida oʻzbek mumtoz adabiyotida nomachilik janri keng rivojlandi. Maʼlumki, noma janri dastlab forsiy adabiyotda shakllangan. Misol sifatida diniy-tarixiy asar „Xudoynoma“, „Shohnoma“ kabilarini keltirish mumkin. Shundan keyin oʻzbek mumtoz adabiyotida ham noma janri keng qoʻllanila boshlandi. Dastlab, Xorazmiyning dunyoviy lirikani tarannum etgan „Muhabbatnoma“ asari dunyoga keldi. Oʻzbek mumtoz adabiyotining oʻziga xos xususiyatlaridan biri shundaki, unda nomachilik janri faqat ishq-muhabbat tarannum etiladigan janr boʻlib emas, axloqiy-taʼlimiy (didaktik) masalalar ham qalamga olingan. Xorazmiyning „Muhabbatnoma“ asari juda koʻp sharqshunos olimlarning eʼtiborini oʻziga qaratadi. Jumladan, A. M. Samoylovich, M. F. Koʻprulizoda, A. M. Sherbak kabi xorij tadqiqotchilari bu borada qiziqarli ilmiy izlanishlar olib borishdi. Shuningdek, oʻzbek adabiyotshunoslaridan S.Qosimov 1950-yilda Xorazmiy ijodi boʻyicha nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi. Bulardan tashqari, N.Mallaevning „Oʻzbek adabiyoti tarixi“da va boshqa manbalarda [[shoir]] haqida maʼlumot beriladi. Xorazmiy asardagi nomalar sonining oʻndan iborat boʻlishini qayd etadi hamda „Muhabbatnoma“ning 2-bobi (nomasi)ni forsiy tilda yozishini taʼkidlaydi. | ||
Asarning | Asarning uygʻur yozuvidagi nusxasida oʻn birinchi noma mavjud emas. Asarning arab yozuvidagi qoʻlyozmasiga tayangan adabiyotshunos N.Mallaev „Muhabbatnoma“ning oʻn bir nomadan tuzilganligini qayd etadi. Darhaqiqat, „Muhabbatnoma“ning chop etilgan nusxalari oʻn bir nomadan tarkib topgan va ulardan uchtasi 4-, 8- hamda 11-nomalari fors-tojik, qolgan sakkiz maktub oʻzbek tilida. Aksariyat nomalar masnaviy nomadan tashqari, gʻazal, kichik soqiynomalarni ham oʻz ichiga oladi. Shuningdek, asar xotimasida „Gʻazal“, „Munojot“, „Qitʼa“, „Xotimatul-kitob“, mustaqil mazmunga ega „Hikoyat“, „Iltimosin aytur“ kabi sarlavhalar ostidagi parchalar uchraydi. Asar fard bilan yakun topadi. Profesoor Natan Mallaev fikricha, birinchi noma tarkibida kelgan gʻazal Muhammad Xoʻjabek tilidan aytilgan koʻrinadi<ref>{{Kitob manbasi|title=O‘zbek adabiyoti tarixi|author=Natan Mallayev|year=1976|publisher=Fan|page=230}}</ref>. | ||
== Manbalar == | == Manbalar == | ||
2026-yil 20-noyabr, 21:49 dagi (joriy) koʻrinishi
Noma (fors. — xat, maktub) — 1) xat, maktub, farmon, rasmiy yozishma yoki yozilgan narsa; 2) adabiy janr; Sharq mumtoz adabiyoti, xususan, oʻzbek va fors mumtoz adabiyotlarida yaratilgan, real yoki xayoliy toʻqima shaxsga asosan sheʼriy maktub tarzida yozilgan badiiy asar turi; 3) biror tarixiy shaxs yoki asar qahramonining sarguzashtlari, safar taassurotlari, ichki kechinmalari nazm yoki nasrda bayon etilgan har qanday (badiiy, ilmiy, memuar va boshqalar) asar turi. Masalan, Boburning Boburnoma, Muqimiyning Sayohatnoma, Shayxzodaning "Toshkentnoma" asarlari; 4) mazmunan murakkab, yirik epik asar; doston. Masalan, Firdavsiyning Shohnoma, Nizomiyning Iskandarnoma, Muhammad Solihning „Shayboniynoma“ asarlari[1][2].
Paydo boʻlishi (janr sifatida)
[tahrir | manbasini tahrirlash]Faxriddin Gurgoniy (XI asr), Avhadiy Marogʻiy (1274—1338), Xoja Imod Kirmoniylar (XIV asr) fors adabiyotida Noma janriga asos solib, uni rivojlantirganlar. Oʻzbek mumtoz adabiyotida Noma janrining paydo boʻlishi Xorazmiy nomi bilan bogʻliq. Uning "Muhabbatnoma" asari (1353—54) oshiqning maʼshuqaga yoʻllagan gʻazal shaklidagi 10 ta ishqiy maktubidan iborat. Keyinchalik Xorazmiyning „Muhabbatnoma“si taʼsirida yaratilgan Xoʻjandiyning „Latofatnoma“, Sayid Ahmadning „Taashshuqnoma“, Yusuf Amiriynnig "Dahnoma" asarlarida ham Noma janri anʼanalariga rioya qilingan: ularning barchasi bir xil vaznda, masnaviy shaklida yozilgan; barchasi ham 10 nomadan iborat. „Muhabbatnoma“, „Latofatnoma“, „Taashshuqnoma“ asarlarida Nomalar oshiq tilidan yozilgan boʻlsa, „Dahnoma“dagi Nomalar ham oshiq, ham maʼshuqa nomidan yoʻllangan.
