Nitrat kislotasi: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
:<math>\mathsf{4HNO_3 \longrightarrow 4 NO_2 \!\uparrow + 2 H_2O + O_2 \!\uparrow}</math> | :<math>\mathsf{4HNO_3 \longrightarrow 4 NO_2 \!\uparrow + 2 H_2O + O_2 \!\uparrow}</math> | ||
Amalda zichligi 1,44 g/sm³ boʻlgan 63—65% li konsentrlangan kislota ishlatiladi. Nitrat kislota — kuchli oksidlovchi. Shu sababli metallarga taʼsir ettirilganda [[vodorod]] ajralib chiqmaydi. Konsentrlangan nitrat kislota qaytarilish mahsuloti har xil | Amalda zichligi 1,44 g/sm³ boʻlgan 63—65% li konsentrlangan kislota ishlatiladi. Nitrat kislota — kuchli oksidlovchi. Shu sababli metallarga taʼsir ettirilganda [[vodorod]] ajralib chiqmaydi. Konsentrlangan nitrat kislota qaytarilish mahsuloti har xil boʻlishi mumkin. Unga odatdagi sharoitda [[Temir|Fe]], [[Aluminiy|Al]], [[Xrom|Cr]], [[Oltin|Au]] va [[Platina|Pt]] taʼsir etmaydi. [[Mis|Cu]], [[Kumush|Ag]] va Ag ni eritib, oʻzi {{chem2|NO2}} ga qadar qaytariladi. [[Qalay|Sn]], [[Margimush|As]], [[Fosfor|P]], [[Bor|B]] kislotalarigacha oksidlanadi: | ||
:<math>\mathsf{Sn + 4HNO_3 \rightarrow \ SnO_2\cdot H_2O + 4NO_2 + H_2O}</math> | :<math>\mathsf{Sn + 4HNO_3 \rightarrow \ SnO_2\cdot H_2O + 4NO_2 + H_2O}</math> | ||
Suyultirilgan nitrat kislotaning oksidlovchilik xossasi juda kuchli, ozi esa NO, [[Ammoniy nitrat|{{chem2|NH4NO3}}]] va boshqa mahsulotlargacha qaytariladi: | Suyultirilgan nitrat kislotaning oksidlovchilik xossasi juda kuchli, ozi esa NO, [[Ammoniy nitrat|{{chem2|NH4NO3}}]] va boshqa mahsulotlargacha qaytariladi: | ||
Platina ham zar suvida (3HCl*{{chem2|HNO3}}) eriydi. | Platina ham zar suvida (3HCl*{{chem2|HNO3}}) eriydi. | ||
*3Pt + 4{{chem2|HNO3}} + 12HCl= 3{{chem2|PtCl4}} + 4NO + 8{{chem2|H2O}} | *3Pt + 4{{chem2|HNO3}} + 12HCl= 3{{chem2|PtCl4}} + 4NO + 8{{chem2|H2O}} | ||
Eng muhimi nitrat kislotaning metallar bilan reaksiyasida vodorod ajralmaydi. Agar nitrat kislotaga metallmaslar | Eng muhimi nitrat kislotaning metallar bilan reaksiyasida vodorod ajralmaydi. Agar nitrat kislotaga metallmaslar taʼsir ettirilsa metallmaslar kislotalargacha oksidlanadi: | ||
*S+6{{chem2|HNO3}}(kons)={{chem2|H2SO4}}+6{{chem2|NO2}} +2{{chem2|H2O}} | *S+6{{chem2|HNO3}}(kons)={{chem2|H2SO4}}+6{{chem2|NO2}} +2{{chem2|H2O}} | ||
Suyultirilgan nitrat kislota fosforni ortofosfat kislotagacha oksidlaydi: | Suyultirilgan nitrat kislota fosforni ortofosfat kislotagacha oksidlaydi: | ||
*3P+5{{chem2|HNO3}}+2{{chem2|H2O}}=3{{chem2|H3PO4}}+5NO | *3P+5{{chem2|HNO3}}+2{{chem2|H2O}}=3{{chem2|H3PO4}}+5NO | ||
[[Uglerod]] nitrat kislota | [[Uglerod]] nitrat kislota taʼsirida {{chem2|CO2}} gacha oksidlanadi: | ||
*3C+4{{chem2|HNO3}}=3{{chem2|CO2}} +2{{chem2|H2O}}+4NO | *3C+4{{chem2|HNO3}}=3{{chem2|CO2}} +2{{chem2|H2O}}+4NO | ||
Nitrat kislota tuzlari suvda yaxshi eriydigan oq qattiq moddalar. Ular ''selitralar'' deyiladi. {{chem2|NaNO3}} - natriyli, {{chem2|KNO3}} - kaliyli, {{chem2|Ca(NO3)2}} - kalsiyli, {{chem2|NH4NO3}} - ammoniyli selitradir. Tuzlarining parchalanishi 3 xil: Eng aktiv metallarning (magniydan chapda turgan) nitratlari parchalansa nitritlar va kislorod hosil | Nitrat kislota tuzlari suvda yaxshi eriydigan oq qattiq moddalar. Ular ''selitralar'' deyiladi. {{chem2|NaNO3}} - natriyli, {{chem2|KNO3}} - kaliyli, {{chem2|Ca(NO3)2}} - kalsiyli, {{chem2|NH4NO3}} - ammoniyli selitradir. Tuzlarining parchalanishi 3 xil: Eng aktiv metallarning (magniydan chapda turgan) nitratlari parchalansa nitritlar va kislorod hosil boʻladi: | ||
*2{{chem2|KNO3}} = 2{{chem2|KNO2}} + {{chem2|O2}} | *2{{chem2|KNO3}} = 2{{chem2|KNO2}} + {{chem2|O2}} | ||
Agar metallning aktivligi kamroq va metall Mg va Cu orasida joylashgan | Agar metallning aktivligi kamroq va metall Mg va Cu orasida joylashgan boʻlsa bu metallarning nitratlari parchalanishida metal oksidi, {{chem2|NO2}} va kislorod hosil boʻladi. 2{{chem2|Zn(NO3)2}} = 2ZnO + 4{{chem2|NO2}} + {{chem2|O2}} . Agar metallar aktivligi kam boʻlsa, nitratlarning parchalanishida metallning oʻzi, {{chem2|NO2}} va kislorod hosil qiladi: | ||
*2AgNO3= Ag + 2NO2 + O2 | *2AgNO3= Ag + 2NO2 + O2 | ||
Hg(NO3)2= Hg + 2NO2 + O2 | Hg(NO3)2= Hg + 2NO2 + O2 | ||
Konsentrlangan nitrat kislota ({{chem2|HNO3}}) bilan [[xlorid kislota]] (HCl) aralashmasi, 1 hajm nitrat kislotaga 3 hajm xlorid kislota qoʻshilsa, "zar suvi" deb ataladigan kuchli oksidlovchi hosil | Konsentrlangan nitrat kislota ({{chem2|HNO3}}) bilan [[xlorid kislota]] (HCl) aralashmasi, 1 hajm nitrat kislotaga 3 hajm xlorid kislota qoʻshilsa, "zar suvi" deb ataladigan kuchli oksidlovchi hosil boʻladi: | ||
*{{chem2|HNO3}} + 3HCl = {{chem2|Cl2}} + NOCl + 2{{chem2|H2O}} | *{{chem2|HNO3}} + 3HCl = {{chem2|Cl2}} + NOCl + 2{{chem2|H2O}} | ||
Bu aralashma [[oltin]] va [[platina]]ni hamda kislotalarda erimaydigan baʼzi metallarni eritadi. Labaratoriyada nitrat kislotaning tuzlariga yuqori konsentrasiyali [[sulfat kislota]] | Bu aralashma [[oltin]] va [[platina]]ni hamda kislotalarda erimaydigan baʼzi metallarni eritadi. Labaratoriyada nitrat kislotaning tuzlariga yuqori konsentrasiyali [[sulfat kislota]] taʼsir ettirib olinadi: | ||
*2NaNO3 + H2SO4=Na2SO4 + 2HNO3 Nitrat kislota | *2NaNO3 + H2SO4=Na2SO4 + 2HNO3 Nitrat kislota | ||
Sanoat miqyosida nitrat kislota olish uchun asosiy xom ashyo [[ammiak]] va [[havo]] hisoblanadi: | Sanoat miqyosida nitrat kislota olish uchun asosiy xom ashyo [[ammiak]] va [[havo]] hisoblanadi: | ||
*4NH3+5O2=4NO+6H2O | *4NH3+5O2=4NO+6H2O | ||
*2NO+O2=2NO2 | *2NO+O2=2NO2 | ||
Oksidlanish jarayoni 900 °C da Pt-Rh katalizatori ishtirokida olib boriladi. Boshqacha usulda [[azot]] va kisloroddan azot(II) oksidi, | Oksidlanish jarayoni 900 °C da Pt-Rh katalizatori ishtirokida olib boriladi. Boshqacha usulda [[azot]] va kisloroddan azot(II) oksidi, soʻngra uni {{chem2|NO2}} gacha oksidlanishi ham mumkin. Hosil boʻlgan azot(IV) oksidi [[kislorod]] ishtirokida suvda eritiladi: | ||
*4NO2+O2+2H2O = 4HNO3 | *4NO2+O2+2H2O = 4HNO3 | ||
Azotli | Azotli oʻgʻitlar. Oʻgʻitlatlar sifatida [[kalsiy]] nitrat – Ca(NO3)2 ishlatiladi. [[Ohak.|Ohakni]] nitrat kislota bilan neytrallash natijasida olinadi. | ||
[[Natriy]] nitrat – {{chem2|NaNO3}} chili selitrasi deyiladi. Tabiiy holda faqat Chilida juda katta zaxira holda uchraydi. | [[Natriy]] nitrat – {{chem2|NaNO3}} chili selitrasi deyiladi. Tabiiy holda faqat Chilida juda katta zaxira holda uchraydi. | ||
Kaliyli selitra - {{chem2|KNO3}} hind selitrasi deyiladi. Suniy ravishda [[kaliy]] xlorid va natriy nitrat | Kaliyli selitra - {{chem2|KNO3}} hind selitrasi deyiladi. Suniy ravishda [[kaliy]] xlorid va natriy nitrat taʼsiridan olinadi. Ammoniyli selitra - {{chem2|NH4NO3}} ham koʻp ishlatiladi. Konsentrlangan Nitrat kislota portlovchi moddalar, sulfat va fosfat kislotalar, aromatik nitrobirikmalar, boʻyagichlar olishda ishlatiladi. Nitrat kislota bugʻi nafasga tegsa zaharlaydi, terini kuydiradi. Konsentrlangan Nitrat kislota organik moddalarga tekkanda portlaydi va yongʻin chiqadi<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil | ||
H.R.To’xtaev, | H.R.To’xtaev, | ||
K.A.Cho’lponov, | K.A.Cho’lponov, | ||
2026-yil 20-noyabr, 21:44 dagi (joriy) koʻrinishi

Nitrat kislota HNO3 - kuchli bir asosli kislota. Suvsizi beqaror suyuqlik. Mol.m. 63,016. Suvsiz Nitrat kislotaning suyuqlanish temperaturasi — 41,59 °C, qaynash temperaturasi 84 °C, zichligi - 1,513 g/sm³. Nitrat kislota suv bilan istalgan nisbatda aralashadi. Suvsiz Nitrat kislota (98—100%li) xona haroratida tutab parchalanadi, bunda hosil boʻlgan NO2 dan havo sariq tusga kiradi.
Nitrat kislota qaynatilganida ham parchalanadi:
Amalda zichligi 1,44 g/sm³ boʻlgan 63—65% li konsentrlangan kislota ishlatiladi. Nitrat kislota — kuchli oksidlovchi. Shu sababli metallarga taʼsir ettirilganda vodorod ajralib chiqmaydi. Konsentrlangan nitrat kislota qaytarilish mahsuloti har xil boʻlishi mumkin. Unga odatdagi sharoitda Fe, Al, Cr, Au va Pt taʼsir etmaydi. Cu, Ag va Ag ni eritib, oʻzi NO2 ga qadar qaytariladi. Sn, As, P, B kislotalarigacha oksidlanadi:
Suyultirilgan nitrat kislotaning oksidlovchilik xossasi juda kuchli, ozi esa NO, NH4NO3 va boshqa mahsulotlargacha qaytariladi:
- 3Cu + 8HNO3 = 3Cu(NO3)2 + 2NO + 4H2O
- 4Mg + 10HNO3 = 4Mg(NO3)2 + NH4NO3 + 5H2O
- PbS + 8HNO3 = 3PbSO4 + 4H2O + 8NO
- 3HCl + HNO3 = 2H2O + 2Cl2 + NOCl
Platina ham zar suvida (3HCl*HNO3) eriydi.
- 3Pt + 4HNO3 + 12HCl= 3PtCl4 + 4NO + 8H2O
Eng muhimi nitrat kislotaning metallar bilan reaksiyasida vodorod ajralmaydi. Agar nitrat kislotaga metallmaslar taʼsir ettirilsa metallmaslar kislotalargacha oksidlanadi:
- S+6HNO3(kons)=H2SO4+6NO2 +2H2O
Suyultirilgan nitrat kislota fosforni ortofosfat kislotagacha oksidlaydi:
- 3P+5HNO3+2H2O=3H3PO4+5NO
Uglerod nitrat kislota taʼsirida CO2 gacha oksidlanadi:
- 3C+4HNO3=3CO2 +2H2O+4NO
Nitrat kislota tuzlari suvda yaxshi eriydigan oq qattiq moddalar. Ular selitralar deyiladi. NaNO3 - natriyli, KNO3 - kaliyli, Ca(NO3)2 - kalsiyli, NH4NO3 - ammoniyli selitradir. Tuzlarining parchalanishi 3 xil: Eng aktiv metallarning (magniydan chapda turgan) nitratlari parchalansa nitritlar va kislorod hosil boʻladi:
- 2KNO3 = 2KNO2 + O2
Agar metallning aktivligi kamroq va metall Mg va Cu orasida joylashgan boʻlsa bu metallarning nitratlari parchalanishida metal oksidi, NO2 va kislorod hosil boʻladi. 2Zn(NO3)2 = 2ZnO + 4NO2 + O2 . Agar metallar aktivligi kam boʻlsa, nitratlarning parchalanishida metallning oʻzi, NO2 va kislorod hosil qiladi:
- 2AgNO3= Ag + 2NO2 + O2
Hg(NO3)2= Hg + 2NO2 + O2
Konsentrlangan nitrat kislota (HNO3) bilan xlorid kislota (HCl) aralashmasi, 1 hajm nitrat kislotaga 3 hajm xlorid kislota qoʻshilsa, "zar suvi" deb ataladigan kuchli oksidlovchi hosil boʻladi:
- HNO3 + 3HCl = Cl2 + NOCl + 2H2O
Bu aralashma oltin va platinani hamda kislotalarda erimaydigan baʼzi metallarni eritadi. Labaratoriyada nitrat kislotaning tuzlariga yuqori konsentrasiyali sulfat kislota taʼsir ettirib olinadi:
- 2NaNO3 + H2SO4=Na2SO4 + 2HNO3 Nitrat kislota
Sanoat miqyosida nitrat kislota olish uchun asosiy xom ashyo ammiak va havo hisoblanadi:
- 4NH3+5O2=4NO+6H2O
- 2NO+O2=2NO2
Oksidlanish jarayoni 900 °C da Pt-Rh katalizatori ishtirokida olib boriladi. Boshqacha usulda azot va kisloroddan azot(II) oksidi, soʻngra uni NO2 gacha oksidlanishi ham mumkin. Hosil boʻlgan azot(IV) oksidi kislorod ishtirokida suvda eritiladi:
- 4NO2+O2+2H2O = 4HNO3
Azotli oʻgʻitlar. Oʻgʻitlatlar sifatida kalsiy nitrat – Ca(NO3)2 ishlatiladi. Ohakni nitrat kislota bilan neytrallash natijasida olinadi. Natriy nitrat – NaNO3 chili selitrasi deyiladi. Tabiiy holda faqat Chilida juda katta zaxira holda uchraydi. Kaliyli selitra - KNO3 hind selitrasi deyiladi. Suniy ravishda kaliy xlorid va natriy nitrat taʼsiridan olinadi. Ammoniyli selitra - NH4NO3 ham koʻp ishlatiladi. Konsentrlangan Nitrat kislota portlovchi moddalar, sulfat va fosfat kislotalar, aromatik nitrobirikmalar, boʻyagichlar olishda ishlatiladi. Nitrat kislota bugʻi nafasga tegsa zaharlaydi, terini kuydiradi. Konsentrlangan Nitrat kislota organik moddalarga tekkanda portlaydi va yongʻin chiqadi[1].
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]| Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |