Dmitriy Mendeleyev: Versiyalar orasidagi farq
Avtomatik translit va nom yoʻnaltirishi: Dmitriy Mendeleyev | Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi. | ||
{{Olim bilgiqutisi | |||
|name = Dmitriy Ivanovich Mendeleyev | |||
|tasvir = DIMendeleevCab.jpg | |||
|image_width = 240px | |||
|caption = <small>D. I. Mendeleyev oʻzining kabinetida ([[Oʻlchov va tarozilar bosh palatasi]], [[Sankt-Peterburg]]), [[1897]]-[[yil]].</small> | |||
|birth_date = [[27-yanvar]] ([[8-fevral]]) [[1834]]-yil | |||
|birth_place = [[Tobolsk]], <br /> [[Tobolsk guberniyasi]], <br /> [[Rossiya imperiyasi]] | |||
|death_date = [[20-yanvar]] ([[2-fevral]]) [[1907]]-[[yil]] (72 [[yosh]]) | |||
|death_place = [[Sankt-Peterburg]], [[Rossiya imperiyasi]] | |||
|residence = (istiqomat joylari) | |||
|fuqaroligi = [[Rossiya imperiyasi]] | |||
|nationality = [[Rossiya imperiyasi]] | |||
|ethnicity = [[rus]] | |||
|field = [[Ximiya]], [[fizika]], [[ekanomika]], [[geologiya]], [[metrologiya]] | |||
|work_institutions = (institutlar) | |||
|alma_mater = [[Sankt-Peterburg davlat universiteti]] | |||
|doctoral_advisor = [[A.A.Voskresenskiy]] | |||
|doctoral_students = [[D.P.Konovalov]],[[V.A.Gemilian]], [[A.A.Boykov]], [[A.L.Potilitsin]], [[S.M.Prokudin-Gorski]] | |||
|mashhur_ishlari = [[Kimyoviy elementlar davriy sistemasi]] | |||
|influences = | |||
|influenced = | |||
|mukofotlari = | |||
|religion = | |||
}} | |||
'''Mendeleyev Dmitriy Ivanovich''' ([[1834]].27.1 (8.2), [[Tobolsk]] — [[1907]].20.1 (2.2), Peterburg (hozirgi [[Sankt-Peterburg]])) — [[rus]] [[Kimyogarlar|kimyogar]] [[olim]]i va [[Pedagogika|pedagogi]]. Peterburgdagi Bosh pedagogika instituti fizika matematika fakultetining [[tabiiy fanlar|tabiiy fanlar]] boʻlimini tugatgan (1855). 1856-yilda Peterburg universitetida [[magistr]]lik [[dissertatsiya]]sini yoqlaydi. 1859—1861 yillarda Gelderberg shahriga ilmiy xizmat safariga yuboriladi. Mendeleyev bu yerda Gelderberg universitetining R. V. Bunzen boshchiligidagi [[laboratoriya]]sida ishlaydi. [[1861]] yilda „[[Organik kimyo]]“ [[darslik|darsligi]] [[chop]] etiladi. 1865-yilda [[doktor]]lik [[dissertatsiya]]sini yoqlaydi va Peterburg universitetining [[professor]]i, [[1876]] yildan Peterburg [[Fanlar akademiyasi|FA]] [[muxbir]] [[aʼzo]]si qilib saylanadi. 1893-yilda Mendeleyevning [[tashabbus]]i bilan Oʻlchov va [[tarozi]] [[namuna]]lari [[depo]]si [[Oʻlchov va tarozilar bosh palatasi]]ga aylantiriladi. Mendeleyev. [[umr]]ining oxirigacha shu ishda boshqaruvchi ([[direktor]]) boʻlib ishlaydi. | |||
M.ning [[ilmiy faoliyat]]i keng va koʻp [[qirra]]li boʻlib, eng asosiylari [[kimyo]], [[kimyotexnologiya]], [[fizika]], [[metrologiya]], [[meteorologiya]], [[iqtisod]] va boshqalarga oid. [[Kimyoviy elementlar davriy sistemasi|Kimyoviy elementlar davriy qonuni]]ning [[kashf]] qilinishi — Mendeleyevning buyuk xizmatidir (qarang [[Mendeleyev davriy sistemasi]]). M. [[eritmalar]]ning kimyoviy („[[gidrat]]“) [[nazariya]]sini ishlab chiqdi, kritik trani<sup>([[kritik temperatura]]?)</sup> [[kashf]] qildi (1860). Bir [[mol]] [[ideal gaz]] uchun [[bosim]], [[hajm]] va [[temperatura]] orasidagi bogʻliqlikni ifodalovchi holat [[tenglama]]sini ([[Mendeleyev - Klapeyron tenglamasi|Klapeyron — Mendeleyev tenglamasi]]<sup>(qaysi biri toʻgʻriroq?)</sup>) hisoblab topdi (1874). [[Koʻmir]]ni [[yer]] ostida [[gaz]]ga aylantirish [[gʻoya]]sini ilgari surdi (1888). [[Tutunsiz porox]]ning [[yangi]] [[tarkib]]ini topdi (1890) va uni ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻydi. | |||
[[Moskva kimyotexnologiya instituti]] va [[Tobolsk pedagogika instituti]] Mendeleyev nomiga qoʻyilgan. [[Shimoliy Muz okeani]]dagi [[suv]] osti tizmasi, Kunashir [[orol]]idagi (Kuril orollari) soʻnmagan [[vulkan]], [[Oy]]dagi [[krater]], [[mendeleyevit minerali]] M. sharafiga atalgan. | |||
[[1955]] yilda [[Amerika]] [[olim]]lari (G. Siborg va boshqalar) [[sintez]] qilgan [[Mendeleviy|101-element]]ni Mendeleyev [[sharaf]]iga [[mendeleviy]] ([[Mendeleviy|Md]]) deb atadilar. | |||
== Adabiyotlar == | |||
* Makarenya A. A., Filimonova I. N., Karpilo N. G., D. I.Mendeleev v vospominaniyax sovremennikov, 2 nashr, M., 1973. | |||
== Havolalar == | |||
{{Vikiiqtibos}} | |||
{{OʻzME}} | |||
{{scientist-stub}} | |||
{{DEFAULTSORT:Mendeleyev, Dmitriy}} | |||
[[Turkum:Kimyogarlar]] | |||
[[Turkum:1834-yilda tugʻilganlar]] | |||
[[Turkum:1907-yilda vafot etganlar]] | |||
[[Turkum:8-fevralda tugʻilganlar]] | |||
[[Turkum:2-fevralda vafot etganlar]] | |||
[[Turkum:Tobolsk guberniyasida tugʻilganlar]] | |||
$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi
| Dmitriy Ivanovich Mendeleyev | |
|---|---|
|
| |
| Tavalludi |
27-yanvar (8-fevral) 1834-yil Tobolsk, Tobolsk guberniyasi, Rossiya imperiyasi |
| Vafoti |
20-yanvar (2-fevral) 1907-yil (72 yosh) Sankt-Peterburg, Rossiya imperiyasi |
| Istiqomat joylari | (istiqomat joylari) |
| Fuqaroligi | Rossiya imperiyasi |
| Millati | Rossiya imperiyasi |
| Sohasi | Ximiya, fizika, ekanomika, geologiya, metrologiya |
| Institutlar | (institutlar) |
| Taʼlimi | Sankt-Peterburg davlat universiteti |
| Akademik rahbarlari | A.A.Voskresenskiy |
| Mashhur shogirdlari | D.P.Konovalov,V.A.Gemilian, A.A.Boykov, A.L.Potilitsin, S.M.Prokudin-Gorski |
| Mashhur ishlari | Kimyoviy elementlar davriy sistemasi |
Mendeleyev Dmitriy Ivanovich (1834.27.1 (8.2), Tobolsk — 1907.20.1 (2.2), Peterburg (hozirgi Sankt-Peterburg)) — rus kimyogar olimi va pedagogi. Peterburgdagi Bosh pedagogika instituti fizika matematika fakultetining tabiiy fanlar boʻlimini tugatgan (1855). 1856-yilda Peterburg universitetida magistrlik dissertatsiyasini yoqlaydi. 1859—1861 yillarda Gelderberg shahriga ilmiy xizmat safariga yuboriladi. Mendeleyev bu yerda Gelderberg universitetining R. V. Bunzen boshchiligidagi laboratoriyasida ishlaydi. 1861 yilda „Organik kimyo“ darsligi chop etiladi. 1865-yilda doktorlik dissertatsiyasini yoqlaydi va Peterburg universitetining professori, 1876 yildan Peterburg FA muxbir aʼzosi qilib saylanadi. 1893-yilda Mendeleyevning tashabbusi bilan Oʻlchov va tarozi namunalari deposi Oʻlchov va tarozilar bosh palatasiga aylantiriladi. Mendeleyev. umrining oxirigacha shu ishda boshqaruvchi (direktor) boʻlib ishlaydi.
M.ning ilmiy faoliyati keng va koʻp qirrali boʻlib, eng asosiylari kimyo, kimyotexnologiya, fizika, metrologiya, meteorologiya, iqtisod va boshqalarga oid. Kimyoviy elementlar davriy qonunining kashf qilinishi — Mendeleyevning buyuk xizmatidir (qarang Mendeleyev davriy sistemasi). M. eritmalarning kimyoviy („gidrat“) nazariyasini ishlab chiqdi, kritik trani(kritik temperatura?) kashf qildi (1860). Bir mol ideal gaz uchun bosim, hajm va temperatura orasidagi bogʻliqlikni ifodalovchi holat tenglamasini (Klapeyron — Mendeleyev tenglamasi(qaysi biri toʻgʻriroq?)) hisoblab topdi (1874). Koʻmirni yer ostida gazga aylantirish gʻoyasini ilgari surdi (1888). Tutunsiz poroxning yangi tarkibini topdi (1890) va uni ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻydi.
Moskva kimyotexnologiya instituti va Tobolsk pedagogika instituti Mendeleyev nomiga qoʻyilgan. Shimoliy Muz okeanidagi suv osti tizmasi, Kunashir orolidagi (Kuril orollari) soʻnmagan vulkan, Oydagi krater, mendeleyevit minerali M. sharafiga atalgan.
1955 yilda Amerika olimlari (G. Siborg va boshqalar) sintez qilgan 101-elementni Mendeleyev sharafiga mendeleviy (Md) deb atadilar.
Adabiyotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Makarenya A. A., Filimonova I. N., Karpilo N. G., D. I.Mendeleev v vospominaniyax sovremennikov, 2 nashr, M., 1973.
Havolalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]| Vikiiqtibosda Dmitriy Mendeleyevga tegishli iqtiboslar mavjud. |
| Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
| Olim haqidagi uşbu maqola çaladir. Siz uni boyitib, ZiyoSferaga yordam berişingiz mumkin. |