Alisher Navoiy va Zokirjon Furqatning oʻz doʻstlari va ustozlariga yozgan sheʼriy maktublarini ham keng maʼnoda Noma janriga kiritish mumkin[2].
Turkiy ildizlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Nomaning ildizlarini xalq ogʻzaki ijodida koʻrish mumkin. „Alpomish“ dostonida nomaning ilk namunasi mavjud. Qalmoqlar yurtida qolgan Barchin oʻzining nochor ahvolini bayon etib, Hakimbekdan yordam soʻrab, unga noma yozadi va bu nomasini oʻnta navkar orqali yuboradi.
Noma janridan maʼlum tarixiy va ijtimoiy-siyosiy voqealar jarayonida ham istifoda etilgan. Miloddan oldingi III asrda Markaziy Osiyoda hukmdorlik qilgan Boting tangriqutning Xitoy malikasiga yozgan maktublari va malikaning Botir tangriqutga yozga javoblari maʼlum. Noma eski oʻzbek tilida bildirguluk soʻzi bilan ham ifodalangan. „Oʻgʻuznoma“ dostonida Oʻgʻuz xoqon barcha ellarning hukmdorlariga bildirguluk, yaʼni noma yuborib, boʻysunishni va oʻlpon toʻlashni talab etadi. Shu tariqa maʼlum ehtiyojlar tufayli paydo boʻlgan xabarni ifodalash shakllari ham nomaning shakllanishiga asos boʻlgan boʻlishi mumkin.
Oʻzbek adabiyotida
[tahrir | manbasini tahrirlash]XIV asr oxiri va XV asr boshlarida oʻzbek mumtoz adabiyotida nomachilik janri keng rivojlandi. Maʼlumki, noma janri dastlab forsiy adabiyotda shakllangan. Misol sifatida diniy-tarixiy asar „Xudoynoma“, „Shohnoma“ kabilarini keltirish mumkin. Shundan keyin oʻzbek mumtoz adabiyotida ham noma janri keng qoʻllanila boshlandi. Dastlab, Xorazmiyning dunyoviy lirikani tarannum etgan „Muhabbatnoma“ asari dunyoga keldi. Oʻzbek mumtoz adabiyotining oʻziga xos xususiyatlaridan biri shundaki, unda nomachilik janri faqat ishq-muhabbat tarannum etiladigan janr boʻlib emas, axloqiy-taʼlimiy (didaktik) masalalar ham qalamga olingan. Xorazmiyning „Muhabbatnoma“ asari juda koʻp sharqshunos olimlarning eʼtiborini oʻziga qaratadi. Jumladan, A. M. Samoylovich, M. F. Koʻprulizoda, A. M. Sherbak kabi xorij tadqiqotchilari bu borada qiziqarli ilmiy izlanishlar olib borishdi. Shuningdek, oʻzbek adabiyotshunoslaridan S.Qosimov 1950-yilda Xorazmiy ijodi boʻyicha nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi. Bulardan tashqari, N.Mallaevning „Oʻzbek adabiyoti tarixi“da va boshqa manbalarda shoir haqida maʼlumot beriladi. Xorazmiy asardagi nomalar sonining oʻndan iborat boʻlishini qayd etadi hamda „Muhabbatnoma“ning 2-bobi (nomasi)ni forsiy tilda yozishini taʼkidlaydi.
Asarning uygʻur yozuvidagi nusxasida oʻn birinchi noma mavjud emas. Asarning arab yozuvidagi qoʻlyozmasiga tayangan adabiyotshunos N.Mallaev „Muhabbatnoma“ning oʻn bir nomadan tuzilganligini qayd etadi. Darhaqiqat, „Muhabbatnoma“ning chop etilgan nusxalari oʻn bir nomadan tarkib topgan va ulardan uchtasi 4-, 8- hamda 11-nomalari fors-tojik, qolgan sakkiz maktub oʻzbek tilida. Aksariyat nomalar masnaviy nomadan tashqari, gʻazal, kichik soqiynomalarni ham oʻz ichiga oladi. Shuningdek, asar xotimasida „Gʻazal“, „Munojot“, „Qitʼa“, „Xotimatul-kitob“, mustaqil mazmunga ega „Hikoyat“, „Iltimosin aytur“ kabi sarlavhalar ostidagi parchalar uchraydi. Asar fard bilan yakun topadi. Profesoor Natan Mallaev fikricha, birinchi noma tarkibida kelgan gʻazal Muhammad Xoʻjabek tilidan aytilgan koʻrinadi[3].
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]| Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
| Ushbu maqola çaladir. Siz uni boyitib, ZiyoSferaga yordam berişingiz mumkin. Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |