Mahmud sulton: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
| bayroq2 = | | bayroq2 = | ||
| ismi ostida = | | ismi ostida = | ||
| boshlanish davri = [[1500-yil]] [[29-may ]] | | boshlanish davri = [[1500-yil]] [[29-may]] | ||
| tugash davri = [[1504-yil]] | | tugash davri = [[1504-yil]] | ||
== Biografiyasi == | == Biografiyasi == | ||
Oʻzbek [[Ulus|ulusi]] hukmdori [[Abulxayrxon (Oʻzbek ulusi)|Abulxayirxonning]] oʻn bir oʻgʻli boʻlib, ulardan biri Mahmud sultonning otasi Shoh Budogʻ. Otasining erta vafotidan keyin Mahmud sulton akasi [[Muhammad Shayboniy|Shayboniyxon]] bilan birga ularning bobosi [[Abulxayrxon (Oʻzbek ulusi)|Abulxayrxon]] bilan birga yashaydi. Mahmud sulton uch yoshida qalmoqlar xoni | Oʻzbek [[Ulus|ulusi]] hukmdori [[Abulxayrxon (Oʻzbek ulusi)|Abulxayirxonning]] oʻn bir oʻgʻli boʻlib, ulardan biri Mahmud sultonning otasi Shoh Budogʻ. Otasining erta vafotidan keyin Mahmud sulton akasi [[Muhammad Shayboniy|Shayboniyxon]] bilan birga ularning bobosi [[Abulxayrxon (Oʻzbek ulusi)|Abulxayrxon]] bilan birga yashaydi. Mahmud sulton uch yoshida qalmoqlar xoni qoʻliga oʻtadi va yetti yil davomida uning qoʻlida asir boʻladi. [[Abulxayrxon (Oʻzbek ulusi)|Abulxayrxon]] oʻzbek xonligini uzoq vaqt hokimiyat va qatʼiyat bilan boshqardi. Oʻlimidan soʻng [[Yodgorxon]] bir yilga yaqin davlat hukmdori boʻldi, ammo uning vafotidan keyin hokimiyat tepasiga [[Shayx Haydar]] keldi. Shayx Haydarga qarshi qoʻshni va qaram davlatlar, [[noʻgʻaylar]], [[Sibir]], [[Qozoq xonligi|Qozoq xoni]], Buyuk Oʻrda xoni Axmatning kuchli koalitsiyasi tuzildi<ref>Mukminova R. G., K istorii agrarnix otnosheniy v Uzbekistane XVI v. Po materialam „Vakf-name“. Tashkent. Nauka. 1966</ref>. | ||
== Harbiy va siyosiy faoliyati == | == Harbiy va siyosiy faoliyati == | ||
Mahmud sulton ukasi Shayboniyxonning barcha janglarida faol qatnashadi. XV-asr oxirida u [[Dashti qipchoq]] qozoq xonlari [[Burunduqxon]] va [[Qosimxon|Qosimxonga]] qarshi kurashgan. 1500 — 1504-yillarda Shayboniyxonning [[Movarounnahr|Movarounnahrga]] yurishlarida qatnashgan. 1501-yilda [[Buxoro viloyati|Buxoro viloyatiga]] hokim etib tayinlanadi va shu yili [[Qorakoʻl (shahar)|Qorako]][[Bagʻlon (shahar)|ʻ]]<nowiki/>lda Shayboniylarga qarshi koʻtarilgan xalq qoʻzgʻolonini bostiradi. 1502-yil yanvar-fevral oylarida Mahmud sulton [[Jonibek sulton|Jonibek Sulton]] bilan birgalikda [[Istaravshan]], [[Xoʻjand]] shaharlari chekkasi va [[Chirchiq (daryo)|Chirchiq daryosi]] boʻyidagi hududlarga sayohat qildi. Shayboniylarning [[Xorazm|Xorazmga]] yurishi davrida qoʻshinlarga bosh qoʻmondon etib tayinlangan. 1504-yilda Shayboniylar [[Toxariston]], [[Qunduz viloyati|Qunduz]], [[Bagʻlon (shahar)|Bagʻlon]] va [[Badaxshon|Badaxshonni]] Xusravshohdan tortib olgach, bu yerlar Mahmud sultonga boshqargan<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>. | Mahmud sulton ukasi Shayboniyxonning barcha janglarida faol qatnashadi. XV-asr oxirida u [[Dashti qipchoq]] qozoq xonlari [[Burunduqxon]] va [[Qosimxon|Qosimxonga]] qarshi kurashgan. 1500 — 1504-yillarda Shayboniyxonning [[Movarounnahr|Movarounnahrga]] yurishlarida qatnashgan. 1501-yilda [[Buxoro viloyati|Buxoro viloyatiga]] hokim etib tayinlanadi va shu yili [[Qorakoʻl (shahar)|Qorako]][[Bagʻlon (shahar)|ʻ]]<nowiki/>lda Shayboniylarga qarshi koʻtarilgan xalq qoʻzgʻolonini bostiradi. 1502-yil yanvar-fevral oylarida Mahmud sulton [[Jonibek sulton|Jonibek Sulton]] bilan birgalikda [[Istaravshan]], [[Xoʻjand]] shaharlari chekkasi va [[Chirchiq (daryo)|Chirchiq daryosi]] boʻyidagi hududlarga sayohat qildi. Shayboniylarning [[Xorazm|Xorazmga]] yurishi davrida qoʻshinlarga bosh qoʻmondon etib tayinlangan. 1504-yilda Shayboniylar [[Toxariston]], [[Qunduz viloyati|Qunduz]], [[Bagʻlon (shahar)|Bagʻlon]] va [[Badaxshon|Badaxshonni]] Xusravshohdan tortib olgach, bu yerlar Mahmud sultonga boshqargan<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>. | ||
== Madaniy siyosati == | == Madaniy siyosati == | ||
Mahmud saroyida „<nowiki/>[[Fathnoma]]<nowiki/>“ muallifi Shodiy, „<nowiki/>[[Shayboniynoma (Muhammad Solih)|Shayboniynoma“ muallifi Muhammad Solih]], „<nowiki/>[[Tarixi Rashidiy]]<nowiki/>“ muallifi [[Mirzo Muhammad Haydar|Muhammad Haydar]] va boshqalar kabi taniqli shoir va tarixchilar | Mahmud saroyida „<nowiki/>[[Fathnoma]]<nowiki/>“ muallifi Shodiy, „<nowiki/>[[Shayboniynoma (Muhammad Solih)|Shayboniynoma“ muallifi Muhammad Solih]], „<nowiki/>[[Tarixi Rashidiy]]<nowiki/>“ muallifi [[Mirzo Muhammad Haydar|Muhammad Haydar]] va boshqalar kabi taniqli shoir va tarixchilar oʻz ijodiy faoliyatini olib borganlar<ref>S. K. Ibragimov, Nekotorie dannie k istorii kazaxov XV—XVI vv. // Izvestiya AN Kazaxskoy SSR. Seriya istorii, arxeologii i etnografii. № 3. Alma-ata. 1956, c.111.</ref>. | ||
== Oilasi == | == Oilasi == | ||
Mahmud sultonning oʻgʻli — [[Ubaydullaxon]] 1533-yilda [[Buxoro xonligi|Buxoro xonligining]] xoni etib saylandi. [[Ubaydullaxon]] (1533 — 1540) hokimiyat tepasiga kelganidan soʻng davlat poytaxti Samarqanddan Buxoroga koʻchirildi va XVI asrning ikkinchi choragidan boshlab davlat [[Buxoro xonligi]] deb nomlana boshladi. | Mahmud sultonning oʻgʻli — [[Ubaydullaxon]] 1533-yilda [[Buxoro xonligi|Buxoro xonligining]] xoni etib saylandi. [[Ubaydullaxon]] (1533 — 1540) hokimiyat tepasiga kelganidan soʻng davlat poytaxti Samarqanddan Buxoroga koʻchirildi va XVI asrning ikkinchi choragidan boshlab davlat [[Buxoro xonligi]] deb nomlana boshladi. | ||
== Oʻlimi == | == Oʻlimi == | ||
Mahmud sulton 1504-yilda [[Qunduz|Qunduzda]] vafot etgan va [[Samarqand|Samarqandda]] dafn etilgan. Davlat poytaxti Samarqandda 1504-yilda [[Muhammad Shayboniy|Shayboniyxon]] katta [[madrasa]] qurishni buyurdi. Muhammad Solih Shayboniyxon akasi Mahmud sulton xotirasini abadiylashtirish maqsadida Samarqandda madrasa qurdirdi, deb yozadi. Abu | Mahmud sulton 1504-yilda [[Qunduz|Qunduzda]] vafot etgan va [[Samarqand|Samarqandda]] dafn etilgan. Davlat poytaxti Samarqandda 1504-yilda [[Muhammad Shayboniy|Shayboniyxon]] katta [[madrasa]] qurishni buyurdi. Muhammad Solih Shayboniyxon akasi Mahmud sulton xotirasini abadiylashtirish maqsadida Samarqandda madrasa qurdirdi, deb yozadi. Abu Tohirxoʻjaning yozishicha, madrasa Shayboniyxon nomi bilan „Muhammad Temur-Sulton oʻz otasining jasadini bu yerga dafn qilgan paytdan boshlab“ mashhur boʻlgan. | ||
== Manbalar == | == Manbalar == | ||
{{manbalar}} | {{manbalar}} | ||
2026-yil 20-noyabr, 18:11 dagi (joriy) koʻrinishi
| Mahmud sulton | |
|---|---|
oʻzbekcha: Mahmud Bahodir sulton | |
|
Mansab davri 1500-yil 29-may – 1504-yil | |
| Monarx | Shayboniyxon |
| Vorisi | Ubaydullaxon |
| Shaxsiy maʼlumotlari | |
| Tavalludi |
1454-yil Oʻzbek xonligida |
| Vafoti |
1504-yil Qunduz Buxoro xonligi |
| Bolalari | Ubaydullaxon |
| Ota-onasi | Shoh Budag Sulton |
| Dini | Islom, sunniy |
| Dafn etilgan joyi | Samarqand |
Mahmud Sulton (oʻzbekcha: Mahmud Bahodir sulton) — oʻzbek Shayboniylar sulolasi vakili. Oʻzbek harbiy rahbari va siyosatchisi. Buxoro, Toxariston, Qunduz, Bagʻlon, Badaxshon hokimi lavozimlarida ishlagan. Shoh Budogʻ Sultonning oʻgʻli, koʻchmanchi oʻzbeklar davlati asoschisi Abulxayrxonning (1427 — 1469) nabirasi, oʻzbek Shayboniylar sulolasi asoschisi Shayboniyxonning (1500 — 1510) ukasi[1].
Biografiyasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Oʻzbek ulusi hukmdori Abulxayirxonning oʻn bir oʻgʻli boʻlib, ulardan biri Mahmud sultonning otasi Shoh Budogʻ. Otasining erta vafotidan keyin Mahmud sulton akasi Shayboniyxon bilan birga ularning bobosi Abulxayrxon bilan birga yashaydi. Mahmud sulton uch yoshida qalmoqlar xoni qoʻliga oʻtadi va yetti yil davomida uning qoʻlida asir boʻladi. Abulxayrxon oʻzbek xonligini uzoq vaqt hokimiyat va qatʼiyat bilan boshqardi. Oʻlimidan soʻng Yodgorxon bir yilga yaqin davlat hukmdori boʻldi, ammo uning vafotidan keyin hokimiyat tepasiga Shayx Haydar keldi. Shayx Haydarga qarshi qoʻshni va qaram davlatlar, noʻgʻaylar, Sibir, Qozoq xoni, Buyuk Oʻrda xoni Axmatning kuchli koalitsiyasi tuzildi[2].
Harbiy va siyosiy faoliyati
[tahrir | manbasini tahrirlash]Mahmud sulton ukasi Shayboniyxonning barcha janglarida faol qatnashadi. XV-asr oxirida u Dashti qipchoq qozoq xonlari Burunduqxon va Qosimxonga qarshi kurashgan. 1500 — 1504-yillarda Shayboniyxonning Movarounnahrga yurishlarida qatnashgan. 1501-yilda Buxoro viloyatiga hokim etib tayinlanadi va shu yili Qorakoʻlda Shayboniylarga qarshi koʻtarilgan xalq qoʻzgʻolonini bostiradi. 1502-yil yanvar-fevral oylarida Mahmud sulton Jonibek Sulton bilan birgalikda Istaravshan, Xoʻjand shaharlari chekkasi va Chirchiq daryosi boʻyidagi hududlarga sayohat qildi. Shayboniylarning Xorazmga yurishi davrida qoʻshinlarga bosh qoʻmondon etib tayinlangan. 1504-yilda Shayboniylar Toxariston, Qunduz, Bagʻlon va Badaxshonni Xusravshohdan tortib olgach, bu yerlar Mahmud sultonga boshqargan[3].
Madaniy siyosati
[tahrir | manbasini tahrirlash]Mahmud saroyida „Fathnoma“ muallifi Shodiy, „Shayboniynoma“ muallifi Muhammad Solih, „Tarixi Rashidiy“ muallifi Muhammad Haydar va boshqalar kabi taniqli shoir va tarixchilar oʻz ijodiy faoliyatini olib borganlar[4].
Oilasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Mahmud sultonning xotinlaridan biri Qozoq xoni Burunduqxonning qizi edi. Burunduqxon Shayboniyxon oilasi bilan yaqinroq oilaviy munosabatlar oʻrnatadi. Unga, oʻgʻliga va jiyaniga uchta qizini berdi. Bu voqea 1495-yilda sodir boʻlgan deb ishoniladi.
Mahmud sultonning oʻgʻli — Ubaydullaxon 1533-yilda Buxoro xonligining xoni etib saylandi. Ubaydullaxon (1533 — 1540) hokimiyat tepasiga kelganidan soʻng davlat poytaxti Samarqanddan Buxoroga koʻchirildi va XVI asrning ikkinchi choragidan boshlab davlat Buxoro xonligi deb nomlana boshladi.
Oʻlimi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Mahmud sulton 1504-yilda Qunduzda vafot etgan va Samarqandda dafn etilgan. Davlat poytaxti Samarqandda 1504-yilda Shayboniyxon katta madrasa qurishni buyurdi. Muhammad Solih Shayboniyxon akasi Mahmud sulton xotirasini abadiylashtirish maqsadida Samarqandda madrasa qurdirdi, deb yozadi. Abu Tohirxoʻjaning yozishicha, madrasa Shayboniyxon nomi bilan „Muhammad Temur-Sulton oʻz otasining jasadini bu yerga dafn qilgan paytdan boshlab“ mashhur boʻlgan.
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Vyatkin M., Ocherki po istorii Kazaxskoy SSR. T. 1. Orenburg, 1941. S. 83
- ↑ Mukminova R. G., K istorii agrarnix otnosheniy v Uzbekistane XVI v. Po materialam „Vakf-name“. Tashkent. Nauka. 1966
- ↑ OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
- ↑ S. K. Ibragimov, Nekotorie dannie k istorii kazaxov XV—XVI vv. // Izvestiya AN Kazaxskoy SSR. Seriya istorii, arxeologii i etnografii. № 3. Alma-ata. 1956, c.111.
Adabiyot
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Mirza Muhammad Xaydar, Tarix-i Rashidi. T., 1996; Axmedov B. A., Istoriya Balxa, T., 1982; Materiali po istorii kazaxskix xanstv XV—XVIII vv., Alma-Ata, 1969.
- S. K. Ibragimov, Nekotorie dannie k istorii kazaxov XV—XVI vv. // Izvestiya AN Kazaxskoy SSR. Seriya istorii, arxeologii i etnografii. № 3. Alma-ata. 1956
- Mukminova R. G., K istorii agrarnix otnosheniy v Uzbekistane XVI v. Po materialam „Vakf-name“. Tashkent. Nauka. 1966
- Oleg Mixaylovich Lugovoy. Praviteli Vostoka: spravochnoe izdanie, Tom 4. SPD „A. S. Fridman“, 2007
- Istoriya Kazaxstana i Tsentralnoy Azii. Bіlіm, 2001 — Vsego stranits: 611
| Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
| Ushbu maqola çaladir. Siz uni boyitib, ZiyoSferaga yordam berişingiz mumkin. Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
